लियो टोलस्टोय १९औँ शताब्दीकै साहित्यिक चेतनाका प्रकाश-स्तम्भ हुन्, जसको लेखनी केवल कथा निर्माणको प्रविधिमा सीमित छैनस त्यो मानव आत्माको रहस्य उद्घाटन गर्ने साधना हो।

सामाजिक यथार्थ, आध्यात्मिक उत्कर्ष, नैतिक विवेक र मानवीय करुणालाई एउटै धागोमा उन्ने अद्वितीय क्षमता टोलस्टोयको साहित्यिक पहिचान हो। उनले जीवनलाई बाहिरी संरचनाभन्दा धेरै “आन्तरिक सत्यको काव्यिक प्रदेश” जस्तै देखे, जहाँ मान्छे केवल जीवित शरीर होइन-वेदना, आशा, पवित्रता र खोजहरूको अनन्त यात्रु हो।

‘मानिसहरू केबाट बाँच्छन्’  लेखिँदा टोलस्टोय गहिरो आध्यात्मिक यात्राबाट गुज्रिरहेका थिए। दार्शनिक संकट, सामाजिक विभेद, नैतिक शून्यता र जीवनको उद्देश्यबारे आफ्नो भित्री संघर्षले उनले मानव अस्तित्वको मूलभूत प्रश्नहरूलाई पुनः परिभाषित गरिरहेका थिए।

यही आन्तरिक ज्वाला, यही प्रश्नहरूको भूकम्प र नैतिक पुनर्जागरणको क्षणमा यो कथाको जन्म भयो। यो सामान्य कथाजस्तो लागे पनि यसको गर्भमा आध्यात्मिक पुनरुत्थानको विस्तृत इतिहास, सामाजिक यथार्थको कठोरता, र मानव हृदयप्रतिको अनन्त विश्वास लुकेको छ।

टोलस्टोयले यो कृति लेख्दा मानव समाज तीव्र रूपले परिवर्तन हुँदै थियो-औद्योगिक क्रान्तिले मानिसलाई मेशिनको पुर्जाजस्तै बनाउँदै थियो, वर्गीय विभाजन तेज भइरहेको थियो, राज्य, शक्ति र सम्पत्तिको हिंडाइले मनुष्यत्वको आवाज दबाइरहेको थियो।

बाहिर उपलब्धि बढ्दै गए पनि भित्र अर्थ घट्दै गएको अवस्थालाई टोलस्टोयले गम्भीर व्यथा म्हणून हेरे। उनलाई स्पष्ट थाहा थियो-मानिस केवल प्रविधिको उन्नतिले होइनस मनको उन्नतिले बाँच्दछ।

‘मानिसहरू केबाट बाँच्छन्’ यही विसंगत संसारका प्रतिरोधस्वरुप जन्मिएको कथा हो। टोलस्टोयले मनुष्यको वास्तविक प्रकृति—प्रेम, दया, करुणा, सहअस्तित्व र अन्तरङ्ग प्रकाश-यी पाँच मौलिक तत्वमा मानवीय जीवनको सार केन्द्रित हुन्छ भन्ने उद्घोष गरे। कथा भित्रको प्रत्येक पात्र केवल व्यक्ति होइनस समयको, समाजको, नैतिक चेतना र आध्यात्मिक यात्राको प्रतीक

यसरी हेर्दा ‘मानिसहरू केबाट बाँच्छन्’ कुनै पृथक साहित्यिक रचना होइनस यो मानवता, नैतिकता र अस्तित्वको अनवरत खोजको ऐतिहासिक, दार्शनिक र आध्यात्मिक पृष्ठभूमिबाट जन्मिएको शाश्वत आवाज हो-एक यस्तो आवाज, जसले आज पनि संसारकहाँ गहिरो प्रश्न गर्छस् मानिस केमा बाँच्दछरु र किन बाँच्नुपर्छरु

कथाको मूल सन्देश ‘जीवन’ भन्ने अदृश्य नियतिको अन्तर्यात्रा हो, जहाँ टोलस्टोयले अस्तित्वलाई तीन मूलभूत प्रश्नमा खण्डित गर्छन्-मानिस के सोचेर बाँच्दैन, मानिस केमा बाँच्दछ, र मानिसले कसरी प्रेम सिक्दछरु यी प्रश्न सामान्य जीवन-परिस्थितिका व्याख्या होइनन्स यी मानव आत्माको जरा हल्लाउने अस्तित्ववादी मन्त्रहरू हुन्।

