बुद्ध जन्मिएको देशका रूपमा नेपाल विश्व बौद्ध समुदायको केन्द्रबिन्दु मानिन्छ। लुम्बिनीको ऐतिहासिक महत्त्व, देशभरि फैलिएका स्तूप-गुम्बा, र विभिन्न बौद्ध परम्पराहरूको सहअस्तित्वले नेपाललाई बौद्ध सभ्यताको अद्वितीय धरोहर बनाएको छ।

तर यति गहिरो सांस्कृतिक उपस्थिति हुँदाहुँदै पनि, नेपालमा बौद्ध धर्मावलम्बीको संख्या सरकारी तथ्यांकमा अपेक्षाकृत कम देखिनु एक रोचक र बहसयोग्य विषय बनेको छ।

धेरै धार्मिक-सांस्कृतिक विज्ञहरूका अनुसार नेपालमा बौद्धहरूको वास्तविक संख्या जनगणनामा देखिएकोभन्दा धेरै हुनसक्छ। यसको प्रमुख कारण नेपालमा हिन्दू र बौद्ध परम्पराहरूको ऐतिहासिक मिश्रण हो।

विशेषतः नेवार समुदाय, पहाडी क्षेत्रका मिश्रित सांस्कृतिक समूहहरू, र हिमाली बस्तीहरूमा मानिसहरूले बौद्ध परम्परा नजिकै अभ्यास गरे पनि, जनगणनामा आफूलाई “हिन्दू” वा “अन्य” भनेर उल्लेख गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ।

धार्मिक पहिचानलाई एकल रूपमा परिभाषित गर्न नचाहने नेपाली समाजको बहुलवादी चरित्रले पनि आधिकारिक तथ्यांकमा बौद्धहरूको संख्या कम देखिनमा भूमिका खेलेको मानिन्छ।

नेपालमा बौद्ध धर्मको अभ्यास विविध छ। थेरवाद, महायान, वज्रयान र नेवार बौद्ध परम्पराहरूले नेपाललाई बौद्ध संस्कृतिको संगम बनाएका छन्। थेरवाद परम्परा नेपालमा, इतिहासमा उल्लेख भए अनुसार २०औँ शताब्दीमा मात्र पुनर्जीवित भएको हो, जबकि महायान-वज्रयान परम्परा तिब्बती र हिमाली सांस्कृतिक प्रभावसँगै धेरै पहिले नै स्थापित भइसकेको थियो।

तिब्बती परम्परामा गुरु-शिष्य परम्परा, अवतारवाद, मन्त्र–तन्त्र, विस्तृत पूजा-अनुष्ठान र लामाको नेतृत्वजस्ता अभ्यासहरू प्रमुख छन्, जसले नेपालमा बौद्ध धर्मलाई बहुआयामिक स्वरूप दिएको छ।

यसैबीच, हालै थाइल्यान्डकी रानीको लुम्बिनी भ्रमणले नेपाल-थाई सम्बन्धमा नयाँ ऊर्जा भरेको छ, दुख साथ भन्नुपरद नेपाली पत्रपत्रिकाहरुल यो समाचारलाई खासै महत्वो दिएनन कारण बुद्धको बारेमा अनभिज्ञ भएरै हो।

थाइल्यान्ड थेरवाद बौद्ध परम्पराको प्रमुख केन्द्र हो, र थाई राजपरिवारले लुम्बिनीलाई विश्व बौद्ध तीर्थस्थलका रूपमा विशेष सम्मानका साथ हेर्दै आएको छ। रानीको लुम्बिनी आगमन, पूजा-अर्चना र आध्यात्मिक सहभागिता केवल धार्मिक श्रद्धा मात्र होइन, बौद्ध कूटनीति को सशक्त उदाहरणका रूपमा पनि व्याख्या गरिएको छ।

यसले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध समुदायमा पुनः केन्द्रस्थानी बनाउने प्रयासलाई बल प्रदान गरेको छ। थाईरानीको लुम्बिनीको दर्शनमा आउने बारे जानकारी नहुनु हाम्रो देशको थाईल्याण्डमा भएको राजदूताबासको कमजोरी पनि देखिन्छ।

यस्तै, अमेरिकाको टेक्सासदेखि वासिङ्टन डीसीसम्म बिक्षुहरूले गरिरहेको शान्ति यात्रामा Peace Walk ले आधुनिक बौद्ध सक्रियताको नयाँ आयाम प्रस्तुत गरेको छ। पैदल यात्रामार्फत शान्ति, करुणा र अहिंसाको सन्देश फैलाउने यो अभियानले बौद्ध धर्मलाई विश्वव्यापी मानवीय मूल्यहरूको वाहकका रूपमा स्थापित गरिरहेको छ।

