मानिसले आकाशतिर हेरेर सपना देख्न थालेको धेरै भयो। चन्द्रमा, ग्रह, तारा, टाढा टाढाका उज्याला बिन्दु-यी सबैलाई हेर्दै मानिसले सधैं एउटै प्रश्न सोध्यो, “के हाम्रो जस्तै अर्को घर पनि कतै छ?” यो प्रश्न केवल जिज्ञासाको मात्र होइन, यो त मानवताको भोलिको प्रश्न हो। किनकि मानिस जहाँ हुन्छ, त्यहाँ केवल आज बाँच्ने चाहना हुँदैन, आफ्ना सन्तानलाई भोलि पनि सुरक्षित राख्ने गहिरो चाहना हुन्छ।

अहिलेसम्म पृथ्वी-जस्तो हुन सक्ने सबैभन्दा नजिकको ज्ञात ग्रह प्रोक्सिमा सेन्टौरी बि मानिन्छ। यो हामीबाट करिब ४.२ प्रकाश-वर्ष, अर्थात् झन्डै २४.७ खर्ब माइल टाढा छ। मानिसले बनाएको सबैभन्दा छिटो यान पार्कर सोलार प्रोब हो, जसको गति करिब चार लाख तीस हजार माइल प्रतिघण्टा पुगेको छ।

तर यति ठूलो दूरीका अगाडि यो गति पनि अत्यन्तै कम पर्छ। यही गतिमा हिसाब गर्दा प्रोक्सिमा सेन्टौरी बिसम्म पुग्न झन्डै छ हजार छ सय वर्षभन्दा बढी लाग्न सक्छ।

यसको अर्थ, एक पुस्ताको अन्तर पच्चीस वर्ष माने करिब दुई सय पैँसट्ठी पुस्ता, तीस वर्ष माने करिब दुई सय एक्काइस पुस्ता, र एउटा मानिसको औसत आयु असी वर्ष माने पनि करिब त्रियासी जीवनकाल बितेपछि मात्र त्यो यात्रा पूरा हुन सक्छ। प्रोक्सिमा सेन्टौरी बि हाम्रो सबैभन्दा नजिकको ज्ञात बाह्यग्रह भए पनि, त्यो साँच्चै पृथ्वीसरह बस्न मिल्ने संसार हो कि होइन भन्ने प्रश्नमा अझै धेरै अध्ययन आवश्यक छ। 

यहीँबाट एउटा गहिरो प्रश्न उठ्छ-हामी किन जान चाहन्छौँ?

के हामी पृथ्वीबाट भाग्न खोजिरहेका हौँ?

के आफ्नै घर हामीलाई प्रिय छैन?

होइन।

सत्य त उल्टो छ।

हामी अर्को संसारको खोजीमा निस्कन चाहन्छौँ, किनकि हामी पृथ्वीलाई असाध्यै माया गर्छौं। यति धेरै माया गर्छौँ कि कुनै दिन यो घरले हामीलाई धान्न नसक्ला कि भन्ने डर मनमा बस्न थालेको छ।

आज पृथ्वी धेरै कमजोर बन्दै गएको जस्तो देखिन्छ। कतै हावा फोहोर हुँदै गएको छ, कतै पानी बिग्रँदै गएको छ। कतै अत्यधिक भीडले ठाउँ साँघुरो बनाइरहेको छ, कतै उब्जाउ जमिन घट्दै गएको छ।

कतै असह्य गर्मीले जीवन कष्टकर बनाइरहेको छ, कतै बाढी, आँधी, डढेलो र बदलिँदो मौसमले बस्ती र भविष्य दुवै हल्लाइरहेका छन्। महामारीको अनुभवले पनि मानव जातिलाई झस्काएको छ। कोभिडजस्तो रोगले संसारलाई एकाएक रोकिदियो। अस्पताल भरिए। घरहरू सुनसान भए।

लाखौ सपना बीच बाटोमै अधुरा रहे। त्यसपछि मानिसको मनमा एउटा पीडा बस्यो-यदि फेरि यस्तै रोग आयो भने? यदि अर्को महामारी अझै भयानक भयो भने? यदि एक दिन प्रदूषण, रोग, हिंसा, युद्ध, पानीको अभाव, अत्यधिक जनसंख्या र आफ्नै गलत निर्णयले पृथ्वीका धेरै भागमा बाँच्न कठिन भयो भने?

