नेपाल पुनः एकपटक राजनीतिक संक्रमणको मोडबिन्दुमा छ-तर यो संक्रमण पुराना दलहरूको उत्थान-पतनको होइन, ‘नेतृत्व’ को अर्थ नै फेरिँदै गएको मोडको हो।

२०६२/६३ को जनआन्दोलनले राजतन्त्र हटायो, २०७२ को संविधानले संरचना दियो, तर २०८१/८२ को जेन–जि आन्दोलनले नेतृत्व र वैधता कसरी जन्मिन्छ भन्ने सूत्रमाथि नै पुनः प्रश्न उठाएको छ।

सडकमा उत्रिएको असन्तोष केवल कर, महंगी, माफिया र राज्य शक्तिको दुरुपयोगका कारण मात्र होइन-बरु पुराना राजनीतिक वर्गसँगको मनोवैज्ञानिक ‘डिसकनेक्शन’ को विस्फोट हो।

नेपाली राजनीतिमा पहिलोपटक एउटा यस्तो पुस्ता सक्रिय छ, जसले न वि.सं. २०४६ देखेको थियो, न २०६२/६३, न २०१५ को संविधान निर्माण–संकट। उनीहरूका लागि ‘सिजन-वन’ राजनीतिज्ञहरू अब ऐतिहासिक पात्र हुन्, सुल्झिने होइन, प्रतिस्थापित हुने विषय हुन्।

यही वर्गले TikTok, X, Insta र सडक-चारै ठाउँमा एकैसाथ राजनीतिक अभिव्यक्ति दिएर परम्परागत ‘मोनो-च्यानल’ आन्दोलनको संरचना भत्काइदिएको छ।

त्यहीबीच, काठमाडौंका मेयर बालेन शाहको ‘silent performance politics’-कम बोल्ने तर काम देखाउने मोडेल-नेपाली राजनीतिमा एउटा असहज समानान्तर केन्द्र बनिसकेको छ। उनी कुनै दलको अध्यक्ष होइनन्, तर दलका ठूला अध्यक्षहरूसँग बराबरी राजनीतिक ‘attention share’ राख्छन्।

उनी विपक्षी झैं व्यवहार गर्छन्, तर राज्यभित्रैको संरचनामा छन्। उनी चुप बस्दा आलोचना बढ्छ, बोल्दा धक्का पुग्छ-यही ‘दुवै पक्षलाई असहज बनाउने’ व्यवहार नै बालेनलाई विवादास्पद बनाउँछ।

काठमाडौँ महानगरपालिकाका मेयर बालेन शाह नेपाली राजनीतिमा देखिएको एक दुर्लभ र विरोधाभासपूर्ण व्यक्तित्व हुन्। स्तम्भकार स्वयंले समेत उनको चर्चा न्यूयोर्क टाइम्सको कभरेज देखेपछि मात्रै थाहा पाएको, बालेनको उदय, काम गर्ने शैली, र त्यसपछिका विवादहरूले नेपालको पुरानो राजनीतिक संरचनामा गहिरो दरार सिर्जना गरेका छन्।

मौन रहेरपनि उनी कसरी यो उचाइमा पुगे र उनलाई ‘लुसिफर’को छायाँमा उभ्याउन खोज्नेहरूलाई किन त्रास छ भन्ने विषयमा यो आलेख केन्द्रित छ।

 बालेनको उचाइ र ‘राजाको तस्बिर’

नेपाली समाजमा राजा वीरेन्द्रको परिवारको तस्बिर गाडीमा राखेर हिँड्नु एक प्रकारको नोस्टाल्जिया र राजतन्त्रप्रतिको भावनात्मक समर्पणको प्रतीक हो/थियो।

बालेन शाहको तस्बिरपनि त्यसैगरी गाडीमा देखिनु संयोग मात्र होइन, बरु व्यवस्थाबाट आजित जनताको ‘आशा’ को नयाँ प्रतीक को खोजी हो। तर कुनै नेताको तस्विर त्यसरि देखेको छैन,२०२१ सम्म। त्यसपछि भए, अनभिज्ञ छु।

उनको उदयले दुई महत्त्वपूर्ण संकेत दिन्छ:

-नयाँ पुस्ताको निराशा: ३० वर्षभन्दा लामो प्रजातान्त्रिक अभ्यासले सुशासन दिन नसकेपछि, आम नागरिक पारम्परिक राजनीतिक दल र नेताहरू बाट पूर्ण रूपमा निराश भएका छन्।

