नेपाली समालोचना साहित्यमा दीर्घ समयदेखि सक्रिय रहँदै आउनुभएका बद्रीप्रसाद ढकालको नवीनतम कृति ‘साहित्यमा संस्कृति’ समकालीन बौद्धिक बहसका लागि एक अर्थपूर्ण हस्तक्षेपका रूपमा देखापर्छ।

समालोचनाका करिब दुई दर्जन कृतिमार्फत् आफ्नो विशिष्ट पहिचान स्थापित गरिसक्नुभएका लेखकले २०६१ सालमा प्रकाशित खण्डकाव्य ‘अतृप्त यात्रा’ बाट आरम्भ भएको प्रकाशन यात्रालाई विविध विधामा विस्तार गर्नुभएको छ- उपन्यास, हास्यव्यङ्ग्य, कविता र विशेषतः समीक्षा-समालोचना तथा दर्शन साहित्यमा। प्रस्तुत कृति भने उहाँको वैचारिक परिपक्वताको एक सघन अभिव्यक्ति हो।

कृतिको संरचनागत विन्यास सुविचारित र तार्किक छ। साहित्यको आधारभूत अवधारणाबाट प्रवेश गर्दै लेखकले क्रमशः संस्कृति परिचय, ‘साहित्यमा संस्कृति’ को भूमिका, वर्गीय संस्कृति, भाषिक संस्कृति, धार्मिक संस्कृति, लोक वा परम्परागत संस्कृति तथा राजनीतिक संस्कृतिसम्मको व्यापक परिधि समेट्नुभएको छ। यसरी विषयगत विस्तारले पाठकलाई संस्कृति-साहित्य सम्बन्धको बहुआयामिक स्वरूप बुझ्न सहज बनाउँछ।

विशेषतः ‘साहित्यमा वर्गीय संस्कृति’ शीर्षकअन्तर्गत् लेखकले साहित्य सधैँ कुनै न कुनै वर्गीय चेतनासँग सम्बद्ध रहने तर्क प्रस्तुत गर्नुभएको छ। यस प्रसङ्गमा साहित्यलाई शुद्ध कलात्मक अभ्यास मात्र नभई सामाजिक शक्ति-सम्बन्धको अभिव्यक्ति मान्ने दृष्टिकोण स्पष्ट देखिन्छ। त्यस्तै ‘भाषिक संस्कृति’ मा भाषालाई सञ्चारको माध्यम नभई संस्कार, स्मृति र सामूहिक अस्मिताको संवाहकका रूपमा व्याख्या गरिएको छ।

यस कृतिको प्रमुख शक्ति यसको दार्शनिक गहिराइ हो। लेखकले संस्कृति र साहित्यबीचको सम्बन्धलाई बाह्य प्रभावका रूपमा मात्र नहेरी, साहित्यलाई संस्कृतिको जीवन्त अभिव्यक्ति र संस्कृतिलाई साहित्यको आत्मा ठहर गर्नुभएको छ। धार्मिक संस्कृति र राजनीतिक संस्कृतिको विवेचनामा लेखकले तटस्थ समालोचकको भूमिकामा उभिँदै विचारको सन्तुलन कायम गर्नुभएको देखिन्छ।

लोक वा परम्परागत संस्कृतिको प्रसङ्गमा नेपाली समाजको मौलिकता, जनजीवनका संस्कार, पर्व-परम्परा र मौखिक साहित्यको योगदानलाई विश्लेषण गरिएको छ। यसले कृतिलाई सैद्धान्तिक बहसमा सीमित नराखी जीवन-यथार्थसँग जोड्ने काम गरेको छ।

‘साहित्यमा संस्कृति’ कृतिको विशेषता यसको विषयगत व्यापकता र वैचारिक स्पष्टता हो। लेखकले जटिल अवधारणालाई सरल र क्रमबद्ध भाषामा प्रस्तुत गर्नुभएको छ, जसले पाठकलाई विमर्शको गहिराइमा लैजान सहयोग पुर्‍याउँछ भन्ने अनुभूति मेरो पाठक मनमा हुन्छ।

यो कृति नेपाली समालोचना ‘साहित्यमा संस्कृति’ विमर्शलाई व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गर्ने एक गम्भीर प्रयास हो। यसले साहित्यलाई सौन्दर्यको अभ्यास नभई सामाजिक–सांस्कृतिक चेतनाको दर्पणका रूपमा पुनस्र्थापित गर्छ। गहिरो जीवनदर्शनको बोध गराउने यो कृति अध्ययनशील पाठक, शोधार्थी तथा साहित्य–संस्कृति सम्बन्धमा रुचि राख्ने सबैका लागि उपयोगी र मार्गदर्शक सिद्ध हुनेछ।