तर अर्को ग्रहको खोज केवल डरको उपज होइन। यो त मानिसको स्वभाव पनि हो। मानिस सधैं नयाँ कुरा खोज्छ। टाढा पुग्न चाहन्छ। नदेखिएको संसार हेर्न चाहन्छ। अज्ञातलाई बुझ्न चाहन्छ।

यही जिज्ञासाले नै उसलाई गुफाबाट गाउँसम्म, गाउँबाट सहरसम्म, सहरबाट समुद्रपारसम्म, र अब अन्तरिक्षतर्फ पुर्‍याएको हो। त्यसैले अर्को पृथ्वीतर्फको सपना भाग्ने सपना होइन; यो त बाँच्ने, बचाउने र बुझ्ने सपना हो।

कल्पना गरौं-अन्तरिक्षको अथाह अँध्यारोबीच एउटा विशाल यान छ। त्यो यानभित्र एउटा सानो संसार बसाइएको छ। त्यहाँ डाक्टर छन्, नर्स छन्, शिक्षक छन्, अभियन्ता छन्, पानी सफा राख्ने प्राविधिक छन्, अन्नबाली उमार्ने किसान छन्, बच्चा जन्माउने स्वास्थ्यकर्मी छन्, वृद्धहरूको सेवा गर्ने टोली छ, मन सम्हाल्ने सल्लाहकार छन्, गीत गाउने कलाकार छन्, कथा सुनाउने बुढापाका छन्। त्यहाँ केवल यात्रु हुँदैनन्-त्यहाँ त एउटा सिंगो समाज बाँचिरहेको हुन्छ।

यात्राको पहिलो पुस्ताले पृथ्वीलाई आफ्नै आँखाले देखेको हुन्छ। उनीहरूलाई हिमाल याद आउँछ, वर्षाको गन्ध याद आउँछ, खेतको माटो याद आउँछ, घरको आँगन, आमाको हातको खाना, बुबाको स्वर, चाडपर्वको रमाइलो-सबै कुरा हृदयभित्र बल्झिरहन्छ।

दोस्रो पुस्ताले पृथ्वीलाई तस्बिरमा देख्छ। तेस्रो पुस्ताले पृथ्वीको कथा सुन्छ। चौथो पुस्ताले यानकै भित्तालाई संसार ठान्न थाल्छ। अनि त्यसपछि जन्मिने बालबालिकाका लागि “घर” भन्नाले त्यही यान, त्यही सानो बगैँचा, त्यही विद्यालय, त्यही स्वास्थ्यकक्ष, त्यही भान्सा, र त्यही झ्यालबाहिर देखिने तारा बन्छ।

तर यस्तो यात्रा केवल दूरी पार गर्ने कुरा मात्र होइन, यो त बिस्तारै अनुकूल हुँदै जाने जीवनको यात्रा पनि हो। पहिलो पुस्ताका लागि यानभित्रको जीवन अस्वाभाविक, साँघुरो र भावनात्मक रूपमा निकै भारी हुन सक्छ।

उनीहरूलाई खुला आकाश, खुला हावा, खुला माटो, खोलानाला, वनजंगल, गाउँघर र पृथ्वीको प्राकृतिक स्पर्श सधैं सम्झना आइरहन्छ। तर दोस्रो पुस्ताले त्यही जीवनलाई नियमका रूपमा स्वीकार्न थाल्छ। तेस्रो पुस्ताले त्यसलाई आफ्नो दैनिकी बनाउँछ। चौथो पुस्तादेखि यानभित्रको जीवन उनीहरूका लागि बोझ होइन, स्वाभाविक संसार बन्दै जान्छ।

यसरी पुस्ता-पुस्तामा मानिसहरू यानको जीवनशैलीमा बिस्तारै घुलमिल हुँदै, त्यसैअनुसार आफ्नो सोच, बानी, काम गर्ने तरिका, शिक्षा, स्वास्थ्य हेरचाह, सामाजिक सम्बन्ध र दैनिक अनुशासनलाई परिवर्तन गर्दै जान सक्छन्।