– कार्यक्षमताको भोक: जनतालाई भाषण होइन, काम चाहिएको छ। बालेनले व्यक्तिगत रूपमा नबोले पनि, उनको डोजर चल्ने निर्णय र संरचना निर्माणमा देखाइएको ‘पोलिटिकल विल’ (Political Will) ले नागरिकमा एउटा फरक अपेक्षा सिर्जना गरेको छ। त्यही कुरा आफूलाई स्थापित नेता र दल ठान्नेहरुलाई देखी सहन र पचाउन गार्हो परेको हो ।

जनताले राजा वीरेन्द्रको तस्बिरमा स्थिरता र राष्ट्रियता खोज्थे भने, बालेनको तस्बिरमा विकास, इमानदारी र ‘काम गरेर देखाउने’ साहस खोजिरहेका छन्। यो तुलना उनको व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाले होइन, बरु जनताको सामूहिक असन्तुष्टि ले स्थापित गरिदिएको हो।

– ‘फक’ शब्दको औपचारिकता र राजनीतिक प्रतिशोध

बालेन शाहले सामाजिक सञ्जालमा लेखेको “फक” (Fuck) शब्दलाई लिएर जुन किसिमको आलोचनाको आँधी सिर्जना गरियो, त्यसले हाम्रो सार्वजनिक बहसको स्तर र राजनीतिक प्रतिशोधको गहिराइलाई उजागर गर्छ।

एक मित्रले बालेनको स्टाटसमा “फक” लेखेको स्क्रिनसट पठाए र त्यसकै आधारमा केही सार्वजनिक व्यक्तित्वहरूले समेत आलोचना गरेको देखियो। यस्ता आलोचनामाथि नै सामाजिक सञ्जालमा बहस हुनुले बोली र अभिव्यक्तिको आशय भन्दा ‘राजनीतिक मौका’ बढी हावी भएको पुष्टि हुन्छ।

विश्व राजनीतिमा यस्तो शब्द प्रयोग असामान्य छैन

– ट्रम्प: “This is a f…ing disgrace”

-जेलेंस्की: “Russian war is f….ing barbarism”

-अस्ट्रेलियन PM स्कट मोरिसन: “Fix the f…..ing system”

अर्थात्, शब्दको literal अर्थ होइन—contextual भाव जाँचिनुपर्छ।

-सेमी-औपचारिक प्रयोग: अंग्रेजी भाषामा “Fuck” शब्दको प्रयोग सधैँ अश्लील (Obscene) अर्थमा मात्र हुँदैन। यो अक्सर घोर निराशा, क्रोध वा ‘धिक्कार’ (Damn it / Condemn) भन्ने आशयमा सेमी-औपचारिक वा अनौपचारिक तर बलशाली अभिव्यक्ति (Strong Expression) का रूपमा प्रयोग हुन्छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सार्वजनिक मञ्चमा वा प्रेस कन्फ्रेन्समा यस्ता ‘प्रचलित’ शब्दहरू प्रयोग गरेको इतिहासछ, जहाँ उनको आशय अस्लीलता भन्दा ‘घोर आपत्ति’ वा ‘विरोध’ जनाउने हुन्थ्यो/हुन्छ।

– नेपाली सन्दर्भमा असंगत: यद्यपि, नेपाली सभ्यता र सार्वजनिक शिष्टाचारमा यस्ता शब्दहरू असम्मानजनक मानिन्छन्। तर, यहाँ प्रश्न बालेनको अभिव्यक्तिको आशय र त्यसमाथि गरिएको राजनीतिक पेट दुखाइ र ‘हजमोला’को हो।

– प्रणालीगत शुद्धीकरण: बालेनको आक्रोश सिंहदरबारले महानगरपालिकाका वैधानिक कामहरूमा लगाएको अवरोध प्रति थियो। यस्तो अवरोधले काम गर्न चाहने जो कोहीलाई पनि ‘धिक्कार’ भन्न बाध्य बनाउँछ। सार्वजनिक पदमा बसेका व्यक्तिले यस्तो भाषा प्रयोग गर्नु आफैँमा आलोच्य भएपनि, उनका विरोधीहरूले यही त्रुटिलाई ‘डिमोरलाइज’ गर्ने हतियार बनाउनु सार्वजनिक पदको गरिमा होइन, राजनीतिक प्रतिशोध हो।

कसैलाई सामाजिक सञ्जालमा ‘दुरुपयोग’ गरेर डिमोरलाइज गर्नु वा आधारहीन आरोप लगाएर ‘इन्साफ नपाएको’ अवस्था सिर्जना गर्नु लोकतन्त्रका लागि दुर्भाग्यपूर्ण छ। सिंहदरवार आगो लगाउने उनको अभिब्यक्ती र जेन जि आन्दोलनमा जल्नुको संयोगले उनि आलोच्य बनाइदै छन ।उनी ‘निर्माणमा खटीरहेका’ मानिस जलाउन लागे भन्ने कमसेकम म मान्दिन ।

