हिमाल भूगोल होइन, विश्वास हो; उचाइ होइन, अनुभूतिको विराट आयाम हो। नेपाली मानसपटलमा ‘कैलाश’ शब्द उच्चारण हुनासाथ श्रद्धा, रहस्य र अध्यात्मको समिश्र प्रतिमूर्ति जागृत हुन्छ।

यही भावभूमिमा उभिएर समकालीन नेपाली नियात्रा साहित्यका गतिशील स्रष्टा राजेन्द्रमान डंगोलले रचेको कृति ‘कैलाश कोरा’ नेपाली यात्रा–लेखनमा एउटा विशिष्ट उपलब्धि बनेर उदाएको छ।

नुवाकोटको माटोमा जन्मेर पर्यटक-पदयात्रालाई जीवनवृत्ति बनाएका डंगोलका शब्दहरूमा हिँडाइको लय छ, सासको ताप छ र उचाइसँगको संघर्षको संगीत छ। उनका अघिल्ला नियात्रा कृतिहरू-‘यात्राका पाइला’ २०७६, सालमा ‘पैतालामा हिउँ, आँखामा हिमाल’ २०७८, ‘बादलडाँडा’ २०८० र ‘कैलाश कोरा’ २०८२ ले यात्रा साहित्यमा उनको निरन्तरता र प्रतिबद्धताको प्रमाण दिएका छन्।

उनको पछिल्लो नियात्रा ‘कैलाश कोरा’ मा उनी यात्रु होइनन्, साधकका रूपमा प्रस्तुत हुन्छन्। यहाँ यात्रा भौतिक दूरीको नापजोख र यौटा विशुद्ध यात्री मनको परिक्रमा पनि हो।

‘कैलाश कोरा’ शीर्षकले भौगोलिक परिक्रमा, यसको जीवन-चक्र, जन्म-मृत्यु र मोक्षको सांस्कृतिक विम्बलाई पनि संकेत गर्छ। आवरणको दृश्यात्मक संयोजनले कृतिको भाव–केन्द्रलाई सारगर्भित ढंगले उद्घाटित गरेको छ- शिखर उचाइको प्रतीक हो भने पानी गहिराइको। उचाइ र गहिराइबीचको यही द्वन्द्व नै नियात्राको आत्मा हो।
डंगोलको लेखनमा वर्णनात्मक र आत्मस्वीकृतिको सन्तुलन उल्लेखनीय छ।

उनले हिमालको दृश्य-सौन्दर्यलाई चित्रकारको जस्तै सूक्ष्मतामा उतारेका छन्, तर त्यही दृश्यभित्र आफ्नो मनोदशा, थकाइ, आशंका र आध्यात्मिक तरङ्गलाई पनि मिसाएका छन्। यसले नियात्रालाई ‘ट्राभल नोट’ बन्न दिँदैन। बरु यो एक संवेदनशील ‘आत्मकथा’ जस्तो बन्छ। यसमा यात्रु र स्थल एक-अर्कामा विलीन हुन्छन्।

विशेषतः कैलाश यात्रामा लेखकको दार्शनिक चेतनालाई शब्दका भाव-विन्यासले सन्तुलित सौन्दर्य उजागर गर्छन्। उचाइसँगको मित्रता भनेको भौतिक उचाइ सहनु होइन, अहङ्कारको उचाइ भत्काउनु पनि हो। मौन सरोवर भनेको जलाशय मात्र होइन, मनको स्थिरता हो– जहाँ शब्दहरू डुब्छन् र अर्थहरू तैरिन्छन्। र, पाठकहरू पनि त्यसमा यात्रारत् हुन्छन्।

नेपाली समाजमा कैलाश-मानसरोवर यात्राको धार्मिक-सांस्कृतिक महत्व पुरानै हो; तर आधुनिक पुस्तामा त्यसप्रतिको आकर्षणलाई साहित्यिक ऊर्जाले पुनर्जीवित गर्नु डंगोलको विशेष योगदान हो। उनले यात्रालाई दन्त्यकथाको रहस्यबाट निकालेर समकालीन अनुभवको धरातलमा उभ्याएका छन्।

समकालीन नेपाली नियात्रा साहित्यमा प्रायः विवरणात्मक बढी र आत्मविश्लेषण कम देखिन्छ। डंगोलको लेखनमा भने दृश्य र दर्शन दुवैको समागम छ। उनले पर्यटन व्यवसायसँग जोडिएको आफ्नो दीर्घ अनुभवलाई तथ्यमा सीमित नराखी साहित्यिक संवेदनामा रूपान्तरण गरेका छन्। यसले नियात्रालाई व्यावसायिक मार्गदर्शिका होइन, कलात्मक कृति बनाएको छ।

