नेपाली राजनीतिमा १२ वटा ‘टेस्टेड र फेल्ड’ घटकहरूलाई जोडेर ‘नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी’ (नेकपा) को घोषणा हुनु संयोगमात्र होइन, बरु यो पुरानो राजनीतिक वर्गको अस्तित्व जोगाउने अन्तिम प्रयास हो।

तीनपटक प्रधानमन्त्री बनिसकेका पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डलाई प्रमुख कमाण्डर बनाइएको यस गठबन्धनमा पूर्वउपराष्ट्रपति नन्दबहादुर पुन र पूर्वसभामुखत्रय अग्नि सापकोटा, ओनसरी घर्ती र कृष्णबहादुर महरा जस्ता प्रमुख पात्रहरूको उपस्थिति छ।

बाहिरबाट हेर्दा यो ‘कम्युनिष्ट एकता’ जस्तो देखिएपनि, यसको भित्री मर्म, नीति, सिद्धान्त र जनताको हित भन्दा बढी व्यक्तिगत राजनीतिक भविष्य, विगतका कर्तुतबाट अनुहार जोगाउने प्रपञ्च, र सत्तामा कायम रहने दाउपेचमा निहीत देखिन्छ। यो जमघट नेपाललाई अर्को राजनीतिक भुमरीमा धकेल्ने खतरा बोकेर आएको छ।

“जेन जी आन्दोलनले दिएको दुखद घटनाबाट सच्चिएको देखाउने हो भने, अनुहार जोगाउनको प्रपञ्च त्याग्नुपर्छ।” आजको माग ‘कम्युनिष्ट एकता’ होइन, बरु ‘राजनीतिक शुद्धीकरण’ हो।

यदि यो जमघटले पुराना समस्यालाई नै पुनर्जीवित गर्ने हो भने, इतिहासले उनीहरूलाई ‘समाधान’होइन, ‘अर्को भुमरी’ का रूपमा सम्झनेछ, जहाँबाट नेपाललाई बाहिर निस्कन फेरि अर्को ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्नेछ।

चटके प्रचण्ड जी, हिसाब चुक्ता नभएसम्म जतीवटा च्यादर बदले पनि १७ हजार र अर्वौको क्षतिको हिसाबबाट भाग्न मिल्दैन ।जती सुकै तिकडम वा उथलपुथल किन नमच्चाउनुस्, जाने ठाँउ अन्यत्र छैन ।

 इतिहासको पुनः प्रदर्शन

नेपाली राजनीतिक मञ्चमा १२ वटा ‘परीक्षण भइसकेका’ घटकहरू मिलेर बनेको नयाँ ‘नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी’ को घोषणा हुनु केवल एक राजनीतिक घटनाक्रम मात्र होइन। यो पुनरावृत्तिको डर र पुनर्जागरणको आवश्यकता बीचको संघर्षको प्रतीक हो।

तीन पूर्वप्रधानमन्त्री (जसमा पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड प्रमुख कमाण्डर छन्) र तीन पूर्वसभामुख जस्ता शक्तिकेन्द्रको यो जमघटले एकैपटक ‘शक्ति प्रदर्शन’ र ‘नैतिक संकट’ दुवैको संकेत गर्छ।

यो गठबन्धनले फेरि एकपटक नेपाली राजनीतिमा वर्षौंदेखि जरा गाडेको ‘पार्टीभन्दा माथि पद’ र ‘सत्ता नै विचार’ भन्ने मानसिकतालाई ज्यूँका त्यूँ राखेको छ। जब नेताहरूले विचारको सैद्धान्तिक एकता भन्दा सत्ताको व्यावहारिक भागबन्डा लाई प्राथमिकता दिन्छन्, तब देश र जनताको हित सधैँ छायामा पर्छ।

