काठमाडौं । एक वर्षीय बालकले दाँतले सर्प टोकेर मारिदिएको अनौठो खबर बाहिरिएको छ । बिहारको बेतियामा घटना भएको हो । बालकले मारेको सर्प अत्यन्तै विषालु कोब्रा प्रजातिको भएको बताइएको छ । बच्चाको परिवारका सदस्यहरूले त्यो विषालु कोब्रा सर्प भएको दाबी गरेका हुन्।

गत बिहीबार भएको यो घटनापछि बच्चा स्थानीय मानिसहरूको लागि आकर्षणको विषय बनेका छन्। बच्चा हाल स्वस्थ छन् । यो घटना बिहारको पश्चिम चम्पारण जिल्लाको हो, जसको मुख्यालय बेतिया हो।

बेतियाको मझौलिया ब्लकमा मोहची बंकटवा नामक गाउँ छ। यस गाउँमा सुनील साह नामका व्यक्ति आइसक्रिम बेचेर आफ्नो जीविकोपार्जन गर्छन्। सुनिल साहका एक वर्षको छोरा छन् – गोविन्द कुमार। गोविन्द कुमारले नै सर्पलाई दाँतले टोकेको बताइएको छ।

गोविन्द कुमारकी हजुरआमा मतिसरी देवी भन्छिन्, “उनकी आमा घरको पछाडि काम गर्दै थिइन्। उनी दाउरा राम्ररी मिलाउँदै थिइन्। त्यही बेला सर्प बाहिर निस्कियो। गोविन्द त्यहाँ बसेर खेलिरहेका थिए। जब उनले सर्पलाई देखे, उनले त्यसलाई समातेर दाँतले टोके। त्यसपछि हामीले ख्याल गर्यौं, त्यो कोब्रा सर्प थियो।”

“सर्पलाई दाँतले टोकेपछि ऊ केही समयको लागि बेहोस भयो, त्यसपछि हामीले उसलाई मझौलिया प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र लग्यौं जहाँबाट उसलाई बेतिया अस्पताल (सरकारी मेडिकल कलेज, जीएमसीएच) रिफर गरियो। अब बच्चा स्वस्थ छ।”

मझौलियाका स्थानीय पत्रकार नयाज भन्छन्, “बच्चा शनिबार साँझ घर फर्कियो। उसको बारेमा निरन्तर छलफल भइरहेको छ। साउन महिनामा सर्प निस्कनु सामान्य कुरा हो। तर हाम्रो क्षेत्रमा यस्तो घटना पहिलो पटक भएको हो।”

गोविन्द कुमारलाई बिहीबार साँझ बेतियाको सरकारी मेडिकल कलेजमा भर्ना गरिएको थियो। उनको उपचार गर्ने डा. कुमार सौरभ बालरोग विभागका सहायक प्राध्यापक हुन्।

उनी भन्छन्, “बच्चा भर्ना हुन आउँदा उसको अनुहार सुन्निएको थियो। विशेष गरी मुखको वरिपरि। परिवारका सदस्यहरूले उसलाई मुख नजिकै सर्पले टोकेको र त्यसको केही भाग खाएको बताए।”

“मलाई एकै समयमा दुई प्रकारका केसहरू आए। एउटा बच्चा जसलाई सर्पले टोकेको थियो र अर्को बच्चा जसले सर्पलाई टोकेको थियो। यी दुवै बच्चाहरू पूर्ण रूपमा स्वस्थ छन्।”

डा. कुमार सौरभले बीबीसीलाई भने, “जब कोब्राले मानिसलाई टोक्छ, त्यसको विष हाम्रो रगतमा जान्छ। रगतमा प्रवेश गर्ने विषले न्यूरोटोक्सिसिटी निम्त्याउँछ, जसले हाम्रो स्नायु प्रणालीलाई असर गर्छ र मृत्युको सम्भावना हुन्छ।”

डा. सौरभ भन्छन्, “जब मानिसले कोब्रालाई टोक्छ, यो विष मुखबाट हाम्रो पाचन प्रणालीमा पुग्छ। मानव शरीरले त्यो विषलाई निष्क्रिय पार्छ र विष बाहिर निस्कन्छ। अर्थात्, विषले दुवैमा काम गर्छ। तर एउटा अवस्थामा विषले स्नायु प्रणालीलाई असर गर्छ भने अर्को अवस्थामा मानव शरीरले विषलाई निष्क्रिय पार्छ।”

तर, डा. कुमार सौरभ भन्छन् कि जब मानिसले सर्पलाई टोक्छ, त्यसको नराम्रो असर पनि हुन सक्छ। डा. कुमार सौरभ भन्छन्, “जब मानिसले सर्पलाई टोक्छ त्यो मानिसको खाना नलीमा अल्सर जस्तै कुनै रक्तस्राव बिन्दु भएमा भने अवस्था बिग्रन सक्छ ।”

विश्व स्वास्थ्य संगठनको तथ्याङ्क अनुसार विश्वभर प्रत्येक वर्ष ८० हजारदेखि १ लाख ३० हजार मानिसको सर्पको टोकाइबाट मृत्यु हुने गरेको छ।

यी मध्ये भारतमा प्रत्येक वर्ष औसत ५८ हजार मानिसको मृत्यु हुन्छ। यसै कारणले गर्दा भारतलाई ‘विश्वको सर्पको टोकाइको राजधानी’ को ट्याग मिलेको छ।

बिहार राज्यको स्वास्थ्य व्यवस्थापन सूचना प्रणालीको तथ्याङ्क अनुसार, अप्रिल २०२३ देखि मार्च २०२४ सम्म, राज्यमा सर्पको टोकाइबाट ९३४ जनाको मृत्यु भएको थियो।

यस अवधिमा सर्पको टोकाइबाट १७,८५९ बिरामी उपचारका लागि सरकारी अस्पतालमा आएका थिए।

तर केन्द्र सरकारको आफ्नै प्रतिवेदन अनुसार, देशभर सर्पको टोकाइबाट हुने मृत्युको संख्या ‘कम रिपोर्ट गरिएको’ छ।

केन्द्रीय स्वास्थ्य तथा परिवार कल्याण मन्त्रालयको एक प्रतिवेदनमा उल्लेख छ कि सर्पको टोकाइका धेरैजसो घटनाहरूमा धेरै कम बिरामीहरू अस्पताल पुग्न सक्षम हुन्छन्, जसका कारण सर्पको टोकाइबाट हुने मृत्युको संख्या कम रिपोर्ट गरिन्छ।

यसबाहेक, सर्पको टोकाइबाट हुने ७० प्रतिशत मृत्यु बिहार, झारखण्ड, मध्य प्रदेश, ओडिशा, उत्तर प्रदेश, आन्ध्र प्रदेश, तेलङ्गाना, राजस्थान र गुजरातमा हुन्छन्।