काठमाडौं । इन्द्रबहादुर गुरुङ सन् १९६२ मा भारतीय सेनामा भर्ती हुँदा २० वर्षका थिए । उनी गोर्खा रेजिमेन्ट ४/३ मा थिए । त्यसको तीन वर्षपछि पाकिस्तानले भारतमाथि आक्रमण गरेको थियो । इन्द्रबहादुर गुरुङ मोर्चामा जानुपरेको थियो । उनले निकै बहादुरीका साथ युद्ध लडे ।

६ वर्षपछि सन् १९७१ मा पाकिस्तानसँग फेरि युद्ध भयो । यो युद्धपछि बंगलादेश बनेको थियो । सन् १९७१ को युद्धमा इन्द्रबहादुर गुरुङले बंगलादेशीहरूलाई जलपाईगुडीमा हतियार चलाउन तालिम दिएका थिए।

अहिले गुरुङ ८२ वर्षका भइसकेका छन् । उनी नेपालको पोखरामा बस्छन् । गुरुङ भन्छन्, ‘म भारतीय सेनामा थिएँ, गर्व गर्ने कि आफैसँग रिसाउने ? यो दुविधा लामो समयसम्म रह्यो। तर अहिले कुनै समस्या छैन । अब म आफैंलाई सोध्छु किन भारतीय सेनामा भर्ना भएँ ? मेरो जीवनको अन्तिम पल बाँकी छ तर म मरेपछि पनि मेरो आत्मा न्यायको लागि भड्कीरहन्छ ।’

इन्द्रबहादुर गुरुङले यसो भनिरहँदा आफ्ना पीडा बाँड्न आतुर भए झैँ उनका बुढा आँखा छचल्किरहेका थिए ।

आफैलाई सम्हाल्दै गुरुङ भन्छन्, ‘भारतलाई मातृभूमि मानिन्थ्यो ।’ पाकिस्तानको विरुद्धमा मोर्चामा जाँदा धेरै पाकिस्तानीलाई खुकुरीले नै मारिदिएको थिएँ ।’ त्यो साहस जागिर निभाउन मात्रै थिएन । उनले भारतीय सेनालाई आफ्नो भविष्यका रुपमा लिएर काम गरिरहेका थिए । तर १९७९ पछिको भविष्य मृत्युको पर्खाइमा छ ।

इन्द्रबहादुर गुरुङले फाइलको एक बन्डल बोकेका छन् । यी फाइलहरू उनीहरूको लडाईको प्रमाण हुन्। यी फाइलहरूमा लालकृष्ण आडवाणी, जर्ज फर्नान्डिस, नरेन्द्र मोदी र पूर्व सांसद बैकुण्ठ लाल शर्माका पत्रहरू छन्।

तीमध्ये केही पत्रमा गुरुङलाई न्याय दिने आश्वासन दिइएको छ । गुरुङका अनुसार २०१७ मा प्रधानमन्त्री मोदी तत्कालीन राष्ट्रपति रामनाथ कोविन्द, तत्कालीन विदेशमन्त्री सुष्मा स्वराज र तत्कालीन रक्षामन्त्री निर्मला सीतारमणको कार्यालयमा गए तर कसैलाई पनि भेट्न पाएनन् ।

सन् १९७९ जनवरी ८ तारिखको कुरा हो । लेहस्थित गोरखा रेजिमेन्ट ४/३ मा पदोन्नति क्याडेटको उद्घाटन समारोह हुँदै थियो । जम्मा ४५ सिपाही आउनुपर्ने थियो । कर्णेल ओपी भाटियाले यो पल्टनलाई सम्बोधन गर्न लागेका थिए। कर्नेल ओपी भाटियाले सात जना अनुपस्थित रहेको थाहा पाए । जम्मा ३८ जना मात्र आएका थिए । कर्णेल ओपी भाटिया एकदमै रिसाए र सम्बोधन नगरी रिसाउँदै फर्किए ।