समालोचना-परम्परामा दीर्घ अनुभव बटुल्नुभएका बद्रीप्रसाद ढकालको कृति ‘साहित्यमा संस्कृति’ लाई अझ गहिराइमा हेर्दा साहित्य र संस्कृतिबीचको अन्तर्सम्बन्ध सैद्धान्तिक विमर्श नभई जीवनगत यथार्थको साक्ष्यका रूपमा स्थापित भएको देखिन्छ।

‘साहित्यमा संस्कृति’ का विविध पक्षहरूको चित्रण हुने भएकैले यी दुईबीच स्वाभाविक र नजिकको सम्बन्ध स्थापित हुन्छ। साहित्यले संस्कृतिका विविध आयाम-वर्गीय चेतना, भाषिक संरचना, सामाजिक परिवेश, क्षेत्रीय विशेषता र जीवनका तहगत अवस्थाहरूलाई आत्मसात् गर्छ।

धर्म, दर्शन, संस्कार, लोकसाहित्य, परम्परा, नीति-नियम, नैतिकता र आचरणजस्ता तत्वहरू साहित्यभित्र प्रवेश गर्दा त्यो कथ्य वा विषयवस्तु मात्र रहँदैन; त्यो जीवन-दृष्टिको अभिन्न अङ्ग बन्छ। ढकालले देखाउनुभएको छ कि संस्कार, सभ्यता र संस्कृतिको विकास समाजका नीति-नियम र नैतिक संरचनाबाट हुँदै आएको हो। यही विकासक्रम साहित्यमा

प्रतिविम्बित हुँदा साहित्य सामाजिक इतिहासको संवाहक बन्न पुग्छ। यस अर्थमा साहित्य कुनै निर्वातमा सिर्जित अभिव्यक्ति होइन; यो संस्कृतिको जीवित दस्तावेज हो।
लिखित साहित्यको प्रारम्भिक स्वरूपलाई हेर्दा पौराणिक तथा वैदिक साहित्य विशेष महत्वका साथ स्मरणीय छन्।

गुरु-शिष्य परम्परामा मौखिक रूपमा अघि बढाइएका वेद, उपनिषद्, ब्राह्मण र अरण्यक जस्ता ग्रन्थहरू मौखिक पुस्तान्तरण हुँदै लिखित रूपमा आइपुग्दा तत्कालीन समाजका रीतिस्थिति, चालचलन, रीतिरिवाज, कुलधर्म, नीति-नियम र प्रेम-प्रणयका प्रसङ्गहरूलाई समेत समेटेर अघि बढेका देखिन्छन्।

यस ऐतिहासिक उदाहरणले स्पष्ट पार्छ कि साहित्य प्रारम्भदेखि नै संस्कृतिको वाहक रहँदै आएको छ। धार्मिक अनुष्ठान, दार्शनिक चिन्तन, सामाजिक अनुशासन र भावनात्मक सम्बन्ध। यी सबै पक्षहरू साहित्यमा समेटिँदा संस्कृतिको जीवन्त अभिलेख निर्माण भएको छ।

यस आधारमा ‘साहित्यमा संस्कृति’ कृतिले साहित्य र संस्कृतिको सम्बन्धलाई बहुआयामिक र ऐतिहासिक सन्दर्भसहित व्याख्या गर्न सफल देखिन्छ। लेखकले वर्गीय, भाषिक र धार्मिक आयामहरूलाई समेट्दै संस्कृतिको गतिशील स्वरूपलाई देखाउनुभएको छ। साहित्य संस्कृतिको ऐना मात्र होइन, संस्कृतिको विकास र रूपान्तरणको सक्रिय कारक पनि हो भन्ने निष्कर्ष कृतिबाट प्रस्ट हुन्छ।

समग्रमा, ढकालको यो कृति नेपाली समालोचना ‘साहित्यमा संस्कृति’ विमर्शलाई सैद्धान्तिक, ऐतिहासिक र दार्शनिक गहिराइ प्रदान गर्ने एक महत्वपूर्ण योगदानका रूपमा स्थापित भएको छ। अध्ययनशील पाठकका लागि यो कृति मार्गदर्शक र विमर्श-प्रेरक दुवै रूपमा उपयोगी सिद्ध हुने देखिन्छ।

समग्र रूपमा हेर्दा बद्रीप्रसाद ढकालद्वारा लिखित ‘साहित्यमा संस्कृति’ नेपाली समालोचना ‘साहित्यमा संस्कृति’-विमर्शलाई सैद्धान्तिक, ऐतिहासिक र दार्शनिक गहिराइका साथ प्रस्तुत गर्ने महत्वपूर्ण कृति हो।

साहित्य र संस्कृतिको अन्तर्सम्बन्ध, वर्गीय, भाषिक, धार्मिक, लोक तथा राजनीतिक आयामहरूको विश्लेषणमार्फत कृतिले साहित्यलाई जीवन, समाज र सभ्यताको ऐनाका रूपमा स्थापित गर्दछ। यसले साहित्यलाई सौन्दर्यबोधको अभ्यास नभई संस्कृतिको विकासक्रम र सामूहिक चेतनाको अभिलेखका रूपमा बुझ्न प्रेरित गर्छ।

