काठमाडाैं। नेपालको समकालीन राजनीतिमा डा. बाबुराम भट्टराई एउटा यस्तो नाम हो, जो जति विवादित छन्, त्यति नै सम्मानित र बौद्धिक पनि मानिन्छन्। हालै उनले प्रगतिशील लोकतान्त्रिक पार्टी (प्रलोपा) को संरक्षक पदबाट राजीनामा दिँदै कुनै पनि सांगठनिक जिम्मेवारीमा नरही स्वतन्त्र रहने घोषणा गरेका छन्।

यो निर्णयले नेपाली राजनीतिक वृत्तमा नयाँ तरंग पैदा गरेको छ। के यो उनको सक्रिय राजनीतिबाट सन्न्यासको संकेत हो वा फेरि अर्को कुनै नयाँ ‘प्रयोग’ को पूर्वसन्ध्या? यो प्रश्नले अहिले धेरैको ध्यान खिचेको छ।

बाबुराम भट्टराईको राजनीतिक यात्राको जरा निकै गहिरो छ। जनयुद्धको वैचारिक जग निर्माण गर्नेदेखि लिएर ४० सूत्रीय मागपत्रमार्फत राज्यलाई चुनौती दिनेसम्मको यात्रामा उनको प्रमुख भूमिका थियो। तत्कालीन नेकपा (माओवादी) भित्र उनी  सबैभन्दा तार्किक र बौद्धिक नेताका रूपमा चिनिन्थे। जनयुद्धका दौरान पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ र बाबुरामबीचको सम्बन्धले नै नेपालको राजनीतिलाई गणतन्त्रको दिशामा डोर्‍याएको थियो।

संविधान सभाबाट नयाँ संविधान जारी गराउन र मुलुकलाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा लैजान उनले खेलेको ‘बौद्धिक र समन्वयकारी’ भूमिका अविस्मरणीय छ। तर, संविधान जारी भएलगत्तै उनले माओवादी आन्दोलनको औचित्य सकिएको भन्दै रातो टीका लगाएर पार्टी परित्याग गरे। त्यो उनको जीवनको सबैभन्दा ठूलो र साहसी निर्णय थियो।

माओवादी छाडेपछि उनले ‘नयाँ शक्ति’ को अवधारणा अघि सारे। विकास, सुशासन, र समृद्धिलाई मुख्य एजेन्डा बनाएर उनले परम्परागत कम्युनिस्ट र कांग्रेसको विकल्प बन्ने प्रयास गरे। तर, नेपाली समाजको संरचना र दलीय राजनीतिको जकडिएको अवस्थाका बीच उनको यो प्रयोग सोचेजस्तो सफल हुन सकेन।

पछि उपेन्द्र यादव नेतृत्वको पार्टीसँग एकता, पुनः फुट, र त्यसपछि नेपाल समाजवादी पार्टी हुँदै प्रलोपासम्मको यात्रामा उनले धेरै सांगठनिक उतारचढाव भोगे। विभिन्न दलहरूसँगको एकता र टुटफुटको शृङ्खलाले उनलाई एउटा स्थिर सांगठनिक धरातल प्रदान गर्न सकेको देखिएन।

अहिले प्रलोपाको संरक्षक जस्तो गरिमामय पदबाट अलग भई स्वतन्त्र रहने उनको चाहनालाई केवल जिम्मेवारीबाट पन्छिएको रूपमा मात्र बुझ्न सकिँदैन। यो उनको राजनीतिक जीवनको एउटा यस्तो मोड हो, जहाँ उनले आफूलाई सक्रिय दलीय राजनीतिभन्दा माथि राखेर एउटा नागरिक अभियन्ता वा स्वतन्त्र चिन्तकको रूपमा स्थापित गर्न खोजेको भान हुन्छ।

उमेर, अनुभव र पछिल्लो राजनीतिक वितृष्णाका बीच उनले रोजेको यो ‘मौनता’ वा ‘स्वतन्त्रता’ ले उनी आगामी दिनमा कुनै नयाँ वैचारिक ध्रुवीकरणको पर्खाइमा रहेको संकेत गर्दछ।

