काठमाडौं । जग्गाको हदबन्दीसम्बन्धी कानुनी जटिलता लामो समयदेखि रियल इस्टेट व्यवसायीको समस्या बनेको भए पनि यसको असर अब घर तथा घडेरी खरिद गर्ने सर्वसाधारणसम्म पुगेको छ ।

निर्माण सम्पन्न भइसकेका घर, अपार्टमेन्ट तथा विकास गरिएका घडेरीको स्वामित्व हस्तान्तरण रोकिँदा व्यवसायी, बैंक र खरिदकर्ता तीनै पक्ष प्रभावित बनेका छन् । नेपाल जग्गा तथा आवास विकास महासंघका अध्यक्ष विष्णु प्रसाद घिमिरेका अनुसार हदबन्दीका कारण करिब दुई हजार घर, अपार्टमेन्ट तथा घडेरीको कारोबार रोकिएको छ । यसमा करिब दुई खर्ब रुपैयाँ बराबरको सम्पत्ति अड्किएको उनको दाबी छ ।

पछिल्लो समय महासंघले पनि हदबन्दीका कारण निर्माण भइसकेका आवासीय सम्पत्तिको स्वामित्व हस्तान्तरणमा समस्या भएको भन्दै तत्काल कानुनी निकास खोज्न सरकारसँग माग गर्दै आएको छ ।

घिमिरेका अनुसार समस्या केवल व्यवसायीको लगानी रोकिएको विषयमा सीमित छैन । घर वा अपार्टमेन्ट खरिदका लागि बैना दिएका तथा ठूलो रकम भुक्तानी गरिसकेका उपभोक्ताले पनि आफ्नो नाममा सम्पत्ति पास गर्न नपाउँदा अन्योलमा परेका छन् ।

रियल इस्टेट कम्पनीले बैंकबाट ऋण लिएर जग्गा खरिद गर्ने, त्यसमा घर वा अपार्टमेन्ट निर्माण गर्ने र बिक्री गर्ने व्यवसायिक मोडल अपनाउने गरेको घिमिरे बताउँछन् । तर निर्माण सम्पन्न भएपछि बिक्री गर्न कानुनी अड्चन आएपछि कारोबारको चक्र नै अवरुद्ध भएको उनको भनाइ छ । कतिपय खरिदकर्ताले घर किन्दा बैना रकम बुझाएका हुन्छन् भने कतिपयले कुल मूल्यको ठूलो हिस्सा भुक्तानी गरिसकेका हुन्छन् । घर निर्माण सम्पन्न भएर उपभोगसमेत गरिरहेको अवस्थामा स्वामित्व भने आफ्नो नाममा आउन नसकेको अवस्था रहेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ ।

घिमिरेका अनुसार घडेरी खरिदकर्ताहरुको अवस्था झन् जटिल छ । उनीहरूले बैना रकम बुझाए पनि जग्गा पास हुन नसक्दा बैना फिर्ताको दबाब व्यवसायीमाथि बढेको छ । तर व्यवसायी आफैंले सम्पत्ति बिक्रीबाट रकम प्राप्त गर्न नसकेपछि तत्काल रकम फिर्ता गर्न सक्ने अवस्थामा नहुने उनले बताए ।

यसले उपभोक्ता र व्यवसायीबीच विवाद बढाउने जोखिमसमेत बढाएको छ । व्यवसायीले समयमा स्वामित्व हस्तान्तरण गर्न नसकेपछि खरिदकर्ताबाट ठगीसम्बन्धी उजुरी तथा मुद्दा पर्ने अवस्था सिर्जना भएको घिमिरेको भनाइ छ ।

हदबन्दीको अर्को ठूलो असर बैंकिङ क्षेत्रमा परेको व्यवसायीहरूको दाबी छ । परियोजना निर्माणका लागि बैंकबाट ऋण लिएका व्यवसायीले घर वा अपार्टमेन्ट बिक्री गरेर ऋण भुक्तानी गर्ने योजना बनाएका हुन्छन् । तर बिक्री तथा स्वामित्व हस्तान्तरण रोकिएपछि बिक्रीबाट आउने रकम रोकिएको छ ।