सातजनाको अनुपस्थितिमा कर्णेल ओपी भाटियाले सम्पूर्ण पलटनलाई दण्डित गरे। प्लाटुनका सबै ४५ जना जवानहरूलाई तीन दिनसम्म लेहबाट १२० किलोमिटर टाढा बाल्टी टप, क्यामल ब्याक, येलो प्याच चढ्न भनिएको थियो। यी तीनवटा टप १७ हजारदेखि १९ हजार फिटको उचाइमा छन्। कर्णेल ओपी भाटियाको यो सजायलाई लिएर पलटनमा ठूलो आक्रोश थियो।

गोरखा रेजिमेन्ट ४/३ मा सुबेदार मेजर रहेका बीबी रानाले बीबीसीलाई भने, ‘प्लटुनका जवानहरू निकै क्रोधित थिए। सुबेदार मेजर पल्टनका बाबुआमा जस्तै हुन् । जवानहरू आएर मलाई गुनासो गर्न थाले। उनीहरूले कुनै गल्ती नगरी सजाय दिइएको बताए । अनुपस्थित सात जना सेनाको अन्य काममा कार्यरत थिए । यो कसैले जानाजानी गरेको थिएन। यो कुरा कर्णेल ओपी भाटियालाई भनें तर उनले सुनेनन् । उनले पहिले किन नभनेको भने । तर यो जानकारी दिने सुबेदार मेजरको काम होइन ।’

बीबी राना भन्छन्, ‘पहिलो दिनको सजाय काटेर सिपाहीहरू फर्किंदा उनीहरूले क्लबमा क्याप्टेन दर्जाका तीनजना अधिकृतले मदिरा सेवन गरेको देखे । १०-१२ जवानहरू क्लबमा प्रवेश गरे र नारा लगाउन थाले। उनीहरुले भने कि जब सुबेदार मेजरलाई पनि सजाय भयो, तब हामीले के हौं र ? त्यो बेला म पनि क्लबमा थिएँ । मैले ती सिपाहीहरूलाई यसले ४/३ ग्रामको छवि बिगार्न सक्छ भनेर बुझाएर चुपचाप फर्किन भनेँ। बुझाएपछि जवानहरू गए तर स्थिति बिग्रिएको थियो ।’

इन्द्रबहादुर गुरुङ भन्छन्, ‘क्लबको टेबुलमा एक युवकले बोतल प्रहार गरेको थियो । ९ जनवरीमा ब्रिगेडियर साहब आउँदैछन् र सैन्य सम्मेलन हुनेछ भनिएको थियो । सैन्य सम्मेलन जनवरी १० मा भएको थियो। यसपछि २२ जनवरीमा ७३ जना पक्राउ परेका थिए ।’

‘सबैको बयान लिइयो। पक्राउ पर्नेमा ११ जना अधिकारी थिए । मनमानी ढंगले सबैजनाबाट बयान लिए । हामी न हिन्दी जान्थ्यौँ न अंग्रेजी । नेपाली दोभाषे दिएनन् । एक वर्ष नौ महिना १३ दिन हिरासतमा राखिएको थियो। कोर्ट मार्सलपछि ३ जनालाई जन्मकैद र ५ जनालाई १० वर्ष कैद सजाय भएको थियो । ९ लाई सात वर्षको जेल सजाय सुनाइएको थियो । २५ जनालाई एनसीओको जागिरबाट बर्खास्त गरियो। ९ जेसीओलाई सेवाबाट हटाइयो।

बीबी रानालाई पनि कोर्ट मार्सलपछि १६ जनवरी १९८१ पछि जागिरबाट बर्खास्त गरिएको थियो । डिस्चार्ज सर्टिफिकेटमा बीबी राणालाई भारतीय सेनामा विद्रोह उक्साएको आरोपमा बर्खास्त गरिएको लेखिएको छ ।

इन्द्रबहादुर गुरुङ पनि निकालिएका २५ एनसीओमध्ये थिए । गुरुङ भन्छन्, ‘हामीले कसैलाई हानि गरेका छैनौँ । कुनै हताहत भएको छैन। सुबेदार मेजरले मात्र नारा लगाए । यो नारा नेपालीमा थियो– गोर्खाली हो कि होईन ? ४/३ जीआर हो कि होईन? अर्थात् उनीहरु गोर्खाली हुन् वा होइनन् र ४/३ गोर्खा रेजिमेन्टका हुन् वा होइनन् । यो नारालाई सैन्य विद्रोह भनियो। उत्तरी जनरल लेफ्टिनेन्ट जगदीश सिंहले सम्पूर्ण मामिलाको अनुसन्धान गरेका थिए तर यसमा दक्षिणी कमाण्डका जीओसी आरडी हिराले हस्ताक्षर गरेका थिए। उत्तरी कमाण्डले सबै जाँच गर्यो तर केही बाहिर आएको छैन।’