सुदन किराती जस्ता युवा र प्रभावकारी नेताहरू पार्टीबाट बाहिरिनु र श्रम संस्कृति पार्टी जस्ता नयाँ धारमा प्रवेश गर्नुले पनि बाबुरामलाई सोच्न बाध्य बनाएको हुन सक्छ। जब पार्टीभित्र वैचारिक स्पष्टता र युवा नेतृत्वको उचित व्यवस्थापन हुन सक्दैन, तब एउटा संरक्षकका लागि त्यो सांगठनिक बोझ मात्र बन्न पुग्छ। बाबुरामले सम्भवतः यही बोझबाट आफूलाई मुक्त गराएका हुन्।

बाबुराम भट्टराई सधैँ ‘आर्थिक क्रान्ति’ र ‘समृद्धि’ को वकालत गर्छन्। उनले पटक-पटक भन्ने गरेका छन् कि नेपालमा राजनीतिक क्रान्ति पूरा भयो, अब आर्थिक क्रान्तिको पालो हो। अबको समय कुनै दल विशेषको संकुचित परिधिमा नरही समग्र देशको बृहत्तर हित र वैकल्पिक विचारको प्रवर्द्धनमा खर्चिने उनको तयारी देखिन्छ। उनले आफूलाई ‘राजनीतिक दार्शनिक’ का रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजेका छन्, जसले सत्ताका लागि नभई सत्य र सिद्धान्तका लागि बोल्ने साहस राख्छ।

उनको यो निर्णयले एकातिर प्रलोपालाई आफ्नो सांगठनिक संरचना र भविष्यका बारेमा गम्भीरतापूर्वक समीक्षा गर्न दबाब दिएको छ भने अर्कोतिर नेपाली राजनीतिमा ‘बाबुराम मार्ग’ को अर्को अध्याय सुरु भएको संकेत गरेको छ। उनी पदमा नभए पनि उनका विचार र विश्लेषणहरूले नेपाली राजनीतिलाई प्रभावित पारिरहने निश्चित छ।

बाबुरामका अगाडि अबका दिनहरू सहज भने छैनन्। स्वतन्त्र रहनुको अर्थ सक्रिय राजनीतिबाट हराउनु पनि हुन सक्छ। नेपालमा सांगठनिक शक्तिविना विचार मात्रै कति प्रभावी हुन्छ भन्ने कुरा हेर्न बाँकी नै छ। तर, यदि उनले आफूलाई साँच्चै दलीय संकुचितताबाट माथि उठाएर एउटा साझा राष्ट्रिय व्यक्तित्वको रूपमा प्रस्तुत गर्न सके भने, उनी देशका लागि अझै पनि ठूलो सम्पत्ति सावित हुन सक्छन्।

नेपाली राजनीति अहिले एउटा संक्रमणकालबाट गुज्रिरहेको छ। पुराना दलहरूप्रतिको अविश्वास र नयाँहरूको अस्थिरताका बीच बाबुरामको यो ‘स्वतन्त्र’ भूमिकाले नागरिक समाज र बौद्धिक वर्गलाई एकै ठाउँमा ल्याउने सेतुको काम गर्न सक्छ। उनले आफ्नो ऊर्जा अब पुस्तक लेखन, वैचारिक बहस र युवा पुस्तालाई मार्गदर्शन गर्नमा लगाउने सम्भावना प्रबल छ।

अन्ततः, डा. बाबुराम भट्टराईको यो कदम सन्न्यास भन्दा पनि एक प्रकारको ‘बौद्धिक विश्राम’ र ‘पुनर्मूल्यांकन’ हो। उनी जस्तो गतिशील व्यक्तित्व चुप लागेर बस्ने सम्भावना निकै कम छ।

नेपाली राजनीतिमा प्रयोगवादी नेताको छवि बनाएका भट्टराईले आगामी दिनमा कुनै नयाँ साझा मञ्च वा नागरिक आन्दोलनको नेतृत्व गरेको देख्न पाइनेछ। प्रलोपाबाट उनको बहिर्गमन एउटा सांगठनिक अन्त्य होला, तर यो उनको वैचारिक यात्राको एउटा नयाँ प्रस्थान विन्दु पनि हुन सक्छ। नेपाली राजनीतिले उनीबाट अझै धेरै ‘इनपुट्स’ को अपेक्षा गरेको छ, चाहे त्यो दलभित्र बसेर होस् वा दल बाहिर स्वतन्त्र नागरिक भएर।