यसबीच बैंकको ब्याज भने नियमित तिर्नुपर्छ । घिमिरेका अनुसार सम्पत्ति बिक्री गर्न नपाउने तर बैंकको ब्याज र ऋणको दायित्व निरन्तर बढिरहने अवस्थाले व्यवसायीलाई वित्तीय संकटतर्फ धकेलिरहेको छ । ‘प्रपर्टी रोकिएको छ, तर बैंकको ब्याज रोकिँदैन,‘ भन्ने व्यवसायीहरूको अवस्था अहिलेको समस्याको मुख्य पक्ष भएको उनको भनाइ छ ।

लामो समयसम्म समस्या समाधान नभए बैंकले ऋण असुलीका लागि धितो लिलामी गर्ने अवस्था आउन सक्ने र त्यसपछि व्यवसायी थप कानुनी तथा वित्तीय संकटमा पर्ने जोखिम रहेको उनले बताए ।

सरकारी निकायको अनुमति लिएर बनाएको सम्पत्ति पनि रोकियो

महासंघ अध्यक्ष घिमिरेले हदबन्दीसम्बन्धी अहिलेको अवस्थालाई सरकारी नीतिबीचको समन्वय अभावका रूपमा व्याख्या गरेका छन् । उनका अनुसार व्यवसायीले जग्गा खरिद गर्दा मालपोत कार्यालयबाट कारोबार स्वीकृत भएको थियो ।

त्यसपछि नापी, प्लानिङ अनुमति तथा भवन निर्माणका लागि सम्बन्धित सरकारी निकायबाट प्रक्रिया पूरा गरिएको थियो । निर्माण सम्पन्न भएपछि बिक्रीका लागि जाँदा भने हदबन्दीको कानुनी प्रावधान देखाएर स्वामित्व हस्तान्तरण रोकिएको उनको भनाइ छ ।

‘जग्गा किन्दा रोकिएन, कित्ताकाट भयो, प्लानिङको अनुमति भयो, भवन बन्यो । तर सबै लगानी भइसकेपछि बेच्न जाँदा रोकियो,‘ घिमिरेले भने । यही कारण व्यवसायीले सरकारसँग विगतमा प्रचलित अभ्यास र अहिलेको कानुनी व्याख्याबीच देखिएको विरोधाभास हटाउन माग गरेका छन् ।

पछिल्लो समय प्रकाशित विवरणअनुसार पनि रियल इस्टेट कम्पनीलाई हदबन्दीसम्बन्धी स्पष्ट कानुनी व्यवस्था नभएकै कारण पुराना कारोबार र निर्माण सम्पन्न सम्पत्तिमा समस्या देखिएको व्यवसायीहरूको भनाइ छ ।

एउटै परियोजनाका लागि धेरै कम्पनी स्थापना गर्नुपर्ने बाध्यता

हदबन्दीका कारण एउटै कम्पनीमार्फत ठूलो परियोजना अघि बढाउन नसक्दा व्यवसायीले विभिन्न कम्पनी स्थापना गर्नुपर्ने बाध्यता रहेको घिमिरेले बताए । उनका अनुसार एउटै व्यक्तिले धेरै कम्पनी स्थापना गरेर छुट्टाछुट्टै कम्पनीका नाममा जग्गा खरिद गर्न सक्ने तर एउटै कम्पनीले ठूलो क्षेत्रफलमा जग्गा खरिद गर्न नसक्ने व्यवस्था व्यवहारिक छैन ।

यसले परियोजनाको लागत बढाउने मात्र होइन, हरेक कम्पनीको छुट्टाछुट्टै लेखापरीक्षण, करचुक्ता, बैंकिङ र कर्मचारी व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गरेको उनको भनाइ छ । यसअघि पनि काठमाडौंका केही हाउजिङ परियोजनाले हदबन्दीको सीमा व्यवस्थापन गर्न धेरै कम्पनी प्रयोग गर्नुपरेको व्यवसायीहरूले बताएका थिए ।