भारतीय सेनामा १९ वर्षपछि इन्द्रबहादुर गुरुङ कोर्ट मार्शलबाट बर्खास्त भएका थिए । ४५ जनाको एउटा प्लाटुनमा सबैलाई निकालियो । कसैले पेन्सन पाएनन् । आजीवन कारावासको सजाय सुनाइएका तीन जनामध्ये बीबी राना पनि एक हुन् । राणा सन् १९८१ जनवरीदेखि १९८९ सम्म जेलमा रहे । बीबी राना ८५ वर्षका भए । उनी विगत १२ वर्षदेखि पक्षघात पीडित छन् । तर उनले १९७९ को घटना बिर्सन सकेका छैनन् र पूरै घटनाको विस्तृत विवरण दिएका छन् । बीबी राना सन् १९५५ मा भारतीय सेनामा भर्ना भएका थिए ।

उनले आफ्नो पेन्सनबारे काठमाडौंस्थित भारतीय दूतावासको डिफेन्स विंगमा पनि गुनासो गरे । भारतीय दूतावासको रक्षा शाखाबाट मेजर पंकज सिंहले हस्ताक्षर गरेको पत्र जारी गरेको थियो । पत्रमा यी भूतपूर्व सैनिकको सम्पत्ति र परिवारका सदस्यको जानकारी माग गरिएको छ । इन्द्रबहादुर गुरुङले सबै जानकारी दिए पनि उपलब्धि नभएको बताउँछन् ।

गोरखा रेजिमेन्टमा रहेका मेजर जनरल अशोक मेहता १७७९ को यो घटनामा अनुशासनहीनताको गम्भीर घटना भएको र सेनाले यसलाई कडाइका साथ व्यवहार गर्ने बताउँछन् । जनरल मेहता भन्छन्, ‘उनीलाई कोर्ट मार्शलमा दोषी ठहर गरिएको थियो। कोर्ट मार्शल पछि धेरै विकल्पहरू बाँकी छन्। उनीहरुमाथि अन्याय भएको हो भन्ने उनीहरुको पक्ष होला तर उनीहरुलाई कोर्ट मार्शलमा सजाय भयो, यो पनि यथार्थ हो । उनीहरूले पाकिस्तानसँग युद्ध लडे, त्यसको सट्टामा अनुशासनहीनताको कुरामा छुट दिन सकिँदैन । उनीहरुले राष्ट्रपतिसमक्ष पनि गुनासो गरेका थिए तर राष्ट्रपतिले पनि उनीहरुको माग अस्वीकार गरेका थिए ।’

सेनाबाट निष्कासित भएपछि इन्द्रबहादुर गुरुङ जागिरको खोजीमा थिए । उनले सन् १९८५ मा पुणेमा बजाजमा जागिर पाए । गुरुङले यहाँ एक वर्ष काम गरे । यसै क्रममा उनी विश्व हिन्दू परिषदको सम्पर्कमा आए । गुरुङले सन् १९८६ देखि २००२ सम्म विश्व हिन्दू परिषद, बजरंग दल, आरएसएस र दुर्गा वाहिनीमा हतियार चलाउने तालिम दिएको बताए । विहिपका नेताहरूले पेन्सन पाउने आश्वासन दिएको गुरुङले बताए । त्यसैले उनी १६ वर्षसम्म यी संस्थाहरूसँग आवद्ध रहे ।