कृत्रिम उज्यालोलाई बिहान मान्ने, सीमित पानीलाई बहुमूल्य ठान्ने, सानो हरियालीलाई जीवनको आधार मान्ने, यन्त्रको आवाजलाई सामान्य मान्ने, र झ्यालबाहिरको अनन्त अँध्यारोलाई पनि जीवनकै हिस्सा सम्झने अवस्था बिस्तारै जन्मिन्छ। पृथ्वीमा जन्मिएकाहरूका लागि जुन कुरा असहज हुन्छ, यानमै जन्मिएका नयाँ सन्ततिका लागि त्यही कुरा सहज र परिचित बन्छ।

यात्रा अझ अगाडि बढ्दै जाँदा यो अनुकूलन केवल यानभित्र सीमित रहँदैन, गन्तव्यतर्फ पनि मोडिन थाल्छ। प्रोक्सिमा सेन्टौरी बि नजिकिँदै जाँदा अन्तिम पुस्ताहरूले आफ्नो अध्ययन, अनुसन्धान, जीवनशैली र प्रविधिलाई बिस्तारै त्यस ग्रहको सम्भावित अवस्थाअनुसार ढाल्न थाल्नेछन्।

त्यहाँको सम्भावित माटो, हावा, ताप, प्रकाश, दिन-रातको चक्र, विकिरण र बसोबासको सम्भावनाबारे यात्रा भरि सङ्कलन भएको ज्ञानका आधारमा उनीहरू आफूलाई तयार पार्दै जान सक्छन्।

यस अर्थमा, बहुपुस्ते यात्रा केवल यानभित्र बाँच्ने संघर्ष होइन; यो त पुस्ता–पुस्तामा आफूलाई बदल्दै, सिक्दै र अन्ततः प्रोक्सिमा सेन्टौरी बिको नयाँ वातावरणसँग अनुकूल हुन तयार हुँदै जाने मानवताको लामो साधना पनि हो।

यस्तो लामो यात्राको कल्पना मात्र पनि आजको मानव बुद्धिका लागि कठिन काम हो। यहीँ आएर कृत्रिम बौद्धिकता महत्त्वपूर्ण सहयात्री बन्न सक्छ। सुरुमा यही पृथ्वीमै यसले विशाल तथ्य, नाप-नक्सा, स्वास्थ्यसम्बन्धी विवरण, मौसमको ढाँचा, अन्न उत्पादनका उपाय, यानको बनावट, ऊर्जा व्यवस्थापन, जोखिमको अनुमान र हजारौँ सम्भावनाको विश्लेषण गरेर मानिसलाई योजना बनाउन सहयोग गर्न सक्छ।

कुन प्रकारको यान सुरक्षित हुन्छ? कति खाना चाहिन्छ? कति परिवार चाहिन्छ? पानी, हावा, ऊर्जा र औषधिको चक्र कसरी बनाउने? बन्द समाजमा मानसिक सन्तुलन कसरी जोगाउने?-यस्ता प्रश्नमा कृत्रिम बौद्धिकता एक मौन तर बलियो सहयोगी बन्न सक्छ।

यानभित्र पनि यसको भूमिका ठूलो हुन सक्छ। यसले हावा-पानीको अवस्था मिलाउन, अन्नबालीको निगरानी गर्न, रोगका लक्षण छिटो चिन्न, औषधि व्यवस्थापन गर्न, मर्मतको समयबारे चेतावनी दिन, ऊर्जा कहाँ बढी खर्च भइरहेको छ भनेर देखाउन, र यानभित्र जम्मा हुने ठूलो जानकारीलाई व्यवस्थित गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

तर समयसँगै यसको भूमिका अझ गहिरो बन्दै जान्छ। यसले पुस्तौँको स्वास्थ्य अभिलेख तुलना गर्न सक्छ, कुन बानी शरीरका लागि राम्रो भयो भन्ने बुझ्न सक्छ, कुन खेती विधि बढी उपयोगी भयो भनेर देखाउन सक्छ, र यानभित्रको समाज कसरी सन्तुलित राख्ने भन्नेमा पनि सल्लाह दिन सक्छ।

शिक्षामा पनि यसको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। यानभित्र जन्मिने बालबालिकाले केवल एउटै शिक्षकबाट होइन, कृत्रिम बौद्धिकताबाट पनि सिक्न सक्छन्।

