काठमाडौं । चीनले श्रीलंकाको हम्बनटोटा बन्दरगाहमा आफ्नो अनुसन्धान जहाज ‘युआन वाङ ५’ को आगमनमा भारतको आपत्तिलाई अस्वीकार गरेको छ। यो चिनियाँ अनुसन्धान जहाज अगस्ट ११ देखि १७ सम्म हम्बनटोटा बन्दरगाहमा बस्नेवाला थियो ।

समाचार एजेन्सी रोयटर्सका अनुसार भारतको आपत्तिपछि श्रीलंकाले चीनलाई आफ्नो जहाज पठाउने योजना स्थगित गर्न भनेको थियो। रोयटर्सका अनुसार चिनियाँ अनुसन्धान जहाज हम्बनटोटाको लागि प्रस्थान गरेको छ र बाटोमा छ। रेफिनिटिभको ढुवानी तथ्याङ्क अनुसार ‘युआन वाङ ५’ नामको जहाज अगस्ट ११ मा हम्बनटोटा पुग्ने थियो ।

ऋण नतिरेको बदलामा श्रीलंकाले ९९ वर्षसम्म हम्बनटोटा बन्दरगाह धितो राखेपछि भारतलाई यो चिन्ताले सताइरहेको छ ।

चीनले यो बन्दरगाहलाई सैन्य गतिविधिका लागि प्रयोग गर्न सक्ने भारतलाई डर छ । १.५ बिलियन डलरको हम्बनटोटा बन्दरगाह एशिया र युरोपका लागि मुख्य ढुवानी मार्गको नजिक छ। भारतको आपत्तिमा श्रीलंकाले यसअघि चिनियाँ जहाज हम्बनटोटा बन्दरगाहमा इन्धन भर्नका लागि मात्र रोकिने बताएको थियो।

चीन श्रीलंकालाई सबैभन्दा ठूलो ऋण दिने मध्ये एक हो। श्रीलंकामा भारतको उपस्थिति कम गर्न चीनले सडक, रेल र विमानस्थलमा ठूलो लगानी गरेको बताइएको छ।

चिनियाँ विदेश मन्त्रालयको सोमबारको दैनिक पत्रकार सम्मेलनमा भारतको अङ्ग्रेजी पत्रिका द हिन्दूले चिनियाँ जहाज हम्बनटोटा आउने विषयमा उठेको विवादबारे प्रश्न गरेको छ, ‘रिपोर्टका अनुसार श्रीलंकाका लागि चिनियाँ राजदूतले त्यहाँका राष्ट्रपति रनिल विक्रमासिङ्घेसँग भेट गरेका छन् । शनिबार.. यो बैठक श्रीलंकाको अनुरोध पछि भएको हो, जसमा श्रीलंकाले चीनलाई हम्बनटोटामा ‘युआन वाङ ५’ को योजना तत्कालका लागि स्थगित गर्न भनेको छ। श्रीलंकाले चीनलाई यस्तो अनुरोध गरेको हो र यसमा तपाइँको प्रतिक्रिया के छ भन्ने पुष्टि गर्न सक्नुहुन्छ?’

द हिन्दूको यो प्रश्नको जवाफमा चिनियाँ विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता वाङ वेनबिनले भने, ‘मैले यससँग सम्बन्धित रिपोर्टहरू हेरेँ र म यस विषयमा दुईवटा बुँदामा आफ्नो कुरा राख्नेछु। पहिलो, श्रीलंका हिन्द महासागरमा एक यातायात केन्द्र हो। चीनलगायत धेरै देशका वैज्ञानिक अनुसन्धानसँग सम्बन्धित जहाजहरू इन्धन भर्न श्रीलंका जान्छन्। चीनले जहिले पनि नियम अनुसार समुद्रमा स्वतन्त्र आवतजावतलाई समर्थन गर्दै आएको छ। हामी तटीय देशहरूको अधिकार क्षेत्रको सम्मान गर्छौं। चीनले पनि यही नियमअनुसार पानीमुनि वैज्ञानिक अनुसन्धान गतिविधि सञ्चालन गर्छ।’

वांग वेनबिनले भने, ”अर्को कुरा यो कि श्रीलंका एक संप्रभु देश हो। विकाससँग सम्बन्धित आधारमा श्रीलंकाको अधिकार छ कि उसले अर्को देशसँग सम्बन्ध विकास गर्छ। दुई देशका बीचमा सामान्य सहयोग उनीहरूको रोजाइमा पर्छ। दुवै देशको आफ्नो-आफ्नै हित थियो र यो कुनै तेस्रो देशलाई टारगेट गर्नको लागि होइन। यो पूर्ण रूपमा अनुचित छ कि कुनै देशको कथित सुरक्षा चिन्ताको हवाला दिएर श्रीलंकामाथि दबाव बनाओस्। श्रीलंका अहिले राजनीतिक र आर्थिक संकटमा फसेको छ । यस्तै श्रीलंकाको आन्तरिक अवस्था र अन्य देशहरूसँग सम्बन्धमा जोडिने स्थिति र खराब हुनेछ। यो अन्तर्राष्ट्रीय सम्बन्धको विरुद्ध हो ।”

वाङ वेनबिनले भने, “हामी यस मामिलामा संलग्न पक्षहरूलाई यो भन्न चाहन्छौं कि चीनले समुद्रमा गरेको अनुसन्धान पूर्णतया तार्किक छ र त्यहाँ कुनै चोरी छैन। चीन र श्रीलंकाबीचको सामान्य सहयोगमा बाधा पुर्‍याउने प्रयास रोकिनुपर्छ।”