‘कैलाश कोरा’ को एक प्रमुख शक्ति यसको मिथकीय आयाम हो। यहाँ हिन्दू, बौद्ध, बोन र जैन परम्परासँग सम्बन्धित मिथकहरू सूचना वा सन्दर्भका रूपमा छैनन्; ती यात्राको आत्मा बनेका छन्। नियात्राकारले मिथकलाई ‘श्रद्धाको इतिहास’ र यथार्थलाई ‘अनुभूतिको वर्तमान’ मानेर तिनको संगम गराएका छन्।

लेखकले भनेझैँ-“देवत्वको प्रतीक मानिने कैलाश पर्वत, समय र मानव महत्वाकांक्षाको सीमाभन्दा परको पहाड हो” -यो वाक्य वर्णन होइन, दार्शनिक उद्घोष पनि हो।

यहाँ कैलाश भौगोलिक उचाइसँगै मानव अभिलाषाको सीमालाई चुनौती दिने आध्यात्मिक प्रतिमासमेत हो। वास्तविकता, कल्पना र मिथकको यही त्रिवेणीले कृतिलाई साधारण यात्रा-वृत्तान्तभन्दा माथि उठाएर सांस्कृतिक-आध्यात्मिक आख्यान बनाएको छ।

मानसरोवरलाई हिन्दू, बौद्ध र बोन धर्मावलम्बीहरूको साझा तीर्थस्थलका रूपमा चित्रण गर्दा लेखकले धार्मिक विविधताको सहअस्तित्वलाई पनि कलात्मक ढंगले प्रस्तुत गरेका छन्। यहाँ धर्म विभाजन होइन, साझा आस्था हो। तीर्थ कर्मकाण्ड होइन, सहिष्णुता र सहजीवनको प्रतीक हो।

प्रत्येक अध्यायमा फरक दृश्यको दर्शनसँगै फरक अनुभूति प्रस्तुत गर्ने क्षमताले कृतिलाई एकरूप हुन दिँदैन। कतै रहस्यको कुहिरो छ, कतै रोमाञ्चको उचाइ; कतै श्रद्धाको मौनता छ, कतै सांस्कृतिक विस्मय। यही बहुआयामिकता कृतिको कलात्मक सौन्दर्य पोखिएको छ।

‘कैलाश कोरा’ को अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको सांस्कृतिक मूल्यबोध हो। मृत शरीरलाई काटेर गिद्धलाई चढाइने प्रचलन- पश्चिमी दृष्टिले अस्वाभाविक वा कठोर लाग्न सक्नेलाई लेखकले नश्वर र परोपकारको प्रतीकका रूपमा बुझ्ने दृष्टि दिएका छन्। दाहसंस्कारको यस विधिमा आत्माको मुक्तियात्रा सहज बन्ने विश्वास प्रस्तुत गर्दै उनले संस्कृतिको सापेक्षता र मानवीय विश्वासको विविधतालाई सम्मानपूर्वक चित्रित गरेका छन्।

यस प्रसङ्गले पाठकलाई एउटा गम्भीर प्रश्नतर्फ डोर्याउँछ- जीवनको अन्त्य के शोक हो, वा प्रकृतिसँगको पुनर्मिलन ? यहाँ लेखकले कुनै निर्णय थोपर्दैनन्; सांस्कृतिक यथार्थलाई संवेदनशील दृष्टिले प्रस्तुत गर्छन्। यही समीक्षात्मक संयमता उनको लेखनको परिपक्वपन हो।

डंगोलको लेखनको अर्को उल्लेखनीय पक्ष यसको भाषिक सजीवता हो। स्थानीय भाषा र शब्दहरूको संयोजनले वर्णनलाई विश्वसनीय र आत्मीय बनाएको छ। ‘कोरा’ शब्द आफैँमा रहस्यमय र नौलो लाग्न सक्छ; तर यसको अर्थ ‘परिक्रमा’ थाहा पाएपछि शीर्षकको गहिराइ झन् प्रस्ट हुन्छ।

