विश्व किन फेरि अस्थिर मोडमा पुगेको छ? उत्तर त्यति सजिलो छैन, पहिलो विश्वयुद्धको विनाशपछि विश्व शक्तिहरूले शान्ति कायम राख्ने उद्देश्यले League of Nations स्थापना गरेका थिए।

यसको कानुनी आधार राष्ट्रहरूबीचको विवादलाई संवाद र मध्यस्थतामार्फत समाधान गर्ने थियो। तर सदस्य राष्ट्रहरूको प्रतिबद्धता कमजोर रहनु, बल प्रयोग रोक्न नसक्नु, र ठूला शक्तिहरूको असहयोगका कारण यो संस्था प्रभावहीन बन्दै गयो।

League of Nations पहिलो विश्वयुद्धको विनाशपछि विश्वमा स्थायी शान्ति कायम गर्ने उद्देश्यले १० जनवरी १९२० मा स्थापना गरिएको अन्तर्राष्ट्रिय संस्था हो। यो Versailles Treaty (1919) को आधारमा बनेको थियो, र यसको मुख्य लक्ष्य राष्ट्रहरूबीचको विवादलाई कूटनीतिक रूपमा समाधान गर्नु, युद्ध रोक्नु, र सामूहिक सुरक्षा प्रणाली विकास गर्नु थियो।

तर यसको संरचना कमजोर थियो-अमेरिका जस्तो शक्तिशाली राष्ट्र सदस्य नै बनेन, निर्णय कार्यान्वयन गर्ने बलियो संयन्त्र थिएन, र जापान, जर्मनी, इटाली जस्ता देशहरूको आक्रमण रोक्न असफल भयो। यी कमजोरीका कारण संस्था प्रभावहीन बन्दै गयो।

अन्ततः दोस्रो विश्वयुद्ध रोक्न नसक्नु यसको सबैभन्दा ठूलो विफलता बन्यो। युद्ध समाप्त भएपछि सदस्य राष्ट्रहरूले यसलाई औपचारिक रूपमा १८ एप्रिल १९४६ मा विघटन गरे।

यसको विफलताले नै विश्वलाई दोस्रो विश्वयुद्धतर्फ धकेल्यो। आजको विश्व राजनीति निकै तनावपूर्ण र अनिश्चित अवस्थामा पुगेको छ। धेरै मानिसहरूलाई लागिरहेको छ कि विश्व झनै खतरनाक बन्दैछ, र विशेषज्ञहरू पनि सहमत छन् कि दोस्रो विश्वयुद्धपछि पहिलोपटक अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली यति छिटो र गहिरो रूपमा परिवर्तन भइरहेको छ।

अहिलेका घटनाहरू बुझ्नका लागि केही मुख्य विषयहरूलाई सरल रूपमा हेर्नुपर्छ। दोस्रो विश्वयुद्धको भयावहता पछि, विश्व समुदायले पुनः एकजुट भएर संयुक्त राष्ट्रसंघ (UN) स्थापना गर्‍यो।

यसपटक कानुनी संरचना बलियो बनाइयो-सार्वभौमिकता, मानवअधिकार, शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व, र सामूहिक सुरक्षा UN चार्टरका आधारस्तम्भ बने। तर समयसँगै भू-राजनीतिक प्रतिस्पर्धा, शक्तिशाली राष्ट्रहरूको हित–संघर्ष, र सुरक्षा परिषद्‌मा देखिने अवरोधहरूले UN को प्रभावशीलता पनि चुनौतीमा परेको छ।

दोस्रो विश्वयुद्धपछि युरोप र उत्तर अमेरिकाका देशहरूले सोभियत संघबाट सुरक्षा पाउन नाटो (NATO) नामक सैन्य गठबन्धन बनाए। त्यसको जवाफमा सोभियत संघले वार्सा पैक्ट बनायो।

यी दुई गठबन्धनले शीतयुद्धको स्वरूप निर्धारण गरे। वार्सा पैक्ट १९९१ मा अन्त्य भए पनि नाटो विस्तार हुँदै गयो र रूस नजिकका धेरै देशहरूलाई समेट्यो। यही विस्तार आज रूस र पश्चिमी देशहरूबीचको तनावको मुख्य कारणमध्ये एक बनेको छ।

यही समयमा, विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा ठूला-ठूला संकटहरू एकैसाथ बढिरहेका छन्। युक्रेन-रूस युद्ध, चीन–ताइवान तनाव, र मध्यपूर्वका संघर्षहरू सबैले विश्वलाई चिन्तित बनाइरहेका छन्।

यी क्षेत्रमा शक्तिशाली राष्ट्रहरू संलग्न भएकाले कुनै पनि गल्ती वा अचानक बढेको तनावले ठूलो युद्ध निम्त्याउन सक्ने डर छ। केही सर्वेक्षणहरूले त धेरै अमेरिकी र युरोपेली नागरिकले आगामी दशकमा विश्वयुद्ध हुन सक्ने विश्वास गरेको देखाउँछन्। यद्यपि यो निश्चित होइन, तर मानिसहरू किन यति चिन्तित छन् भन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ।

यही बदलिँदो संरचनाले NATO जस्ता परम्परागत सुरक्षा गठबन्धनहरूलाई कमजोर बनाउँदै लगेको छ। सदस्य राष्ट्रबीचको नीति-असहमति, रक्षा खर्चको असमानता, र बदलिँदो प्राथमिकताले NATO युद्धपछिको सबैभन्दा कठिन अवस्थासम्म पुगेको विश्लेषणहरू देखिन्छन्।

यसैबीच, ग्रीनल्यान्ड-आर्कटिक क्षेत्र नयाँ रणनीतिक तनाव–केन्द्र बन्दै गएको छ। हिउँ पग्लँदै जाँदा खुल्ने समुद्री मार्ग, प्राकृतिक स्रोत, र सैन्य पहुँचका कारण अमेरिका, रूस, चीन र NATO सबैले आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न खोजिरहेका छन्। यसले अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री कानुन (UNCLOS) र सार्वभौमिकता सम्बन्धी बहसलाई झनै जटिल बनाएको छ।

समग्रमा, विश्व अहिले कानुनी सिद्धान्त, शक्ति–राजनीति, र बदलिँदो सुरक्षा संरचनाबीचको संवेदनशील सन्तुलनमा उभिएको छ। League of Nations को विफलता, UN को सीमितता, NATO को कमजोर अवस्था, र आर्कटिकको नयाँ प्रतिस्पर्धाले विश्वलाई पुनः अस्थिर मोडमा पुर्‍याएको छ। भविष्यको स्थिरता अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको सम्मान, संवाद, र साझा दायित्वको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा निर्भर रहनेछ।