काठमाडौं । संसारमा हरेक दिन नयाँ आविष्कारहरू भइरहेका छन्। यी सबै आविष्कारहरू मानिसको सुविधाको लागि मात्र बनाइएका हुन्। तर तिनीहरूको परीक्षणको लागि जनावरहरूलाई प्रायः पहिले चयन गरिन्छ। जसरी कोरोना भ्याक्सिन बनेपछि पहिलो पटक मुसा र बाँदरमा परीक्षण गरिएको थियो । जब यो प्रयोग सफल भएको देखियो, यो मानिसको लागि प्रयोग गरियो।

कुकुर र बाँदरलाई अन्तरिक्षमा पठाउने जस्ता अरु धेरै प्रयोगहरु भएका छन् । यी प्रयोगहरूमा जीवनको खतरा सधैं रहन्छ। तर प्रयोगको लागि मानिसहरू मात्र चयन गर्दा के हुन्छ कल्पना गर्नुहोस्। आज हामी तपाईलाई एउटा यस्तो प्रयोगको बारेमा बताउन गइरहेका छौँ, जसपछि शक्तिशाली देशलाई धेरै ट्रोल गरिएको थियो ।

सन् १९४० को कुरा हो, जब विश्वमा दोस्रो विश्वयुद्ध चलिरहेको थियो । यसैलाई लिएर विश्वमा निकै तनाव भएको थियो । धेरै देशहरू आफ्ना शत्रुहरूसँग लड्न युद्धभूमिमा प्रवेश गरेका थिए। यस्तै एउटा देश रुस थियो । उसले पनि धेरै शत्रु देशका जनतालाई युद्धमा परास्त गरेर बन्धक बनाएको थियो । त्यही बेला केही रुसी वैज्ञानिक सेनासँग मिलेर एउटा खास विषयमा अनुसन्धान गरिरहेका थिए । उनीहरु जान्न चाहन्थे कि मानिस बिना निद्रा बाँच्न सक्छ कि सक्दैन ?

उनीहरूले यो प्रयोगको पछाडि विश्वयुद्ध चलिरहेको र हाम्रा सैनिकहरू पनि यसमा लडिरहेका छन् भन्ने कारण पनि दिएका थिए । तर के तिनीहरू नसुतेर युद्ध लड्न सक्छन्? यसका लागि रुसका वैज्ञानिकहरूले अनुसन्धान सुरु गरेका थिए । अब प्रयोग गर्ने बेला आएको थियो, त्यसैले बैज्ञानिकहरुले कैदीहरुमा यो प्रयोग किन नगर्ने भनेर सोचे । उनीहरूले केही कैदीहरूसामु उक्त प्रयोगको बारेमा कुरा गर्दै ३० दिनसम्म नसुतेर बस्न सके जेल सजायबाट मुक्त हुने बताए । पाँचजना कैदी पनि यो शर्तमा सहमत भए ।

अब रूसी निद्रा प्रयोग सुरु भयो । यस प्रयोगको लागि एउटा चेम्बर तयार गरिएको थियो, जसमा यी कैदीहरूलाई राख्नु पर्ने थियो। चेम्बरमा सबै आवश्यक कुरा थियो। र उनीहरुको गतिविधिलाई निगरानी गर्न जताततै क्यामेरा जडान गरिएको थियो। त्यो कोठा सिसाको थियो। त्यो काँचभित्र बाहिरबाट देख्न सकिन्थ्यो तर भित्रबाट बाहिर देख्न सकिदैनथ्यो।

त्यसपछि बन्दीहरूलाई कोठामा पठाएर ताल्चा लगाइयो। यस समयमा कैदीहरू सुत्दैनन्, यसका लागि अक्सिजनसँगै एक विशेष प्रकारको ग्यास निकालिएको थियो, जसले गर्दा उनीहरूले चाहेर पनि सुत्न सक्दैनन्। वैज्ञानिकहरूले उनीहरूले भनेका सबै कुरा सुन्न सकून् भनेर कोठाभित्र माइक्रोफोनहरू पनि राखिएको थियो।

पहिलो दिन सामान्य थियो। सबैले खाना पिएर र एकअर्कासँग कुरा गरेर समय बिताए। दोस्रो दिन पनि राम्रै भयो । तेस्रो दिन कैदीहरू थोरै थाकेका थिए। तर पनि दिन जसरी नै बित्यो । चौथो दिन उनीहरूको आँखामा निन्द्रा देखिन थाल्यो तर ग्यासका कारण उनीहरू निदाउन सकेनन् । तर पाँचौं दिन, वैज्ञानिकहरूले नोट गरे कि बन्दीहरू आपसमा कुरा गरिरहेका छन् तर तिनीहरू सबै एकै समयमा बोलिरहेका छन्। सबैले आफ्नो कुरा मात्र सुनिरहेका थिए र अरूको कुरा सुन्दैनन्।

छैटौं, सातौं र आठौं दिनमा कैदीहरूको अवस्था नाजुक हुन थाल्यो। उनीहरु पनि सुत्न खोजिरहेका थिए तर ग्यासका कारण सुत्न सकेनन् । तर ९ औं दिन एक खतरनाक घटना भयो। पाँच मध्ये एक कैदी अचानक ठूलो स्वरले चिच्याउन थाल्छन्। बाहिर बसेका वैज्ञानिकले यो सब देख्छन् तर केही गर्दैनन्। तर, उसको चिच्याडटबाट थाहा हुन्छ कि ऊ यति चर्को स्वरले चिच्याइरहेको छ कि सुन्दा कसैको कानका पर्दा फुट्छन् । तर अचम्मको कुरा यो थियो कि उनको चिच्याहटले अन्य कैदीहरूलाई कुनै फरक परेन। उनीहरु चुपचाप बसेका थिए ।