वस्तुतः ‘कोरा’ शब्द घुमाइ वा परिक्रमा मात्र होइन; यो श्रद्धाको वृत्त हो, समयको चक्र हो, जीवन-मृत्युको आवर्तन पनि हो। शीर्षकको यही प्रतीकात्मक पक्ष कृतिको केन्द्रिय भावसँग पूर्णतः मेल खान्छ।

शब्द-चयनमा रहेको सजगता र वर्णनात्मक प्रवाहले पाठकलाई पुस्तकका पानामार्फत कैलाश-मानसरोवर परिक्रमा गराउछ। ‘कैलाश कोरा’ समकालीन नेपाली नियात्रा साहित्यमा एक सशक्त कृति हो, जसले प्रकृति, मानव समाज, धर्म, संस्कृति र मिथकलाई एउटै सूत्रमा गाँसेको छ। यो यात्रा–विवरण; सांस्कृतिक अध्ययन, आध्यात्मिक विमर्श र साहित्यिक सौन्दर्यको समन्वित अभिव्यक्ति हो।

नियात्राकार राजेन्द्रमान डंगोलले यस कृतिमार्फत् यात्रालाई आत्मबोधको साधना बनाएका छन्। उनले देखाएको कैलाश बाहिर उभिएको हिमाल मात्र होइन; प्रत्येक पाठकभित्र लुकेको शिखर पनि हो।

‘कैलाश कोरा’ को भावभूमि र संरचनागत स्वरूपबारे प्रारम्भिक चर्चा गरिसकेपछि अब यस कृतिको गहिरो साहित्यिक तह- भाषिक शिल्प, प्रतीक-विम्ब, आध्यात्मिक विमर्श र समग्र मूल्याङ्कनतर्फ दृष्टि केन्द्रित गर्नु आवश्यक छ। किनकि यही तहमा पुगेर मात्र कृतिको वास्तविक उचाइ नाप्न सकिन्छ।

कैलाशलाई “समय र मानव महत्वाकांक्षाको सीमाभन्दा परको पहाड” भन्नु धार्मिक उद्घोष होइन; यो आधुनिक मानवको अहंकारमाथि उठेको दार्शनिक प्रश्न हो। उचाइमा पुग्दा मानिस सानो हुन्छ- शारीरिक रूपमा पनि र मानसिक रूपमा पनि।

यही सानो हुनु नै आध्यात्मिकताको प्रारम्भ हो भन्ने संकेत कृतिमा बारम्बार देखिन्छ। आध्यात्मिकता यहाँ संसारबाट पलायन होइन; संसारलाई नयाँ दृष्टिले हेर्ने क्षमता हो। यात्राको थकाइ, भय, असहज परिस्थिति र रोमाञ्च यी सबै अनुभूतिहरू आत्मबोधको प्रक्रियामा परिणत हुन्छन्।

यो कृति पर्यटन-अनुभवको लेखाजोखा होइन; यो सांस्कृतिक-आध्यात्मिक अध्ययन पनि हो। लेखकले हिमाललाई बाहिरी दृश्यबाट भित्री दर्शनमा रूपान्तरण गरेका छन्।
‘कैलाश कोरा’ पढ्दा पाठकले हिमाल देख्छ, तर त्यसभन्दा बढी आफ्नो मनको भूगोल देख्छ। बाहिरी परिक्रमा सकिँदा भित्री परिक्रमा सुरु हुन्छ। यही अन्तर्यात्राको चेतना नै यस कृतिको दीर्घकालीन प्रभाव हो।

अन्ततः, ‘कैलाश कोरा’ समकालीन नेपाली नियात्रा साहित्यको एउटा महत्वपूर्ण मील–पत्थर हो। यसले यात्रालाई अनुभवको सौन्दर्य, मिथकको गहिराइ र आध्यात्मिक विमर्शको उचाइसँग जोडेर नयाँ आयाम दिएको छ।

कैलाश यहाँ शिखर हो, प्रश्न हो, प्रतीक हो, आत्म-प्रतिविम्ब हो। ‘कोरा’ भन्नु परिक्रमा मात्र होइन जीवनलाई फेरि एकपटक गहिरो गरी बुझ्ने प्रक्रिया पनि हो। यस अर्थमा, ‘कैलाश कोरा’ एउटा पुस्तक र एक निरन्तर चलिरहने आध्यात्मिक यात्रा हो। यसको अन्त्य अन्तिम पृष्ठमा पुगेर विराम हुनु होइन, पाठकको अन्तरमनमा पवित्र स्थलप्रतिको श्रद्धा रहिरहेको हुन्छ।