पृष्ठभूमि: सामूहिक मनोव्याधिको चित्र

वर्तमान नेपाली समाज एउटा अनौठो र विरोधाभासपूर्ण संक्रमणकालबाट गुज्रिरहेको छ। भौतिक पूर्वाधार, सञ्चार प्रविधि र चेतनाका हिसाबले हामी इतिहासकै सबैभन्दा अनुकूल कालखण्डमा छौँ।

तर, नेपाली मानसपटलमा भने निराशा, अविश्वास र बेचैनीको बाक्लो कुहिरो मडारिएको छ। आम सर्वसाधारणदेखि देशको नीति निर्माण गर्ने प्रधानमन्त्री र सांसदसम्म, श्रम गर्ने मजदुरदेखि उद्यम गर्ने व्यवसायीसम्म सबैमा एउटा सामूहिक मनोवैज्ञानिक विचलन देखिन्छ।

आज शिक्षक र विद्यार्थीमा उत्साह छैन, कर्मचारी र मन्त्रीमा एकापसमा भरोसा छैन; कलाकार र पत्रकार सामाजिक न्यायभन्दा सस्तो लोकप्रियताको संकटमा छन् अनि डाक्टर र वकिलजस्ता सम्मानित पेसाकर्मीहरू समाजको शंकाको घेरामा छन्। जब समाजका हरेक अंगका मानिसहरू आफैँप्रति शंका गर्न थाल्छन्, तब बिस्तारै उनीहरूले आफ्नो राष्ट्रलाई पनि कमजोर र असक्षम देख्न थाल्छन्। यो वर्तमान नेपालको तितो यथार्थ हो।

वैदिक दृष्टिकोण: आन्तरिक चेतना र ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’

हाम्रो पूर्वीय वैदिक वाङ्मयले भन्छ- ‘यद् भावं तद् भवति’ अर्थात् हामी जस्तो सोच्छौँ, त्यस्तै बन्दछौँ। वर्तमान नेपालको मुख्य सङ्कट भौतिक अभाव होइन, वैचारिक र मानसिक दरिद्रता हो। हाम्रा ऋषिमुनिहरूले ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः’ (सबै सुखी होऊन्, सबै निरोगी होऊन्) को उदात्त भावना सिकाएका थिए। यसको अर्थ व्यक्तिवादबाट माथि उठेर समष्टिको हित सोच्नु हो।

वैदिक दर्शनले आत्मविश्वास र आत्मबोधलाई जोड दिन्छ। जब हामी आफ्नो सांस्कृतिक जग र रैथाने मूल्यमान्यताबाट विमुख भयौँ, तब समाजमा ‘म र मेरो’ मात्र भन्ने स्वार्थी मनोविज्ञान हाबी भयो। राम्रो काम गर्न खोज्ने, सेवाको भावना राख्ने वा दिगो योगदान दिन खोज्नेहरूलाई समाजले शंका र अविश्वासको हतियारले प्रहार गर्नुको मुख्य कारण हाम्रो आध्यात्मिक र सांस्कृतिक चरित्रमा आएको ह्रास नै हो।

वैज्ञानिक दृष्टिकोण: नकारात्मकताको न्यूरोलोजी 

आधुनिक मनोविज्ञान र न्यूरोसाइन्सका अनुसार मानव मस्तिष्कमा प्राकृतिक रूपमै ‘नेगेटिभिटी बायस’ (नकारात्मकतातर्फको झुकाव) हुन्छ। विकासवादी जीवविज्ञानअनुसार आदिम कालमा आत्मरक्षाका लागि मानिसले राम्रो कुराभन्दा खतरा र नकारात्मक कुरामा बढी ध्यान दिनुपर्थ्यो। तर, आजको डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमहरूले यही मानवीय कमजोरीको फाइदा उठाइरहेका छन्।

२४ सै घण्टा प्रवाह हुने नकारात्मक समाचार, ट्रोल र गालीगलौजका कारण हाम्रो मस्तिष्कले ‘हामी बर्बाद भइरहेका छौँ’ भन्ने भ्रम पाल्न थाल्छ। विज्ञान भन्छ- लगातारको नकारात्मक सोचले मानिसको निर्णय गर्ने क्षमतालाई सङ्कुचित पारिदिन्छ। परिणामस्वरूप, प्रधानमन्त्रीदेखि सामान्य नागरिकसम्म सधैँ रक्षात्मक, अस्थिर र आवेगपूर्ण मनोविज्ञानको सिकार भइरहेका छन्, जसले समग्र राष्ट्र निर्माणको गतिलाई रोकिदिएको छ।