तीन घण्टा पछि, कैदीको आवाज आउन बन्द भयो। उसले चिच्याउन खोज्यो तर आवाज निस्किरहेको थिएन । त्यसपछि १० औं दिनदेखि चीजहरू परिवर्तन हुन थाले। अझै दिन बित्दै गयो र १३ औं दिनमा बैज्ञानिकहरुलाई कैदीहरु मरेको जस्तो लाग्न थाल्यो । किनभने तिनीहरूले केही गर्दैनन्। जब अक्सिजन स्तर जाँच गरियो, यो ठीक थियो र सबैले सास फेर्दै थिए। तैपनि, वैज्ञानिकहरूले शंका गरे र सोचे कि यो प्रयोग यहाँ बन्द गर्नुपर्छ। तर जसको रेखदेखमा यो प्रयोग भइरहेको थियो त्यो कमाण्डर त्यसका लागि तयार थिएनन् । आफ्नो प्रयोग जारी राख्न आग्रह गरे।

दुई दिन बित्यो । त्यसपछि १५ औं दिनमा वैज्ञानिकहरूले निर्णय गरे कि तिनीहरू भित्र गएर एक पटक जाँच गर्नेछन्। उनीहरूले बन्दीहरूलाई निर्देशन दिए कि जब हामी भित्र आउँछौं, सबै ढोकाबाट टाढै बस। यदि यसो नगरे गोली हानिनेछ। यदि टाढा रह्यौ भने, हामी तिमीलाई मुक्त गर्नेछौं। त्यसपछि ढोका खोल्ने बित्तिकै उनीहरूलाई भनिन्छ कि उनीहरू अब स्वतन्त्र छन्। तर पाँच जनाको जवाफ सुनेर वैज्ञानिकहरु छक्क परे । किनभने बन्दीहरूले बाहिर आउन अस्वीकार गरेका थिए। उनीहरूले भने, ‘हामी यहीँ बस्न चाहन्छौँ ।

तब मात्र वैज्ञानिकहरूले भुइँमा रगत र भित्तामा रगत छर्किएको देखे। केही कैदीको मासु हराइरहेको थियो भने हड्डी पनि बाहिर आएको थियो । बैज्ञानिकहरुलाई कैदीहरुले आफ्नै मासु खाएजस्तो लाग्यो । यो देखेर वैज्ञानिकहरु बाहिर आए । उनीहरूले ग्यास बन्द गरे, जसले कैदीहरूलाई सुत्न दिएको थिन। तर ग्यास बन्द गर्ने बित्तिकै एक कैदीको मृत्यु भयो। उनको शव बाहिर निकालियो। वैज्ञानिकले निर्णय गरे कि अब हामी अन्ततः यो प्रयोग बन्द गर्नेछौं। ताकि अन्य चार मा केहि गलत नहोस्।

तर कमाण्डरले फेरि प्रयोग रोक्न अस्वीकार गरे। उनले यो पनि भने कि एक वैज्ञानिक पनि गएर ती कैदीहरु संग बस्न सक्छ ताकि प्रयोग राम्रो होस्। तर वैज्ञानिक सहमत भएनन् र ती मध्ये एकले कमाण्डरलाई नै गोली हाने। त्यसपछि वैज्ञानिक फेरि कोठाभित्र पसे। त्यहाँको दृश्य देखेर उनीहरु निकै डराए । किनभने कैदीहरूले धेरै अनौठो काम गरिरहेका थिए।

चारैजनालाई चेम्बरबाट बाहिर निकालेर उपचारका लागि लगिएको थियो । तीन कैदीको पनि उपचारको क्रममा मृत्यु भयो । अब एक जना कैदी मात्र बाँकी थियो। उपचार गराएपछि उनलाई १६ औं दिनमा फेरि चेम्बरमा राखियो किनकि त्यो कैदी फेरि चेम्बरमा जान जिद्दी गरिरहेको थियो । एक जना बैज्ञानिक फेरि चेम्बरमा गएर कैदीलाई सोध्छन् तपाई कस्तो महसुस गर्दै हुनुहुन्छ? उसले अनौठो काम गर्न थाल्यो। ऊ मान्छे नै नभएजस्तो लाग्थ्यो । उसको कुरा सुनेर वैज्ञानिक डराए । उनले मार्न नै राम्रो ठाने। त्यसपछि वैज्ञानिकले उनलाई त्यहाँ गोली हाने। यसरी यो प्रयोग समाप्त भयो।

६९ वर्षसम्म यो प्रयोगको बारेमा कसैलाई थाहा पनि थिएन । त्यसपछि २००९ मा क्रिपिपास्ता नामक वेबसाइटले पहिलो पटक एक लेख लेख्यो र यो प्रयोग उल्लेख गर्यो। जब यो कथा बाहिर आयो, रूसले स्पष्ट रूपमा अस्वीकार गर्यो कि देशमा यस्तो कुनै प्रयोग गरिएको छैन। तर यो प्रयोगको बारेमा धेरै तथ्यहरु पनि बाहिर आएका छन्, कतिपयले यो सत्य हो भने केहीले यो काल्पनिक कथा हो भनेका छन् । तर अहिलेसम्म यस विषयमा बहस जारी छ ।