यो नयाँ घोषणाले पुरानो खेललाई नै नयाँ नाममा सुरु गर्न खोजेको स्पष्ट संकेत दिन्छ। विडम्बना ती सबै संग देश बदल्ने संकल्प वा योजना त थिएनन नै बाँकी एउटा मिसन संगै रहेछ, त्यो हो “सामुहिक रुपमा गालीगर्ने र आक्रोस पोख्ने पात्र केवल केपी ओलि, हिजो झै”।यस्तो विचरा विचार लिएर अनि समाजमा तुष बाँड्ने बाहेक अरु ‘यो’ समुहमा नयाँ नअपेक्षित थियो न उनिहरुमा बाँकी छ ।

 पुरानो शक्तिको पुनर्जन्म: थकित विचार, परीक्षण भइसकेका पात्र

नेपालको राजनीतिमा आज जुन गहिरो निराशा र वितृष्णा छाएको छ, त्यसको मूल कारण यही ‘फेल्ड लिडरशिप’ को निरन्तर पुनरावृत्ति हो। प्रचण्ड, ओली, र देउवा तीन फरक युगका शक्तिशाली नाम हुन्, तर तीनैमा “जनताबाट टाढा हुने” र “पदमा मैमत्त हुने” साझा त्रुटिहरू छन्।

यस नयाँ कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणाले वैचारिक शून्यताको जोखिम बढाएको छ। यसका प्रमुख पात्रहरू स्वयं सत्तामा हुँदा देश बदल्ने योजनाविहीनदेखिए। उनीहरूको शासकीय रेकर्ड भ्रष्टाचार, अक्षमता र दण्डहीनता को गहिरो छायामा छ। यो जमघट नीति, सिद्धान्त र जनताको हित भन्दा बढी व्यक्तिगत राजनीतिक भविष्य र विगतका कर्तुतबाट अनुहार जोगाउने दाउपेच मा केन्द्रित देखिन्छ।

प्रसिद्ध क्रान्तिकारी नेता म्याक्सिमिलियन रोबेस्पियर (Robespierre) ले भनेका थिए: “A revolution devours its children when its leaders forget why it began.” (क्रान्तिले आफ्ना सन्तानलाई निल्छ जब यसका नेताहरूले यो किन सुरु भएको थियो भन्ने बिर्सन्छन्।) नेपालमा आज यही भइरहेको छ-सत्ताको लडाइँमा मूल क्रान्तिको उद्देश्य हराइसकेको छ।

 जेन-जी आन्दोलन-नयाँ पुस्ताको सन्देश

नेपालमा युवा पुस्ता (जेन-जी) ले उठाएको पारदर्शिता, जवाफदेहिता र नयाँ नेतृत्व को मागलाई यो पुरानो राजनीतिक गठबन्धनले सही रूपमा बुझ्न सकेको छैन। युवाहरूले उठाएको आवाज केवल ‘सडकको आक्रोश’ मात्र होइन, बरु ‘राजनीतिक चेतना’ को ज्वलन्त अभिव्यक्ति हो।

युवाहरूको राजनीतिक चेतनाको सार यो हो: “हामीलाई मुक्ति चाहिएको होइन, अवसर चाहिएको हो, त्यो पनि प्रतिस्पर्धाबाट ।” उनीहरूलाई सिद्धान्तको लामो भाषणहोइन, रोजगार ग्यारेन्टी, डिजिटल सुशासन र भ्रष्टाचारमुक्त शासन चाहिएको छ। पुरानो पुस्ताले युवाहरूको यो व्यावहारिक र परिणाममुखीपरिवर्तनको लहरलाई बुझ्न नसक्दा, उनीहरू थप घृणाको पात्र बन्न पुगेका छन्।

 जवाफदेहिताको माग

जब कुनै नेता जेन जी आन्दोलनको आक्रोश बाट सच्चिएको देखाउन अनुहार जोगाउने प्रपञ्च गर्छ, तब युवाहरूले ‘अरबौँको क्षति र १७ हजारको बलिदान’ को हिसाब नभएसम्म प्रचण्ड जस्ता बेथितीका प्रणेता फेरि सत्ताको रिङमा देख्ने कल्पना गर्न सक्दैन,स्वीकार गर्न सक्दैनन्। नैतिकता र पारदर्शिता लाई उपेक्षागर्ने पुरानो चेतले नयाँ पुस्तालाई जोड्न सक्दैन।