कसैले भाषा सिक्छ, कसैले ताराहरूको चाल बुझ्छ, कसैले बिरुवाको जीवनचक्र अध्ययन गर्छ, कसैले शरीर र रोगबारे जान्छ। हरेक बालबालिकाको रुचि, क्षमता र कमजोरी बुझेर फरक-फरक ढंगले सिकाउन सके, यही यानभित्र नयाँ शिक्षक, नयाँ डाक्टर, नयाँ अभियन्ता, नयाँ कृषिविज्ञ, र नयाँ वैज्ञानिकहरू जन्मिँदै जान सक्छन्।

त्यहीँबाट अर्को ठूलो कथा सुरु हुन्छ। त्यो यान केवल बाँच्ने ठाउँ मात्र हुँदैन, त्यो त निरन्तर अनुसन्धान गर्ने चल्तै गरेको प्रयोगशाला पनि हुन्छ। गहिरो अन्तरिक्षमा शरीरमा के असर पर्छ? हड्डी, रगत, मांसपेशी, मुटु र मस्तिष्कमा कस्तो परिवर्तन आउँछ?

लामो समय बन्द समाजमा सम्बन्ध कसरी टिकाइराख्ने? बच्चाको विकासमा के फरक पर्छ? वृद्धावस्थाको रूप कसरी बदलिन्छ? कम पानीमा धेरै अन्न कसरी उमार्ने? विकिरणको असर कसरी घटाउने?-यी सबै प्रश्नको उत्तर एउटै पुस्ताले दिँदैन; पुस्ता–पुस्ताले सँगै खोज्दै जान्छ।

यस यात्रामा कृत्रिम बौद्धिकता केवल पुरानो ज्ञानको भण्डार भएर बस्दैन; यो त अनुसन्धानलाई जोड्ने धागो पनि बन्न सक्छ। एक पुस्ताले गरेको अध्ययन अर्को पुस्तासम्म हराउन नदिने, हजारौँ वर्षको तथ्य सुरक्षित राख्ने, शरीर, समाज, खेती, वातावरण र यानभित्रका साना-साना परिवर्तनको अभिलेख राख्ने, तुलना गर्ने, सिकाइ सुम्पिने-यी सबै काममा यसको ठूलो भूमिका हुन सक्छ। यसरी एउटा पुस्ताले जानेको कुरा अर्को पुस्ताले फेरि शून्यबाट सुरु गर्न नपरोस् भनेर ज्ञानको दीयो निभ्न नदिने काम यसले गर्न सक्छ।

र यस्तो अनुसन्धान केवल यानभित्रको जीवनका लागि मात्र हुँदैन। यो सबै अध्ययन अन्ततः प्रोक्सिमा सेन्टौरी बि तर्फ उन्मुख हुन्छ। त्यहाँको जमिन कस्तो होला? वातावरण कस्तो होला? ताप, प्रकाश, हावा, पानी वा बरफको अवस्था के होला?

मानवले त्यहाँ बस्न सक्ने वातावरण बनाउन सकिन्छ कि सकिँदैन? यदि त्यहाँ पुगियो भने पहिले के जाँच्ने? कसरी उत्रिने? कसरी बाँच्ने? के-कस्तो सुरक्षा चाहिन्छ?-यी सबै प्रश्नको उत्तर पनि यात्राकै क्रममा पुस्ता–पुस्ताले तयार पार्दै जानुपर्ने हुन्छ।

त्यसैले यो यात्रा केवल “त्यहाँ पुग्ने” यात्रा होइन; यो त त्यहाँ पुग्दासम्म आफूलाई तयार पार्ने यात्रा पनि हो। पहिलो पुस्ताले यान बनाउँछ। दोस्रोले प्रणाली बुझ्छ। तेस्रोले सुधार गर्छ। चौथोले नयाँ अध्ययन थप्छ। त्यसपछि आउने पुस्ताहरूले कृत्रिम बौद्धिकतासँगै काम गर्दै, यानभित्र र बाहिरका तथ्य जोड्दै, नयाँ संसारका लागि ज्ञान सँगाल्दै जान्छन्।

अनि कुनै दिन, धेरै समयपछि, जब प्रोक्सिमा सेन्टौरी बि नजिकिनेछ, त्यतिबेलासम्म त्यहाँ पुग्ने सन्तान केवल यात्रु मात्र हुने छैनन्-उनीहरू हजारौँ वर्षको अनुभव, अनुसन्धान, अनुशासन र सामूहिक बुद्धि बोकेका उत्तराधिकारी हुनेछन्।