जीवन केवल तर्क, गणना र योजनाबाट परिचालित हुँदैनस मानिसको भविष्य त्यस्तो सूत्रले चल्दैन जुन उसले आफैं निर्माण गरेको हो। कथाले भन्छ-मानिस ‘सोचेको’ कारण होइन, ‘दिएको’ प्रेम र ‘पाएको’ करुणाका कारण बाँच्दछ।यसैबीच दोस्रो प्रश्न जीवनको रहस्य खोलिदिन्छ-मानिस भौतिक आधारले मात्र टिक्दैनस उसको अस्तित्व प्रेम, दया, सहअस्तित्व, परपीडा-बोधन र अन्तरआध्यात्मिक प्रकाशमा टिकेको हुन्छ।

तेस्रो प्रश्न अझ सूक्ष्म छ-मानिसले प्रेम सिक्दछ कसरीरु टोलस्टोय भन्छन्, प्रेम सिकाउने शिक्षक पीडा हो, सहानुभूति हो, कुनै आत्मा भित्र देखिएको प्रकाश हो। चरित्रहरू-सिमोन, माइकल, स्त्री, बालक र धनी व्यक्ति-यी सबै अलग-अलग ‘आध्यात्मिक पाठशाला’ हुन्, जसले माइकल मात्र होइन, पाठकलाई समेत सिकाउँछन् कि प्रेम बाहिरको अनुभूति होइनस यो भित्रको जागरण हो।कथा दार्शनिक अनुसन्धान बन्न पुग्छ-मानिस बाँच्ने तत्व प्रेम हो, र बाँच्न सिकाउने शक्ति करुणा हो।

माइकल टोलस्टोयको कथामा केवल एक पात्र होइनन्-उनी मनुष्यको ‘हराएको देवत्व’ को दृश्य प्रतीक हुन्। स्वर्गबाट पतन हुनु कुनै भौतिक घटना होइन, मानव चेतनाले आफ्नो नैसर्गिक पवित्रता गुमाएको अवस्थाको रूपान्तरण हो।

उनको नाङ्गोपन शरीरको अभाव मात्र होइनस यो अस्तित्वभित्रको असुरक्षितता, आध्यात्मिक खालीपन, जीवन-संकट, र मनोदुस्खको उनियाँ छायो हो, जसलाई संसारले देख्दैन तर व्यक्ति भित्र गहिरो बज्छ।

बाहिर कमजोर देखिने माइकल भित्र चाहिँ असाधारण संवेदनशीलता छ-उनी संसारलाई आँखालेभन्दा हृदयले हेर्छन्, संसारका पीडाहरूलाई कानले होइन आत्माले सुनन्छन्। यसैले माइकल मनुष्य भित्र सुप्त रहेको ‘आन्तरिक प्रकाश’ हुन्-जहाँ कसैले प्रेम बालिदिँदा मात्र त्यो उज्यालो फैलिन्छ।

उनको मौनता पनि उनीभित्रको आध्यात्मिक गहिराइको छबी हो। मौनता यहाँ शब्दको अभाव होइनस पीडाको चिन्तन, सहानुभूतिको व्याख्या र क्षमाको मौन भाषा हो। टोलस्टोयले माइकललाई कम बोलाइदिएर मानव-वेदना अनुभूतिको स्तरमा कथा उठाउँछन्—प्रत्येक आँसु एउटा काव्य, प्रत्येक मुस्कान एक दर्शन, प्रत्येक मौनता एक प्रार्थना।

यसैबीच सिमोन र उनकी पत्नी मानव प्रेमको आधारभूत स्वरका प्रतीक हुन्। सिमोन श्रमजीवी वर्गको सरलता मात्र होइन, ‘कठोर संसारमा पनि बाँकी रहेको मानवता’ का प्रतिनिधि हुन्। उनले माइकललाई देख्दा हृदयले प्रतिक्रिया दिन्छ, न कि तर्कले।

उनकी पत्नी प्रारम्भमा कठोरता देखाउँछिन्, तर त्यो कठोरता असलत्वको अभाव होइन-समय र दुःखले बनाएको अस्थायी पर्खाल मात्र हो, जसलाई प्रेमले पगालिदिन्छ। अन्ततः उनीमानै माइकललाई अपनाउने मातृत्व फूटेर आउँछ, जसले टोलस्टोयको ‘करुणा नै उद्धार’ भन्ने सिद्धान्तलाई उजागर गर्छ।

सिमोनको दया र पत्नीको करुणा मिलेर माइकलको उद्धारको पुल निर्माण गर्छन्-यी दुवै प्रेमका दुवै धार हुन्, जसले पतनमा परेको देवत्वलाई पुनः जागृत बनाउँछन्। यसरी कथा भन्छ-मनुष्यको उद्धार कुनै चमत्कारले होइनस प्रेमले, दयाले, र सहानुभूतिले सम्भव हुन्छ।

