काठमाडौं । भारतको नरेन्द्र मोदी सरकारमाथि भारतको राष्ट्रिय प्रतीकको अपमान र छेडछाड गरेको आरोप लागेको छ । तर सरकारले यी आरोपहरू नितान्त झुटो भएको र निर्माणाधीन नयाँ संसदमा रहेको सिंहको टाउकोको राष्ट्रिय प्रतीक सारनाथमा रहेको अशोक स्तम्भसँग मिल्दोजुल्दो रहेको बताएको छ ।

यसैबीच संसदमा प्रतीक चिन्ह बनाउने मूर्तिकारले टाढाबाट हेर्दा केही फरक हुनसक्ने तर ती प्रतीकहरू उस्तै रहेको बताउँछन् । अशोक स्तम्भलाई २६ जनवरी १९५० मा भारत सरकारले भारतको राष्ट्रिय प्रतीकको रूपमा स्वीकार गरेको थियो। मौर्य वंशका शासक सम्राट अशोकले यो स्तम्भ सारनाथमा स्थापित गरेका थिए जहाँ महात्मा बुद्धले आफ्नो पहिलो उपदेश दिएका थिए।

प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले यस हप्ता सोमबार नयाँ संसद भवनको छतमा अशोक स्तम्भको अनावरण गरे। ६ दशमलव ५ मिटर अग्लो यो पिलर बनाउन ९ हजार ५ सय केजी तामा प्रयोग गरिएको छ । संसदको नयाँ भवन यसै वर्ष खुल्दैछ ।

राष्ट्रिय प्रतीकको नयाँ र पुरानो तस्बिर सेयर गर्दै केन्द्रमा संस्कृति मन्त्रालयमा सचिव रहेका जवाहर सिरकारले लेखेका छन्, ‘मूल राष्ट्रिय प्रतीक बायाँपट्टि छ, जुन सुन्दर र आत्मविश्वासका साथ गर्वले भरिएको छ । दायाँपट्टि नयाँ संसद भवनको छतमा राखिएको मोदी संस्करणसहितको राष्ट्रिय प्रतीक हो। यसमा सिंह गुर्राइरहेको छ र अनावश्यक रूपमा आक्रामक छ। लज्जास्पद! तुरुन्तै बदल्नुहोस्!’

जवाहर सिरकारले कोलकाताको अङ्ग्रेजी दैनिक द टेलिग्राफलाई भने कि अशोक स्तम्भलाई हजारौंको बीचमा राष्ट्रिय प्रतीकको रूपमा रोजिएको थियो किनभने यसले संयमित शक्ति र शान्तिको प्रतिनिधित्व गर्दछ।

जवाहर सिरकारले भने, “राज्यको शक्ति पक्कै पनि उसको बलमा निर्भर हुन्छ, तर राष्ट्रिय प्रतीकले संयमित शक्ति र शान्तिको प्रतिनिधित्व गर्छ, आक्रमण होइन। नयाँ प्रतीकको साथ, यस्तो देखिन्छ कि पुरानो मूल्यहरु अब नयाँ आक्रामकता द्वारा प्रतिस्थापित भएको छ।

सिरकार भन्छन् कि सिंहको पहिचान उसको उग्रतामा देखिन्छ, तर अनुहारमा कोमलता ल्याएर सम्राट अशोकले शान्ति र संयमलाई जोड दिए। सर्वोच्च अदालतका वकिल र कार्यकर्ता प्रशान्त भूषण भन्छन् कि मूल राष्ट्रिय प्रतीक महात्मा गान्धीको साथमा उभिएको छ भने नयाँ संस्करणमा महात्मा गान्धीको हत्यारा नाथुराम गोडसे देखाइएको छ।

प्रशान्त भूषणले आफ्नो ट्विटमा लेखेका छन्, ‘गान्धीदेखि गोडसेसम्म । हाम्रो राष्ट्रिय प्रतीकमा चार सिंह शान्तिपूर्वक गर्वका साथ बसेका छन् भने नयाँ राष्ट्रिय प्रतीक जुन नयाँ संसद भवनको छतमा राखिएको छ; आफ्नो बंगाराको साथमा क्रोधित सिंहहरू । यस्तो छ मोदीको नयाँ भारत !’