बुद्ध जन्मभूमिप्रति सम्मान, अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध समुदायबीचको ऐक्यबद्धता, र नेपालप्रति आध्यात्मिक आकर्षण-यी सबै Peace Walk मार्फत स्पष्ट रूपमा अभिव्यक्त भएका छन्। अस्ति भर्जिनिया को राजधानी रिच्मोंडमा नेपालकी तामांगपरिवारकी मेरिल्याण्डबाट, आमाछोरी शान्तीयात्रामा आएका भिक्षुहरुको स्वागतको क्रममा एकसय माइल टाडाबाटो गाडीहाँकेर त्यहाँ पुगेछन्, खादामालाले स्वागत गरेपछि भिक्षुले कहाँबाट आउनु भो ?bh हामीहरु त खासमा नेपालबाट हौँ भने पछि ७५ बर्षीय तामांगनि आमाको खुट्टासमाएर ढोगे रे भिक्षुले उहाँहरुले नेपालबाट आएको भनेपछि। यो सन्देशले स्पष्टसंग नेपाल बुद्धको जन्म भूमिको महत्व।

यी सबै पक्षलाई समग्र रूपमा हेर्दा, नेपालले दुईवटा महत्वपूर्ण चुनौती र अवसर एकसाथ बोकेको देखिन्छ। एकातिर, आधिकारिक तथ्याङ्कमा बौद्ध जनसंख्या कम देखिनु , देखाउनु दुखको साथ भन्नु परद धार्मिक पहिचान, नीति निर्माण र सांस्कृतिक संरक्षणका दृष्टिले गम्भीर प्रश्न हो। अर्कोतिर, लुम्बिनी, अन्तर्राष्ट्रिय तीर्थयात्रा, थाई राजपरिवारको सहभागिता र Peace Walk जस्ता गतिविधिहरूले नेपाललाई विश्व बौद्ध समुदायको केन्द्रका रूपमा पुनः स्थापित गरिरहेका छन्।

बुद्ध जन्मिएको देशका रूपमा नेपालले आफ्नो बौद्ध सांस्कृतिक विरासत, तथ्याङ्कीय यथार्थ र अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध सम्बन्धबीचको अन्तरलाई समावेशी, वैज्ञानिक र कूटनीतिक दृष्टिकोणबाट सम्बोधन गर्न सकेमा, नेपालको भूमिका केवल प्रतीकात्मक होइन, वैश्विक रूपमा प्रभावशाली बन्ने सम्भावना अझ प्रबल छ।

निष्कर्ष

नेपाल बुद्ध जन्मिएको पवित्र भूमि भएकाले यहाँको बौद्ध सांस्कृतिक विरासत केवल ऐतिहासिक सम्पदा मात्र होइन, विश्वभर फैलिएको बौद्ध समुदायलाई जोड्ने आध्यात्मिक केन्द्र पनि हो।

देशभरि देखिने स्तूप-गुम्बा, विविध बौद्ध परम्परा, र अन्तर्राष्ट्रिय तीर्थयात्राको निरन्तरता-यी सबैले नेपाललाई बौद्ध सभ्यताको साझा धरोहरका रूपमा स्थापित गर्छन्।

यद्यपि सरकारी तथ्यांकमा बौद्ध जनसंख्या अपेक्षाकृत कम देखिनु धार्मिक पहिचानको जटिलता, सांस्कृतिक मिश्रण, र जनगणनाको प्रविधिगत सीमासँग जोडिएको विषय हो, जसले नेपालमा बौद्ध धर्मको वास्तविक सामाजिक उपस्थिति अझै गहिरो र व्यापक रहेको संकेत गर्छ।

थाइल्यान्डकी रानीको लुम्बिनी भ्रमण, अमेरिकामा आयोजित शान्ति यात्रामा भिक्षुहरूको सहभागिता, र मार्गभरि अमेरिकास्थित बौद्ध मार्गी तथा नेपाली समुदायले प्रदान गरेको समर्थन-यी सबै घटनाले नेपालप्रति अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध समुदायको सम्मान, आस्था र आत्मीयता कति गहिरो छ भन्ने स्पष्ट देखाउँछन्। शान्ति यात्राले बुद्धको अहिंसा, करुणा र मैत्रीको सन्देशलाई आधुनिक विश्वमा पुनः जीवित बनाएको छ, र नेपाललाई विश्व बौद्ध कूटनीतिक संवादको केन्द्रमा ल्याएको छ।

यी सबै पक्षलाई समेटेर हेर्दा, नेपालले आफ्नो बौद्ध सांस्कृतिक विविधता, तथ्याङ्कीय यथार्थ र अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध सम्बन्धबीचको अन्तरलाई समावेशी, वैज्ञानिक र कूटनीतिक दृष्टिकोणबाट सम्बोधन गर्न सकेमा, बुद्ध जन्मिएको देशका रूपमा नेपालको भूमिका केवल प्रतीकात्मक होइन, वैश्विक रूपमा प्रभावशाली र दीर्घकालीन बन्ने सम्भावना अझ प्रबल छ।

लुम्बिनी बिकाशकोषमा आएको सहयोहरुको पारदर्शी हुनु पर्यो, ठिक ठाउँमा सहि मान्छेलाई राखेर कार्य शैली फेर्नु पर्यो।