 प्रचण्डको प्रतीकवाद- क्रान्तिबाट प्रतिष्ठा सम्मको यात्रा

पुष्पकमल दाहाल ‘प्रच’ण्ड यो नयाँ गठबन्धनको केन्द्रीय प्रतीक हुन्। उनको राजनीतिक यात्रा क्रान्ति, बलिदान, सत्ता र वैचारिक भ्रम बीचको जटिलतामा जेलिएको छ।

१७ हजार जनताको बलिदान र अरबौंको क्षति को भार बोकेको नेतृत्वले ‘सत्ता, गठबन्धन, र विचार’ बीचको तालमेल मिलाउन खोज्दा, उनले आफ्नो मूल क्रान्तिकारी पहिचान नै हराएका छन्।

यसकाे स्पस्ट सन्देश”Power is not revealed in revolution, it is tested in responsibility.”(शक्ति क्रान्तिमा होइन, जिम्मेवारीमा परीक्षण हुन्छ।) नेपालको सन्दर्भमा, उनले जिम्मेवारीको परीक्षणमा कठोर निर्णय लिन, इमान्दारिता कायम राख्न र विगतको हिसाब चुक्ता गर्न सकेनन्।

 वैकल्पिक दृष्टान्त-अन्य देशका सुधार उदाहरण

यदि यो नयाँ दलले साँच्चै ‘पुनर्जागरण’ चाहन्छ भने, उसले विश्वका कम्युनिस्ट वा समान पार्टीहरूले गरेका सफल आन्तरिक सुधार लाई अवलम्बन गर्नुपर्छ:

 चीनको व्यावहारिक सुधार

चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी (CPC) ले विचारगत एकता कायम राखे पनि, अर्थतन्त्रलाई व्यावहारिक र खुलाबनायो। उनीहरूले पद र शक्तिको दुरुपयोग गर्ने नेताहरूलाई निर्मम दण्ड दिए, जसले पार्टीको नैतिक वैधता लाई जोगायो। नेपालको कम्युनिस्ट पार्टीले पनि ‘कम्युनिस्ट नामका दुकान’ चलाउनुभन्दा ‘व्यावहारिक सुशासन’ मा ध्यान दिनुपर्छ।

 भियतनामको खुला द्वार नीति:

भियतनामको कम्युनिस्ट पार्टीले आफ्नो ढोका ‘नयाँ पुस्ता’ सँग जोड्नका लागि खुला द्वार नीति अपनायो। युवाहरूलाई राजनीतिक कमिटीमा सक्रिय भूमिका दिइयो, जसले पार्टीलाई समयसापेक्ष र गतिशील बनायो। नेपालको पुराना पुस्ताले ‘७० वर्ष कटेका’ र ‘अयोग्य’ नेताहरूलाई बोकेर हिँड्ने प्रवृत्ति त्याग्नुपर्छ।

 इथियोपियाको निकास नीति:

इथियोपियाको सत्ताधारी दलले पुरानो पुस्ताका नेताहरूलाई स्वेच्छाले ‘स्वः अवकाश’ (Voluntary Retirement) लिन प्रोत्साहन गर्दै नयाँ पुस्तालाई स्थान दियो। यो ‘नैतिक अवकाश’ ले पार्टीभित्र आन्तरिक क्रान्ति ल्यायो र देशमा राजनीतिक स्थायित्व कायम भयो।

अनि यहाँ अस्विकृत, फेल्ड, टेस्टेड अनि बेकमेहरु एकै ठाउमा भेला भएर देश भाँड्णे कुरा स्थापित हुन सक्छाब त्यसो हुन दिनुहुन्न ।

 सुधारका उपाय (The Five-Point Reform Agenda)

नेपाल को निर्माणका लागि दलले गर्नै पर्ने क्रानन्तिकारी कामहरू:

राजनीतिक पुनर्रचना (Age Limit): पार्टीभित्र ७० वर्ष कटेका नेताको स्वतः

-अवकाश को कठोर नीति लागु गर्ने। यो नीति ओली, देउवा र प्रचण्ड, र त्यो पुस्ता सबैलाई समान रूपमा लागू हुनुपर्छ।

-विचारको स्पष्टता (Ideological Clarity): कम्युनिस्ट वा समाजवादी — एउटा स्पष्ट बाटो रोज्नै पर्ने। पुरानो नारा होइन, आधुनिक समाधान मा केन्द्रित नयाँ सैद्धान्तिक घोषणापत्र जारी गर्ने।

-उत्तरदायित्व आयोग (Accountability Commission): १७ हजार बलिदान र विगतका ठूला भ्रष्टाचार को जवाफ खोज्न विज्ञसहितको निष्पक्ष ‘उत्तरदायित्व आयोग’ गठन गर्ने। यो आयोगले छानबिन र क्षतिपूर्ति दुवैको खाका तयार पार्नुपर्छ।

-युवा–नेतृत्व एकीकरण (Quota for Youth): पार्टीको केन्द्रीय र प्रादेशिक कमिटीहरू मा ४० वर्ष मुनिका युवालाई कम्तीमा ५०% कोटाअनिवार्य गर्ने।

-सत्ता होइन सेवा (Term Limits): प्रमुख कार्यकारी पदहरू (प्रधानमन्त्री, मन्त्री) मा पदावधिको सीमा (जस्तै: दुई कार्यकाल) तोक्ने र कार्यसम्पादनको स्पष्ट नापजाँच (KPI) गर्ने।

 नीतिगत र नैतिक पुनर्जागरण- जनता जोड्ने समय

जनतासँगको आत्मीयता टुटिसकेको अवस्थामा अब “कम्युनिस्ट” नाम होइन, “कमिटमेन्ट” (प्रतिबद्धता) चाहिन्छ। यो अब ओली वा देउवाको ‘उमेर’को मात्र प्रश्न होइन, बरु सम्पूर्ण पुरानो पुस्ताको ‘नैतिक अवकाश’ को अवस्था हो।

जुन नेताहरूले देश बदल्ने योजना सत्तामा हुँदा दिएनन्, उनीहरूले अब निष्क्रिय भूमिका बाट देशलाई योगदान दिनुपर्छ। यो अब विचारको युद्ध होइन, विश्वासको पुनर्जागरण हो।

शक्तिमा धेरै समय झुन्डिनेहरूले अन्ततः आफूले सेवा गर्ने वाचा गरेको राष्ट्रलाई नै गुमाउँछन्। (“Those who cling to power too long end up losing the very nation they vowed to serve.”)

अब नयाँ बिहान

नेपाललाई अब पुराना नारा होइन, नयाँ आचरण चाहिएको छ। ‘जेन–जि आन्दोलन’ को ध्वनि यही हो— पुरानो पुस्ता, अब विश्राम लिऊँ; राष्ट्रलाई अब नयाँ अनुहार र नयाँ सोच सँग अघि बढ्न दिऊँ।

‘उज्यालो नेपाल’ बन्नका लागि, अन्धकारका मूल कारणहरू (नैतिकताहीन नेतृत्व र मैमत्त चेत) लाई पहिचान गरेर, पुराना हातबाट नयाँ पुस्तामा जिम्मेवारी सुम्पने नै सबैभन्दा ठूलो र निर्णायक क्रान्ति हो।

यो नयाँ गठबन्धन पुनरावृत्ति को बाटोमा हिँड्छ वा पुनर्जागरण को, त्यसको फैसला अब उनीहरूको ‘पार्टीको नाम’ ले होइन, ‘कामको नियत’ ले गर्नेछ। अनि त्यस भित्र अटेका ‘चेतना यूक्त नयाँ पुष्ता’को दबदबाले देखाउनेछ ।अन्यथा नयाँ कभरले नयाँ पन दिनै सक्दैन । यो सबै बोझहरुको संगालो मात्रै हो ।