विश्व शान्ति कुनै आकस्मिक घटना होइन, यो मानव चेतना, नैतिक उद्देश्य, र बौद्धिक परिपक्वताद्वारा निर्देशित दीर्घकालीन सामूहिक प्रयास हो।

मेरो दृष्टिमा, शान्ति त्यतिबेला स्थापित हुन्छ जब राष्ट्रहरूले शक्ति प्रदर्शनभन्दा बढी समझदारी, धैर्य, र मानव मर्यादालाई प्राथमिकता दिन्छन्। संसार कहिलेकाहीँ प्रचण्ड हावाले हल्लिएको पहाडजस्तै देखिए पनि, सही दिशामा उन्मुख मनले शान्तिको बाटो कहिल्यै हराउँदैन।

यस सन्दर्भमा, कुटनीति विश्व शान्तिको पहिलो आधारस्तम्भ हो। राष्ट्रहरू संवादमा बस्दा, एक-अर्कालाई सुन्दा, र खुला मनले मतभेदलाई सम्बोधन गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले राहतको अनुभव गर्छ।

कुटनीति “पहिले संवाद, पछि विवाद” भन्ने सार्वभौमिक सिद्धान्तको मूर्त रूप हो। मतभेद अपरिहार्य भए पनि संवादका ढोका खुला राख्नु नै महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। मेरो दृष्टिमा, कूटनीति मानव समझदारीका गहिरा तहहरू खोल्ने चाबी हो।

त्यसैगरी, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य विश्व स्थिरताको सबैभन्दा प्रभावकारी सुरक्षा कवच हो। आजको युगमा कुनै पनि राष्ट्रले एक्लै वैश्विक चुनौतीहरू समाधान गर्न सक्दैन। स्वास्थ्य संकट, वातावरणीय क्षति, आर्थिक असमानता, र सुरक्षा जोखिमहरूले राष्ट्रहरूलाई सहकार्य गर्न बाध्य बनाउँछन्।

साझा मान्यता, संस्थागत संरचना, र सामूहिक मूल्यहरूले संसारलाई अराजकताको खाडलमा खस्नबाट जोगाउँछन्। यस अर्थमा, सहकार्य विश्व समुदायलाई बाँध्ने अदृश्य सूत्र हो।

आर्थिक परस्परनिर्भरता पनि शान्तिको महत्वपूर्ण आधार हो। जब राष्ट्रहरू व्यापार, स्रोत-साधन, र बजारमा एक-अर्कामा निर्भर हुन्छन्, युद्ध आर्थिक रूपमा अव्यावहारिक र आत्मघाती बन्छ। “आफ्नै खुट्टामा बन्चरो नहान” भन्ने उखानले यही सत्यलाई प्रतिविम्बित गर्छ। साझा समृद्धिले अविश्वास घटाउँछ र आपसी विश्वासलाई मजबुत बनाउँछ।

शान्तिको अर्को गहिरो तर प्रायः अवमूल्यन गरिने शक्ति संस्कृति र पारस्परिक समझदारी हो। जब मानिसहरूले एक–अर्काको भाषा, इतिहास, कला, र जीवनशैली बुझ्न थाल्छन्, सहानुभूतिको ढोका खुल्छ।

डर, पूर्वाग्रह, र वैमनस्यता क्रमशः क्षीण हुन्छन्। कहिलेकाहीँ एउटा गीत, एउटा कथा, वा एउटा भेट नै समाजहरूबीच पुल निर्माण गर्न पर्याप्त हुन्छ। एकपटक बनेको सांस्कृतिक पुल राजनीतिक सम्झौताभन्दा धेरै स्थायी हुन्छ।

तर बाहिरी शान्ति खोज्नु अघि आन्तरिक शान्ति अनिवार्य छ। द्वेष, लोभ, र मोहजस्ता द्वन्द्वका मूल तत्वहरू मनभित्रै जन्मिन्छन्। अशान्त मनले संसारलाई अन्धकारमय देख्छ, जबकि शान्त मनले स्पष्टता र सम्भावना देख्छ।

यही बुद्धको शिक्षाको सार हो-शान्ति राजनीतिक संरचनाबाट होइन, मानवीय चेतनाबाट जन्मिन्छ। जब करुणा, धैर्य, र समझदारी मनमा स्थापित हुन्छन्, शान्ति परिवार, समाज, र राष्ट्र हुँदै विश्वभर फैलिन्छ। अन्ततः, मन नै संसारको निर्माणकर्ता हो; शान्त मनले शान्त संसार निर्माण गर्छ।

यद्यपि शान्ति केवल युद्धको अनुपस्थितिमात्र होइन। वास्तविक शान्तिका लागि द्वन्द्वका संरचनात्मक कारणहरू सम्बोधन गर्नुपर्छ। गरिबी, अन्याय, बहिष्करण, र अवसरको अभावले हिंसाको बीउ रोप्छन्। जब समाजले सम्मान, समानता, र अवसर सुनिश्चित गर्छ, हिंसा स्वतः क्षीण हुन्छ। यो आँधी आउनुअघि छानो मर्मत गर्ने जस्तै होसमयमै गरिएको प्रयासले ठूलो क्षति रोक्छ।

अन्ततः साधारण नागरिकहरू नै शान्तिका वास्तविक संरक्षक हुन्। शिक्षक, अभिभावक, कलाकार, स्वयंसेवक, किसान, मजदुर-हामीजस्तै मानिसहरूले दया, नैतिक साहस, र मूल्यहरूको हस्तान्तरणमार्फत दीर्घकालीन शान्ति निर्माण गर्छन्। शान्ति केवल सम्मेलन कक्षामा होइन, दैनिक जीवनका सूक्ष्म निर्णयहरूमा जन्मिन्छ।

निष्कर्ष

निष्कर्षतः विश्व शान्तिको वातावरण निर्माण गर्न विनाशका साधन होइन, ज्ञान, संवाद, प्रविधि, सहकार्य, र संस्कृतिलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। यही मार्गले मात्र मानवता सुरक्षित, स्थिर, र उज्यालो भविष्यतर्फ अघि बढ्न सक्षम हुन्छ।