कानुन संशोधन नगरे समस्या दोहोरिने चेतावनी

घिमिरेले तत्काल रोकिएका घर, अपार्टमेन्ट तथा घडेरीको स्वामित्व हस्तान्तरण खुलाउनुका साथै दीर्घकालीन रूपमा भूमिसम्बन्धी कानुन नै संशोधन गर्नुपर्ने बताए । उनका अनुसार रियल इस्टेट कम्पनीको उद्देश्य जग्गा किनेर सधैंका लागि थुपारेर राख्नु नभई त्यसलाई विकास गरी घर, अपार्टमेन्ट वा घडेरीका रूपमा उपभोक्तालाई बिक्री गर्नु हो ।

त्यसैले उत्पादन तथा आवास विकास गर्ने कम्पनीलाई अन्य प्रयोजनका लागि जग्गा राख्ने संस्था सरह हदबन्दी लगाउनु उपयुक्त नहुने उनको तर्क छ ।

यसअघि पनि सरकारले हदबन्दीभन्दा बढी जग्गाको बिक्री तथा व्यवस्थापनसम्बन्धी कानुनी सुधारका प्रयास गरेको थियो । २०२४ मा प्रतिनिधिसभाबाट हदबन्दी छुटको जग्गा निश्चित अवस्थामा बिक्री गर्न सकिने प्रावधानसहितको विधेयक पारित भएको थियो ।

तर अहिले देखिएको समस्या पुराना कारोबार, निर्माण सम्पन्न आवास र स्वामित्व हस्तान्तरणसँग जोडिएकाले स्पष्ट र स्थायी कानुनी व्यवस्था आवश्यक रहेको व्यवसायीको भनाइ छ ।

घडेरीको मूल्य घटाएर कृषि जमिनको मूल्य बढाउनुपर्छ

घिमिरेले घरजग्गा नीतिको उद्देश्य केवल व्यवसायीलाई राहत दिने नभई सर्वसाधारणले पनि सहज रूपमा घर तथा घडेरी किन्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु हुनुपर्ने बताए ।

उनका अनुसार आवासीय घडेरीको मूल्य लगातार बढ्दै जाने र कृषियोग्य जमिनको मूल्य तुलनात्मक रूपमा घट्दै जाने वर्तमान प्रवृत्तिलाई उल्ट्याउन आवश्यक छ । कृषियोग्य जमिन संरक्षणसँगै व्यवस्थित आवासीय क्षेत्र विकास गर्न सरकारले निजी क्षेत्रलाई योजनाबद्ध रूपमा सहभागी गराउनुपर्ने उनको सुझाव छ ।

ल्यान्ड पुलिङमार्फत सरकारले तोकेका क्षेत्रमा निजी क्षेत्रलाई आवास विकासमा सहभागी गराए घडेरीको लागत घटाउन र सर्वसाधारणलाई सस्तो आवास उपलब्ध गराउन सकिने उनको भनाइ छ ।

‘कृषियोग्य जमिनलाई संरक्षण गर्ने र बसोबासका लागि व्यवस्थित तथा सुलभ घडेरी उपलब्ध गराउने नीति आवश्यक छ,‘ घिमिरेले भने । उनका अनुसार हदबन्दी, कित्ताकाट, भूमि वर्गीकरण र आवास विकासलाई छुट्टाछुट्टै समस्या मानेर समाधान खोज्नुको सट्टा एकीकृत भूमि तथा सहरी विकास नीतिमार्फत दीर्घकालीन समाधान खोज्नुपर्छ ।

त्यसो गर्न नसके अहिले रोकिएका कारोबारसँगै आगामी दिनमा पनि व्यवसायी, बैंक र सर्वसाधारण उपभोक्ता तीनै पक्षले समान प्रकृतिको समस्या दोहो¥याएर भोग्नुपर्ने जोखिम रहनेछ ।