वकिल सञ्जय घोषले पनि ट्वीट गर्दै भनेका छन्, ‘भारतलाई मूल सारनाथको राजधानीको प्रतीकमा र मोदीजीलाई सिंहको प्रतीकमा देखियो। पुरानो भारत – बलियो, आत्मविश्वासी र मायालु, अर्कोतर्फ नयाँ भारत: क्रोधित, असुरक्षित र प्रतिशोधी।’

राष्ट्रिय जनता दलले ट्विट गर्दै भनेको छ, ‘मूल राष्ट्रिय प्रतीकमा कोमलताको आभास छ र अमृतकालमा बनेको मौलिक कृतिको नक्कलको अनुहारमा सबै कुरा निल्ने प्रवृति छ । मानिस, पुर्खा र देशको। प्रत्येक प्रतीकले मानिसको भित्री सोचलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। मानिसले सामान्य मानिसलाई प्रतीकले देखाउँछ, उसको स्वभाव कस्तो छ।’

कांग्रेस पार्टीका सञ्चार प्रमुख जयराम रमेशले ट्विट गरेका छन्, ‘सारनाथको अशोक स्तम्भमा सिंहको स्वभाव पूर्ण रूपमा परिवर्तन भएको छ । यो भारतको राष्ट्रिय प्रतीकको निर्लज्ज अपमान हो।’

यस विवादमा एक ट्विटर प्रयोगकर्ताले लेखेका छन्, ‘इतिहासकार रुथ बेन-गिएटले आफ्नो पुस्तक स्ट्रङ्गम्यानमा लेखेकी छिन्– फासिज्म मौलिक रूपमा पुरुषत्वको संकट हो । फासीवादमा सबै कुरालाई अझ आक्रामक ढंगले प्रस्तुत गरिन्छ। फासीवादले हीनता कम्प्लेक्स र हीनता कम्प्लेक्सले विषाक्त पुरुषत्वलाई जन्माउँछ।

मोदी सरकारले राष्ट्रिय चिन्हमा कुनै परिवर्तन नभएको बताएको छ । केन्द्रीय पेट्रोलियम मन्त्री हरदीप सिंह पुरीले संसदको नयाँ भवनमा रहेको राष्ट्रिय प्रतीक सारनाथ सिंहको प्रतिकृति रहेको बताएका छन् ।

हरदीप सिंह पुरीले ट्वीट गर्दै भनेका छन्, ‘यो अनुपात र परिप्रेक्ष्यको कुरा हो। भनिन्छ सुन्दरता तिम्रो आँखामा हुन्छ । शान्त स्वभाव हेर्ने कुरा तपाईमा निर्भर छ। सारनाथको अशोक स्तम्भ १.६ मिटर अग्लो र नयाँ संसद भवनमा रहेको राष्ट्रिय प्रतीक ६.५ मिटर अग्लो छ।

सेन्ट्रल भिस्टा मुनि बनाइएको नयाँ संसद भवनमा रहेको राष्ट्रिय प्रतीक सारनाथको अशोक स्तम्भभन्दा चार गुणा अग्लो रहेको सरकारी प्रवक्ताले बताएका छन् । उनको तर्क छ कि सुन्दरता जस्तै, ‘शान्ति र क्रोध’ मान्छे को नजर मा हुन्छ।

यी सबैको बीचमा ९,५०० किलो तामाको राष्ट्रिय प्रतीक बनाउने कलाकार सुनिल देवरे र रोमिल मोसेसले यसको डिजाइनमा कुनै परिवर्तन नगरिएको एनडीटीभीलाई बताए।

देवरेले भने, ‘हामीले सम्पूर्ण विवाद देखेका छौं । सिंहको चरित्र उस्तै छ । केही फरक हुन सक्छ। मानिसहरूले आफ्नै व्याख्या गर्न सक्छन्। यो ठूलो मूर्ति हो र तल देखि फरक देखिन सक्छ। नयाँ संसद भवनको छतमा १०० मिटर टाढाबाट अशोक स्तम्भ देख्न सकिन्छ । टाढाबाट हेर्दा केही फरक देख्न सकिन्छ।