यो कृति ‘अनुसन्धान विमर्श, नेपाल’ द्वारा प्रकाशित भएको हो भने यसको वितरण प्राज्ञिक बुक्स, बागबजारबाट गरिने छ। २६३ पृष्ठको पुस्तकको मूल्य रु. ६०० राखिएको छ। पुस्तक आकर्षक सज्जासहित प्रकाशन गरिएको देखिन्छ। सुमन कार्कीले तयार पारेको लेआउट डिजाइनले पाठक–प्रस्तुतीकरणलाई व्यवस्थित, स्पष्ट र अध्ययनमैत्री बनाएको छ।

कृतिको आवरण चित्र सरल तर अर्थगर्भित सौन्दर्यबोधले युक्त देखिन्छ। रङ संयोजन, रूपरेखा र दृश्यात्मक सन्तुलनले साहित्य र संस्कृतिको अन्तर्सम्बन्धलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेको अनुभूति दिन्छ।

आवरणमा प्रयोग गरिएका रङ र संरचनाले परम्परा र आधुनिक चेतनाबीचको संवादलाई संकेत गरेझैँ लाग्छ, जसले पाठकलाई पुस्तकको वैचारिक गहिराइतर्फ आकर्षित गर्ने काम गर्छ। समग्रमा, आवरणले कृतिको विषयवस्तुसँग सामञ्जस्य राख्दै यसको बौद्धिक गरिमा र सौन्दर्यात्मक मूल्यलाई प्रभावकारी ढङ्गले अभिव्यक्त गरेको छ।

बद्रीप्रसाद ढकालको ‘साहित्यमा संस्कृति’ कृतिको आवरण चित्र अत्यन्तै प्रतीकात्मक र बहुआयामिक अर्थले भरिएको देखिन्छ। सम्पूर्ण चित्रमा प्रयोग गरिएको माटो–रङ, सुनौलो र हल्का खैरो मिश्रित पृष्ठभूमिले परम्परा, इतिहास र सांस्कृतिक गहिराइको आभास दिन्छ।

आवरणमा दायाँपट्टि देखिएको स्तूपको शिखर र बुद्धका आँखा नेपालको धार्मिक-आध्यात्मिक चेतनाको प्रतीक हुन्। यसले बौद्ध दर्शन, शान्ति र ध्यानपरक संस्कृतिको संकेत गर्दछ। त्यस्तै बुद्धको मूर्ति शान्त, समाहित र ध्यानमग्न अवस्थाले ज्ञान, करुणा र दार्शनिक परम्पराको निरन्तरता दर्शाउँछ।

बायाँपट्टि भगवान गणेशको मूर्ति ज्ञान, सिद्धि र शुभारम्भको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत छ। यसले वैदिक-पौराणिक संस्कृतिको प्रतिनिधित्व गर्दै साहित्यको आरम्भ नै सांस्कृतिक अनुष्ठानबाट हुने संकेत गर्छ। पछाडिको पगोडा शैलीका मन्दिर, मूर्तिकला संरचना र परम्परागत नृत्य-मुद्रामा उभिएका आकृतिहरूले नेपाली लोक तथा परम्परागत संस्कृतिको जीवन्त उपस्थिति देखाउँछन्।

चित्रको केन्द्रमा खुला पुस्तक र त्यसमा राखिएको मयूरपंखी कलमले साहित्य स्वयंलाई संस्कृतिको अभिलेख र संवाहकका रूपमा उभ्याएको छ। खुला पृष्ठहरू इतिहास, दर्शन र लोक-स्मृतिको निरन्तर लेखन-प्रक्रियालाई जनाउँछन्। छेउमा बलिरहेको दियोले ज्ञानको ज्योति र सांस्कृतिक चेतनाको आलोकलाई प्रतीकात्मक रूपमा उजागर गर्छ।

मादल र अन्य परम्परागत सामग्रीले लोकसंगीत र जनजीवनको सांस्कृतिक लयलाई समेटेका छन्। यसरी धार्मिक, दार्शनिक, लोक, ऐतिहासिक र साहित्यिक सबै आयामहरू एउटै ‘कभर–फ्रेम’ मा समेटिँदा ‘साहित्यमा संस्कृति’ शीर्षकसँग पूर्ण सामञ्जस्य स्थापित भएको देखिन्छ।

यस अर्थमा, यो कृति समालोचनात्मक ग्रन्थ मात्र नभई नेपाली सांस्कृतिक चेतनाको दृश्य-वैचारिक समन्वय प्रस्तुत गर्ने एक महत्वपूर्ण बौद्धिक कृति बनेर पाठक सामु आएको छ।