धनी व्यापारीको प्रसंग टोलस्टोयको कथामा ‘अहंकार’ र ‘मानवीय भ्रम’ को सबैभन्दा तीक्ष्ण दार्शनिक रूपान्तरण हो। धनी मानिस जुत्ताको मापन गराउँदै भविष्यका दीर्घ योजनाहरू बुन्छ-ऊ एक वर्षसम्म बाँच्ने आश्वासनमा गर्व गर्छस जीवन उसको नियन्त्रणमा रहेको विश्वास गर्छ।

तर टोलस्टोयले देखाउँछन्-जस क्षण उनी योजनाको घमण्ड बोल्छन्, त्यसै क्षण मृत्यु उनको अन्तिम सीमा निर्धारण गरिसकेको हुन्छ। मानिसले आफ्नो भविष्यलाई गणितजस्तै स्थिर मान्ने गर्वस यही गर्व जीवन-तथ्यसँग टकराउँछ।

कहानी भन्छ-मानिस भविष्यको मालिक होइनस भविष्यको रहस्य केवल ईश्वरीय चेतनामा छ, मानव विवेकले होइन। मानिस बाँच्दछ प्रेममा, सम्बन्धमा, दयामा, र साझा अस्तित्वका सूक्ष्म धागोमा-भविष्यको कागजी योजनामा होइन। धनी मानिसको मृत्यु केवल घटनात्मक अन्त्य होइनस यो चिन्तनको भूकम्प हो-अहंकार मर्दछ, प्रेम अमर रहन्छ।

यसैबीच कथा अर्को अत्यन्त भावनात्मक तर दार्शनिक गहिराइले भरिएको दृश्यतर्फ प्रवेश गर्छ-सन्तान गुमाएकी स्त्रीको प्रसङ्ग। यो स्त्री टोलस्टोयको दर्शनमा ‘मानवताको पवित्रतम रूप’ हो, किनकि उसले आफ्नै पीडा बोकेर पनि अरूलाई आश्रय दिन्छे।

जीवनले उसको हृदयको अर्धांश च्यातेर लगिसकेको छ-तर उही टुटेका भागबाट पुनः करुणा फूटेर आउँछ। दुई बालबालिकालाई काखमा राखेर, उनी मातृत्वलाई रक्त–सम्बन्धभन्दा माथि उठाउँछिन्। यहाँ टोलस्टोयले एउटा गहिरो सत्य छिचोल्छन्-मानिस अरूको पीडा महसुस गर्ने क्षणमै साच्चिकै जीवित हुन्छ।

माइकलले यही सत्य देखेर, यही प्रेमको अनुभूतिमा, ईश्वरले खोजेको दोस्रो पाठ बुझ्छन्-मानिस प्रेममा बाँच्दछ। संसारका सबै कष्टहरूलाई मातृत्वको एउटा शान्त स्पर्शले क्षणभरमा पराजित गरिदिन्छ, किनकि मातृत्व ईश्वरको भाषाको सबैभन्दा कोमल अनुवाद हो।

टोलस्टोयको अस्तित्ववाद यस कथामा अनौपचारिक तर अत्यन्त गम्भीर संरचनामा व्यक्त हुन्छ। पहिलो सत्य-जीवन अनिश्चित छस भविष्य अनुमानको नहीं, केवल नैतिक कर्मको आधारमा निर्माण हुन्छ। दोस्रो सत्य—प्रेम मानवताको धडकन होस प्रेमले पतित देवदूतलाई पुनः उज्यालोतर्फ फर्काउँछ, प्रेमले कठोर हृदयलाई नम्र बनाउँछ।

तेस्रो सत्य-करुणा नै ईश्वरको रूप होस टोलस्टोयका लागि ईश्वर बाहिरको देवालयमा होइन, दुःख बुझ्ने क्षमतामा, अरूको आँसु थाम्ने हातमा र बाँडिएको रोटीमा बस्छ। चौथो सत्य-मानिसको ठूलोपन उसका सपना वा सम्पत्तिमा होइनस उसको आत्मा अरूका पीडामा कति पग्लन्छ भन्ने क्षमतामा देखिन्छ।

कथाको संरचनात्मक सौन्दर्य यतिबेला अझ प्रखर हुन्छ, जब साधारण पात्रहरूले दार्शनिक सत्य उजागर गर्छन्। कुनै भव्य दरबार छैन, कुनै चमत्कारी घटनाहरू छैनन्, कुनै जटिल संवाद छैनन्-तर साधारण मोची, एक घर, केही जुत्ताहरू, र तीन जीवन-अनुभवहरूले एउटा आध्यात्मिक ग्रन्थजत्तिकै गहिरो कथा निर्माण गर्छन्।

भाषा सरलीकृत छ, तर भाव-अर्थ असीमित छ। यसले प्रमाणित गर्छ-महान साहित्य बाहिरी चकचौंधमा होइनस मानवीय आत्माको गहिरो गुुफासम्म झर्ने क्षमतामा जन्मिन्छ।