गुरुङ भन्छन्, “यति वर्षसम्म आरएसएस र विहिपको लागि काम गरें। निवृत्तिभरण पाउने अपेक्षा गरिएको थियो । सन् १९९९ मा भाजपाको सरकार पनि बनेको थियो । तर कसैले सुनेनन् । सबैले मलाई प्रयोग गरे। म सन् १९८६ मा आएपछि गुजरात विहिपका नेता डा. विश्वनाथ वानिक्करले यहाँका हिन्दू केटाहरू मुसलमानसँग किन डराउँछन् भनेर सोधेका थिए। आत्मविश्‍वासको तालिम दिनुपर्छ भनेर मैले भनेको थिएँ। त्यसपछि मैले उनीहरूका कार्यकर्ताहरूलाई हतियारको तालिम दिन थालें। पछि यो तालिम सन् १९९२ मा बाबरी मस्जिद ध्वस्त पार्ने तयारीको एक हिस्सा भएको खुलासा भयो । बाबरी ध्वंसका बेला मेरो विद्यार्थीको पनि हत्या भएको थियो ।”

गुरुङ रुँदै भन्छन्, ‘पेन्सन त भएन, तर यो पेन्सनका लागि मुस्लिमलाई घृणा गर्नेहरूलाई साथ दिएँ । पेन्सन नपाएको पीडाबाट म निको हुने थिएँ तर १६ वर्षसम्म जसलाई मैले साथ दिएँ, त्यो पीडाबाट म कहिल्यै निको हुन सक्दिनँ ।’ अहिले आरएसएसको कार्यालयमा फोन गर्दा कोही नबोलेको गुरुङ बताउँछन् ।

विश्व हिन्दू परिषद्का अन्तर्राष्ट्रिय कार्यसमितिका अध्यक्ष आलोक कुमारलाई गुरुङको आरोपबारे सोध्दा उनले भने, ‘नेपाल मामिला मिलिन्द पराण्डेलाई दिइएको छ, उनले त्यसको सही व्याख्या गर्नेछन् ।’ मिलिन्द पराण्डेसँग सम्पर्क गर्ने प्रयास गरे पनि उनी सम्पर्कमा आएनन् ।

इन्द्रबहादुर गुरुङ भन्छन्, ‘न्यायको खोजीमा ४३ वर्षदेखि पागल भएँ । बनारस जिल्ला अदालतमा पाँच वर्ष लडे । सन् १९८६ मा इलाहाबाद हाईकोर्ट गए । यहाँ २८ वर्ष लडे। वकिलहरू पैसा असुल्दै गए। छोराछोरी भन्छन् किन किन यसको पछि लागिरहेको । लालकृष्ण आडवाणीसँग भेट भयो । विहिपसँग भेटें। आरएसएसमा बसें । तर न्याय कतै भेटिएन ।’

इन्द्रबहादुर गुरुङका दुई छोरा र एक छोरी छन् तर नेपालमा कोही छैनन् । एक छोरा दक्षिण कोरिया, एक अमेरिका र छोरी हङकङमा छन् । ८५ वर्षको उमेरमा एक्लै जीवन बिताइरहेका गुरुङले पाकिस्तानसँग भारतको युद्धका धेरै कथा सुनाउँछन्। आरएसएस र विहिपसँगको आफ्नो अनुभव बताउँछन् ।

गुरुङ भन्छन्, ‘मलाई भारतबाट पेन्सन पाउने आशा छैन । तर छोराछोरीलाई यहीँ सिकाएँ कि गोर्खाहरू बहादुर छन्, त्यसैले उनीहरू सेनामा जान्छन् भन्ने सोचबाट बाहिर निस्क। मैले आफ्ना छोराछोरीलाई सेनामा भर्ती हुन दिइनँ। देशभक्ति र राष्ट्रवाद आम मानिस र मानवतालाई टुक्राउने विचार हो । आज सेनामा बहादुरीका लागि पाएका पदक देख्दा मलाई गर्व होइन रिस उठ्छ ।’ इन्द्रबहादुर गुरुङ निकै उपेक्षापूर्ण तरिकाले मेडल र फाइल उठाउँछन् ।

घमबहादुर पुन ७९ वर्षका भएका छन् । सन् १९६२ मा भारतीय सेनामा भर्ना भए । सन् १९६५ मा पाकिस्तानसँग युद्ध लडे । १९७१ को युद्धमा पनि मोर्चामा जानुपरेको थियो । उनका दुई सन्तान छन् । एक छोरा र एक छोरी। छोरा युरोप गए । पत्नीको पनि मृत्यु भयो । छोरीसँग बस्छन् । न घर छ, न ठाउँ।