हम्बनटोटामा चिनियाँ जहाजको आगमनलाई श्रीलंकामा चीन र भारतको स्वार्थबीचको द्वन्द्वका रूपमा हेरिएको छ । गत वर्ष पनि श्रीलंकाको जाफनामा चिनियाँ कम्पनीले नवीकरणीय ऊर्जा आयोजना स्थापना गरेकोमा भारतले आपत्ति जनाएको थियो ।

त्यसपछि चिनियाँ कम्पनीले भारतले श्रीलंकाको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप गरिरहेको बताएको थियो । श्रीलंकाको यो क्षेत्र तमिलनाडुबाट ५० किलोमिटर टाढा रहेकोले जाफनामा चीनको उपस्थितिलाई भारतका लागि खतराको रूपमा हेरिएको छ।

श्रीलंका अहिले आर्थिक संकटमा फसेको छ र चीनसँग ४ अर्ब डलरको सहायता खोजिरहेको छ । दुई देशबीच वार्ता पनि भइरहेको छ । श्रीलंका न त चीनलाई चिढ्याउन चाहन्छ न भारतलाई । तर दुई ठूला देशबीच सन्तुलन कायम गर्न सजिलो छैन। भारतले श्रीलंकालाई ३.५ अर्ब डलर सहयोग गरेको छ ।

सन् २०२० मा पूर्वी लद्दाखको वास्तविक नियन्त्रण रेखामा भएको सैन्य झडपपछि चीन र भारतबीचको सम्बन्ध बिग्रिएको छ। यो झडपमा कम्तीमा २० भारतीय र चार चिनियाँ सैनिक मारिएका थिए ।

दुवै देशको सिमानामा सेना निर्माणको काम पनि भइरहेको छ । समाचार एजेन्सी रोयटर्सका सुरक्षा विश्लेषकहरूले युआन वाङ ५ चीनको अन्तरिक्ष ट्र्याकिङ जहाज हो र रकेट र अन्तरमहाद्वीपीय ब्यालिस्टिक मिसाइल प्रक्षेपणमा उपग्रह निगरानीको अतिरिक्त प्रयोग गरिएको बताएका छन्। श्रीलंकाको पत्रिका डेली मिररले रनिल विक्रमासिङ्घे राष्ट्रपति हुनुअघि चिनियाँ जहाजलाई हम्बनटोटा आउन अनुमति दिएको लेखेको छ ।

सन् २००५ देखि २०१५ सम्म श्रीलंकाका राष्ट्रपति रहेका महिन्दा राजापाक्षेलाई देशमा ३० वर्ष लामो गृहयुद्ध अन्त्य गर्ने श्रेय दिइन्छ तर श्रीलंका कति ऋणको बोझमा दबिएको छ भन्ने श्रेय पनि राजापाक्षेलाई नै दिइन्छ । अहिले राजापाक्षे परिवार श्रीलंकाबाट पलायन हुन बाध्य छ ।

राजापाक्षेको बारेमा भनिन्छ कि धेरै जसो केसहरूमा उनीसँग चीनको लागि एउटै जवाफ थियो – हुन्छ।

न्युयोर्क टाइम्सको रिपोर्टमा भनिएको छ, ‘चिनियाँ ऋण र महत्वाकांक्षी बन्दरगाह परियोजनाप्रति महिन्दा राजापाक्षेको जवाफ सधैँ ‘हुन्छ’ रहेको छ। हम्बनटोटा बन्दरगाहको बारेमा गरिएको अध्ययनले निर्माण गरेपछि पनि काम गर्न नसक्ने बताएको छ, तर राजापाक्षेले चीनलाई ‘हुन्छ’ भनेका छन् । श्रीलंकाले सधैं भारतबाट ऋण लिइरहेको छ र भारतले यो परियोजनामा ​​काम गर्न अस्वीकार गर्दा पनि राजापाक्षेले चीनलाई ‘हुन्छ’ भनेका थिए । राजापाक्षेको कार्यकालमा चिनियाँ ऋण निकै बढेको थियो ।

न्युयोर्क टाइम्सको, “हम्बनटोटा बन्दरगाह चीनको सबैभन्दा ठूलो सरकारी स्वामित्वको कम्पनी हार्बर इन्जिनियरिङले निर्माण गरेको हो। यो पोर्ट भविष्यवाणी अनुसार असफल हुँदैछ। यस बन्दरगाहको छेउमा रहेको समुद्री मार्ग विश्वको सबैभन्दा व्यस्त हो र यहाँबाट दशौं हजार जहाजहरू ओहोरदोहोर गर्छन्, जबकि हम्बनटोटाबाट केही जहाजहरू मात्र गुज्र्छन् र अन्ततः यो बन्दरगाह पनि चीनको हो।

ऋण तिर्न नसकेपछि चीनसँग महिनौंसम्मको वार्तापछि श्रीलंकाले बन्दरगाहसहितको १५ हजार एकड जमिन हस्तान्तरण गर्नुपरेको थियो । श्रीलंकाले चीनलाई दिएको क्षेत्र भारतबाट करिब १०० माइल टाढा छ । यसलाई भारतका लागि रणनीतिक खतराका रूपमा व्याख्या गरिएको छ ।