कथाका प्रतीकहरू पनि स्वतन्त्र दार्शनिक भाषाजस्तै छन्-माइकल पतित देवत्व, नाङ्गोपन मानव असुरक्षितता, सिमोन उदार जीव, धनी व्यापारी अहंकार, मातृत्व अनन्त करुणा, र जुत्ता जीवन-यात्राको रूपक। यी सबै रूपहरू मिलेर कथा केवल कथा रहँदैनस यो जीवन, प्रेम र अस्तित्वबारे महाग्रन्थ बन्न पुग्छ।

टोलस्टोय भन्छन्-जीवन तर्कले होइन, प्रेमले टिकेको छ। मान्छे भविष्यले होइन, एक-अर्कालाई सम्हाल्ने हृदयले बाँच्दछ। यही नै ‘मानिसहरू केबाट बाँच्छन्’ को अनन्त, अमर, आध्यात्मिक सत्य हो।

टोलस्टोयको नैतिक दर्शन ‘मानिसहरू केबाट बाँच्छन्मा’ केवल कथानकको आनन्द छैनस यो आत्मा भित्र हुने शान्त, मौन तर विशाल ‘आन्तरिक क्रान्ति’को अनुभव हो। टोलस्टोयका कथा पढिँदैनन्जी-वनभरिको प्रश्नजस्तै महसुस हुन्छन्।

उनी भन्छन्-संसारलाई शक्ति, धन, पद र स्वार्थले चलाएको देखिन्छस तर मानव अस्तित्वलाई वास्तवमा धान्ने शक्ति प्रेम हो। दया, उनीका लागि, कुनै भावुक क्रिया होइनस यो ईश्वरताको सबैभन्दा सरल रूप हो। कठोर मन पग्लिन्छ जब प्रेमले छुवन्छ, र मानिस केवल जन्मेपछि मात्र होइनस प्रेम सिकेपछि मात्र ‘मानव’ बन्छ। टोलस्टोय प्रेमलाई आत्माको पूरक होइन, अस्तित्वको आधार मान्छन्।

कथाको अन्तिम चरण त्यो क्षण हो जहाँ माइकल-एक पतित देवदूत-मानव जीवनले सिकाएका तीन सत्य बुझ्छन्। त्यसबेलासँगै उनको मौनता मुस्कानमा बदलिन्छ, र स्वर्गीय प्रकाशमा विलीन हुँदै उनको देह-यात्रा समाप्त हुन्छ। तर यो दृश्य केवल एक दिव्य समापन होइनस यो मानव आत्माको पुनरुत्थानको प्रतीक हो-त्यो क्षण जब भित्रको अन्धकार पग्लिन्छ र दिव्यता जन्मिन्छ। कथा भन्छ-देवत्व बाहिर होइनस हरेक मानव हृदयमा प्रेमको स्पर्शले जागृत हुने उज्यालो नै देवत्व हो।

आजको आधुनिक विश्व विशेषतः कठोर छ-युद्ध, असमानता, राजनीतिक द्वन्द्व, सामाजिक विभाजन, मानसिक तनाव र डिजिटल अलगावले मानिसलाई अलग–थलग बनाइदिएको छ। यस्तो युगमा टोलस्टोयको कथा झनै आवश्यक र झनै गहिरो बन्छ। कथा भन्छ-मानव सभ्यताको मूल स्वर शक्ति होइन, प्रेम हो। सभ्यता दिक्क, डर, आक्रोश वा प्रतिस्पर्धाले होइनस करुणाको अविरल प्रवाहले टिक्छ। यही प्रेमले मान्छे-मान्छे बीच अदृश्य पुल बनाउँछ, जुन कुनै युग, देश, जाति, वर्ग र धर्मभन्दा माथि उक्लिन्छ।

निष्कर्षमा’  मानिसहरू केबाट बाँच्छन्’  केवल कथा होइनस मानव हृदयको आध्यात्मिक धर्मसूत्र हो। यो सिकाउँछ-जीवनको अर्थ प्रेम होस प्रेम नै देवत्व होस् दया नै मानवताको सर्वश्रेष्ठ शक्ति हो। भविष्य अनिश्चित छ, अहंकार क्षणभंगुर छस तर अरूको पीडा बुझ्न सक्ने क्षमता शाश्वत सत्य हो।

यो कथा पाठकलाई एकपटक आत्मा भित्र फर्केर सोध्न बाध्य पार्छ-“म किन बाँचिरहेको छुरु” र कथाले उत्तर दिन्छ-“किनकि तिमी प्रेम गर्न सक्षम छौ, किनभने तिमी कसैको लागि उज्यालो बन्न सक्छौ।”यही अनन्त सत्यमा कथाको दार्शनिक, साहित्यिक र आध्यात्मिक सौन्दर्य निहीत छ।