नेपाल सरकारबाट चार हजार रूपैयाँ बुढ्यौली निवृत्तिभरण प्राप्त हुन्छ र त्यसबाट खर्च चलाउँछन् । उनले भारतीय सेनामा १९ वर्ष चार महिना सेवा गरे । पहिले तलब पनि कम थियो र पैसा पनि बच्दैनथ्यो । जे बाँकी थियो त्यो मुद्दामा नै खर्च भयो । आफ्नो कथा सुनाउँदै घमबहादुर फेरि रुन थाले । रुँदै उनी भन्छन्, ‘म मृत्युको पर्खाइमा छु । जुन देशका लागि लडें त्यो देशबाट यही जीवन पाएँ । बरू सिमानामा मारिएको भए राम्रो हुन्थ्यो ।’

रुद्रबहादुर मल्ल नेपालको स्याङ्जाका हुन् । उनी १६ वर्षको उमेरमा भारतीय सेनामा भर्ना भएका थिए । रुद्रबहादुर पनि ४/३ जीआरमा थिए । उनले सन् १९६५ र १९७१ को पाकिस्तानविरुद्धको युद्ध पनि लडेका थिए । पोखरा स्याङ्जाबाट ५६ किलोमिटर टाढा छ। भाडा रु ५५० छ । तर रुद्रबहादुर ऋण लिएर आफ्नो कथा सुनाउन आएका थिए ।

रुद्रबहादुर भन्छन्, ‘मेरो कुनै अपराध थिएन तर पल्टनको सजायमा म पिसिएको थिएँ । म नेपालकै भए पनि भारतलाई मातृभूमि मानेर सेवा गरेको छु । जीवनको वास्ता गरिन । रेजिमेन्टमा कमिसन अफिसर बन्ने आशा थियो, त्यसैले थप उत्साहका साथ काम गरें। यदि मैले अझै राइफल पाएँ भने, म दुश्मनसँग लड्न तयार छु।’

रुद्रबहादुर मल्ल ३१ जनवरी १९६२ मा भारतीय सेनामा भर्ती भएका थिए । उनी भन्छन्, ‘सन् १९७९ मा एउटा नाटक भयो । नाटक गर्ने कर्णेल ओपी भाटिया थिए र हामीलाई खलनायक बनाइयो। कतिलाई खुकरीले हलाल बनाएँ तर त्यो मेहनतको प्रतिफल यही हो।

रुद्रबहादुर मल्ल भन्छन्, ‘मेरो पाँच सन्तान छन् । सबैले काम गर्छन्। श्रीमती बिरामी छिन् । घुँडाले काम गर्दैन। म १९८४ मा नेपाल आएँ । अन्तिम घण्टाको गणना गर्दै। ४/३ जीआरका ४६ जनामध्ये २२ जनाको मृत्यु भयो। अब मेरो पालो हो। म जस्ता दुःखी र गरिबलाई कसले ध्यान दिने ? बिहेको समयमा ससुराले औंठी दिएका थिए । बेच्नु पर्यो । अझै एउटा औंठी बाँकी छ, त्यो पनि कहिले बेच्ने थाहा छैन । कर्णेल ओपी भाटियाले हामीलाई जहिले पनि गाली गर्थे । भन्थे, तिमीहरूलाई महाराज वीरेन्द्रले खान दिँदैनन्, त्यसैले यहाँ आएका हौ । १९ वर्ष सेनामा थिएँ आज म अन्नको दानाका लागि तड्पिरहेको छु ।’

सन् १९७९ मा यो घटना नभएको भए ४/३ गोर्खा रेजिमेन्टका सबै सैनिकले राम्रै पेन्सन पाउने थिए । कोही कर्णेल भएर रिटायर्ड हुने थिए, कोही कप्तान बन्ने थिए । तर विगत चार दशकदेखि उनीहरु अज्ञात र असफल जीवन जिउन बाध्य छन् । (बीबीसी हिन्दीबाट अनुवादित)