यस्तो यात्रामा हरेक दिनको जीवन अनुशासनमा बाँधिएको हुन्छ। बिहान कृत्रिम उज्यालो बल्छ। बच्चाहरू पढ्न जान्छन्। ठूला मानिसहरू आफ्नो-आफ्नो काममा लाग्छन्। कोही पानी र हावाको अवस्था मिलाउँछन्। कोही अन्नबाली स्याहार्छन्। कोही यन्त्र जाँच्छन्।

कोही अस्पतालमा सेवा गर्छन्। कोही वृद्धहरूको हेरचाह गर्छन्। कोही साना बच्चालाई संसार चिनाउँछन्। कोही गीत गाउँछन्, ताकि मन नटुटोस्। यिनै सबै कामबीच कृत्रिम बौद्धिकता सधैं देखिँदैन, तर सधैं साथ दिइरहन्छ-कहिले मौन सल्लाहकारझैँ, कहिले सतर्क पहरेदारझैँ, कहिले शिक्षकझैँ, कहिले इतिहासकारझैँ।

तर यस्तो यात्रा सजिलो हुँदैन। एउटै बन्द संसारभित्र पुस्तौँ बिताउँदा एक्लोपन आउँछ। निराशा आउँछ। मतभेद आउँछ। प्रश्नहरू उठ्छन्-“हामी आफैँ पुग्दैनौँ भने किन यति लामो यात्रा?” “हामीले छोडेको पृथ्वी साँच्चै यति टाढा हुनुपर्थ्यो?” “हाम्रो जीवन गन्तव्य हो कि बाटो?”

यस्ता बेला त्यहाँको समाजले एकअर्कालाई सम्झाउनुपर्छ-हामी केवल आफ्नो लागि होइन, भोलिका लागि हिँडिरहेका छौँ। हामी नपुगे पनि हाम्रो सन्तान पुग्न सक्छ। हामीले देख्न नपाए पनि उनीहरूले देख्न सक्छन्। यही विश्वासले यानलाई अगाडि बढाउँछ।

त्यहाँ बच्चाको जन्म एउटा परिवारको मात्र खुसी हुँदैन, त्यो त सिंगो यात्राको नयाँ बिहान हुन्छ। वृद्धको मृत्यु एउटा घरको मात्र शोक हुँदैन, त्यो एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई जिम्मेवारी सुम्पिएको क्षण हुन्छ।

एउटा हजुरबुबाले नातिलाई तारा देखाउँदै भन्न सक्छन्-“हामीले पृथ्वी छाड्यौँ, तिमीहरूले नयाँ घर भेट्नुपर्छ।” त्यो वाक्यमा आँसु पनि हुन्छ, अठोट पनि हुन्छ, पीडा पनि हुन्छ, भविष्य पनि हुन्छ।

अन्ततः अर्को पृथ्वीतर्फको यात्रा हामीलाई एउटा गहिरो सत्य सम्झाउँछ-मानिस केवल एक ठाउँमा बाँधिएर बस्ने जीव होइन। ऊ स्मृतिले बाँच्छ, आशाले बाँच्छ, जिज्ञासाले बाँच्छ। ऊ संकट देखेर डराउँछ, तर रोकिँदैन। ऊ रोए पनि अगाडि बढ्छ। ऊ टुटे पनि भविष्यका लागि बाटो बनाउँछ।

र सायद कुनै दिन, हजारौँ वर्षपछि, कुनै टाढाको बिहानमा पहिलो मानव सन्तानले प्रोक्सिमा सेन्टौरी बि को माटो छोएर वरिपरि हेर्नेछ। त्यो क्षण केवल अवतरणको क्षण हुनेछैन। त्यो त पृथ्वीबाट सुरू भएको हजारौँ वर्ष लामो कथाले नयाँ अध्यायमा पाइला टेक्ने क्षण हुनेछ।

त्यो सन्तानले पृथ्वी देखेको नहुन सक्छ, तर उसको रगतभित्र पृथ्वीको स्मृति बगेको हुनेछ। उसको मनभित्र आफ्ना पुर्खाको आँसु, साहस, ज्ञान र जिद्दी जीवित हुनेछ। र सायद त्यहीँबाट अर्को ठूलो अनुसन्धान सुरु हुनेछ-के यो संसार साँच्चै हाम्रो अर्को घर बन्न सक्छ?