देश जलाउन हिडेका, पक्राउ परेका र पर्नेसँग थप अनुसन्धान गर्दा उनि आरोपित र प्रमणित भए भने थप कुरा गरौला, आलोचना होईन बरु दण्डित नै गरौ । (त्यसो न भए) उनलाई मधिसे,तेलि भनेर देश भित्रै “जातिय र क्षेत्रीय रुपम “डिस्क्रीमिनेट” होईन उनि सरह काम गरेर बराबरी गर्नेबटो खुल्ला छ । अत्याचार रोकौ ।

कामको राजनीति र ‘नबोली देखाउने’ नेतृत्व

बालेन शाहको चर्चा उनको बढ्ता स्टाटस (विशेषगरी केपी ओलीसितको जुहारी) र कम सार्वजनिक उपस्थितिका कारण छ। तर, उनले गरेका कामहरू, जस्तै: टुकुचा खोलाको उत्खनन, सडक पेटी र पैदलपथ, अवैध संरचनामा डोजर चलाउनु, र फोहोर व्यवस्थापनमा ल्याएको आंशिक सुधार काठमाडौँवासीले प्रत्यक्ष देखेका छन्।

उनको ‘नबोली, नदेखाई काम गर्ने’ शैलीलाई अन्य देशका नेता वा दार्शनिकहरूसँग तुलना गर्नु सान्दर्भिक हुन्छ:

तुलनात्मक व्यक्तित्व (दर्शन/शैली) विशेषता (Core Philosophy) बालेन शाहसँगको समानता

सिन्सिनाटस (Cincinnatus – रोमन नायक) सत्ता प्राप्त गरेपछि इच्छाशक्तिका साथ काम गर्ने र काम सकिएपछि स्वेच्छाले सत्ता त्याग्ने (Dictator for a limited time)। बालेनले ‘अपेक्षित प्रधानमन्त्री’ को पद त्याग गरेर ‘मेयर’ को सीमित अधिकारमा देशलाई दिशा दिने प्रयास गरिरहेका छन्।

ली कुआन यू (Lee Kuan Yew – सिंगापुर) परिणाम-केन्द्रित शासन (Results-Oriented Governance) र राजनीतिक स्वार्थभन्दा माथि उठेर कठोर निर्णय लिने। उनको डोजर संस्कृति र ‘काम गरेर देखाउने’ अडानले कठोर तर आवश्यक सुधार को संकेत गर्छ।

झुगे लाउ (Zhuge Liang – चीन) रणनीतिक मौनता र ‘नदेखाई’ काम गर्ने (Silent Strategist) शैली। शक्तिको होडबाजीमा संलग्न नहुनु। बालेनको कम सार्वजनिक उपस्थिति र रणनीतिक स्टाटसमार्फत नीतिगत अवरोधलाई मात्र सम्बोधन गर्ने शैली।

कन्फुसियस (Confucius – चीन) नैतिक शासन र उदाहरणद्वारा नेतृत्व (Leading by Example)। नेताको काम ‘आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नु’ हो। बालेनले आफ्नो कर्तव्य (महानगरको समस्या समाधान) मा केन्द्रित भएर अन्य दललाई ‘लज्जित’ पार्ने प्रयास गरिरहेका छन्।

– ‘लुसिफर’ को बिम्ब र महामनाताको प्रश्न

उनलाई ‘लुसिफर’ (Lucifer – प्रकाश ल्याउने तर स्वर्गबाट निष्कासित देवदूत) भनेर बिम्बित गरिनुले उनको असाधारण क्षमता र व्यवस्थाप्रतिको चुनौती लाई स्वीकार गरेको देखाउँछ। पुरानो राजनीतिक व्यवस्थाको ‘स्वर्ग’ (सत्ताको संरचना) लाई उनले चुनौती दिएका छन्, त्यसैले उनलाई ‘निष्कासित’ (आलोचनाको आँधीमा फसाउने) प्रयास भइरहेको छ। फेरीपनि देवदूत नै हुन्, लुसिफर ।विम्ब पनि अलि मिल्दो दिनसक्नु पर्ने थियो ।

बालेनको महामनाता (Greatness) माथिको प्रश्न:

केपी ओलीको सत्ता ढलेपछि सिर्जना भएको राजनीतिक शून्यमा, बालेनलाई ‘निर्विवाद प्रधानमन्त्री’को रूपमा अपेक्षित गरिनु र हातमा आएको त्यो पद (सम्भावना) अरूलाई दिन सक्ने उनको महानता नदेख्ने नजरमा कुन पावरको चश्मा लगाउने?

यो प्रश्न नेपालको राजनीतिमा सत्ताको किनबेच गर्ने र व्यक्तिगत लाभकालागि पदको पूजागर्ने संस्कृतिमाथि सीधा प्रहार हो। बालेनले मेयरको पदमा रहेर देशलाई विकल्पको दिशा देखाउने प्रयास गरिरहेका छन्। उनले साँचो अर्थमा प्रधानमन्त्रीपद त्याग्ने महानता देखाए, त्यसलाई ‘अदूरदर्शिता’ होइन, बरु ‘राजनेताको चरित्र’ मान्नुपर्छ-जसले पद होइन, प्रणाली सुधारमा विश्वास गर्छ।

आलोचनाको आँधी: त्रासको पराकाष्ठा

बालेनमाथि भइरहेको आलोचनाको आँधी उनको अदूरदर्शिता भन्दा बढी पुरानो राजनीतिक वर्गको त्रासको पराकाष्ठा हो।

-त्रासको मूल: बालेन नबोली, नबोली नै त्यो उचाइमा पुगेका छन्। कल्पना गरौँ, यदि उनले बोल्न र संगठित गर्न थाले भने, अन्य पारम्परिक दलहरूको अवस्था के होला? उनको मौनताले पुरानो नेतृत्वलाई असुरक्षित बनाएको छ।

– अपेक्षाकृत प्रधानमन्त्रीको चुनौती: बालेनले जेन जी आन्दोलनबाट केपी ओलीको सत्ता ढलेपछि सिर्जना भएको रिक्ततामा आफूलाई होइन, बरु महानगरको निर्माण लाई प्राथमिकता दिए। उनले ‘सत्ताको खेल’ लाई अस्वीकार गरेर ‘सेवाको कर्म’ लाई अँगाले। यसले सत्ताका लागि मरिमेट्नेहरूलाई ठूलो चुनौती दिएकोछ।

– प्रणालीगत शुद्धीकरणको लडाइँ: उनको ‘सिंहदरबारमा आगो लगाउने’ भन्ने अभिव्यक्ति हिंसाको आह्वान थिएन, बरु प्रणालीगत अवरोध र कर्मचारीतन्त्रको अल्छीपन प्रति लक्षित घोर आक्रोश थियो। जेन जी आन्दोलनमा भएको आगजनीलाई उनीसँग जोड्नु केवल राजनीतिक प्रोपोगान्डा हो। बालेन निर्माणमा खटिएका मानिस जलाउन सक्दैनन; उनी देशको भविष्य जलाउने ‘अवरोध’ लाई जलाउन चाहन्छन्।

 बालेन, अब बोल!

नेपाललाई अब विकल्प दिने समय आएको छ। बालेन शाहको मौनताले उनलाई रहस्यमय बनाएको होला, तर अब उनले आफ्नो भिजनलाई स्पष्ट र संगठित रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

– समयको माग: मौनताको राजनीतिले व्यवस्थाविरुद्धको असन्तुष्टि त दर्साउँछ, तर समाधानको मार्गचित्र दिँदैन। काठमाडौँको सीमित घेराबाट बाहिर निस्केर उनले राष्ट्रिय एजेन्डा मा बोल्नैपर्छ।

– नेतृत्वको रूपान्तरण: बालेनले आफूलाई केवल ‘काम गर्ने मेयर’ बाट ‘परिवर्तनकारी राजनेता’ को रूपमा रूपान्तरण गर्न आवश्यक छ। उनले आफ्नो स्मार्ट आइडिया (डिजिटल सुशासन, न्यायिक सुधार, स्वच्छ वित्तीय पारदर्शिता) लाई राष्ट्रिय स्तरमा लागु गर्ने ‘भिजन’ घोषणा गर्नुपर्छ।

– सन्देश: बालेनको महामनाता मेयरको कुर्सीमा बस्नुमा होइन, बरु पदको मोहलाई त्यागेर प्रणालीगत शुद्धीकरण को लडाइँ लड्नुमा छ। यो लडाइँ व्यक्तिगत आलोचना वा ‘फक’ जस्ता शब्दहरूमा अल्झिएर साध्य हुँदैन।

बालेन, तपाईंको कामले देशलाई दिशा देखायो। अब तपाईंको बोलीले देशलाई विश्वास दिनुपर्छ। मौनता तोडेर, देशले खोजेको विकल्पको नेतृत्व गर्नुहोस्। पुरानो त्रासको जगलाई भत्काएर नयाँ नेपालको आधारशिला तयार पार्ने अबको संकल्प हुनुपर्छ: अब बोल, बालेन!