विश्व परिवेश: तुलनात्मक भ्रम र विश्वव्यापी संकट

यदि हामी विश्व परिवेशलाई हेर्छौं भने, आज संसारका अति विकसित मुलुकहरू पनि चरम मानसिक संकट, एकाकीपन  र अस्तित्वको खोजीमा छटपटाइरहेका छन्। भौतिक सम्पन्नताले मात्र मानिसलाई सुखी बनाउँदैन भन्ने कुरा पश्चिमा जगत्‌को वर्तमान अवस्थाले पुष्टि गरिसकेको छ।

हामी आफूलाई विश्वका विकसित देशहरूसँग तुलना गरेर ‘हामी त कति पछाडि छौँ’ भन्दै ठुलो सङ्कटको भुमरीमा परेको महसुस गरिरहेका छौँ। तर, आफ्नै विगतलाई फर्केर हेर्ने हो भने खुसी हुने थुप्रै आधारहरू छन्। केही दशकअघिको औसत आयु, बालमृत्युदर, साक्षरता र सडक तथा बिजुलीको पहुँचको तुलनामा आजको नेपाल धेरै अगाडि बढेको छ।

विश्वव्यापी रूपमै यो समय भू-राजनीतिक र आर्थिक सङ्क्रमणको समय हो, तर हामी आफ्ना सकारात्मक आयामहरूलाई नदेखेर केवल अरूको अन्धसंसरण गर्दै आफूलाई दुःखी बनाइरहेका छौँ।

आगामी दिशा-निर्देश: विकास, सुशासन र सांस्कृतिक पुनर्जागरण

निराशाको यो चक्रव्यूहलाई चिर्न अब नेपालले केवल भौतिक पूर्वाधारको विकास गरेर मात्र पुग्दैन। अबको मुख्य बाटो भनेको ‘सांस्कृतिक पुनर्जागरण’ (Cultural Renaissance) र मानवीय चेतनाको रूपान्तरण हो। आगामी दिनका लागि निम्न दिशा-निर्देशहरू अपरिहार्य छन्:

• सकारात्मक मनोविज्ञानको संस्थागत विकास: शिक्षा नीतिमै ‘बौद्धिक चेतना र सकारात्मक सोच’ का विषयहरू समावेश गरिनुपर्छ। समाजमा राम्रो काम गर्नेहरूलाई हतोत्साहित गर्ने होइन, उनीहरूको संरक्षण र सम्मान गर्ने संस्कृतिको विकास हुनुपर्छ।

• नेतृत्वको मानसिक पुनर्संरचना: प्रधानमन्त्री, मन्त्री र सांसदहरू क्षणिक सस्तो लोकप्रियता (Populism) भन्दा माथि उठेर दिगो र नीतिगत काममा लाग्नुपर्छ। नेतृत्वमा ‘म देश बनाउँदै छु’ भन्ने दृढ आत्मविश्वास नभएसम्म नागरिकमा भरोसा पैदा हुँदैन।

• पेसागत निष्ठाको पुनरुत्थान: शिक्षक, डाक्टर, वकिल, कर्मचारी र पत्रकारले आफ्नो पेसालाई केवल जीविकोपार्जनको माध्यम मात्र नसम्झी राष्ट्र निर्माणको जगका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

• डिजिटल साक्षरता र सन्तुलन: सामाजिक सञ्जालमा छरिने अनावश्यक नकारात्मकता र भ्रम चिर्न नागरिक आफैँ सचेत हुनुपर्छ। तथ्यमा आधारित रचनात्मक आलोचनालाई स्विकार्ने तर प्रायोजित निराशालाई बहिष्कार गर्ने चेतना आवश्यक छ।

निष्कर्ष: अभूतपूर्व ऐतिहासिक अवसरको घडी

यथार्थमा, वर्तमान नेपाल एउटा अभूतपूर्व ऐतिहासिक अवसरको घडीमा उभिएको छ। यो समय निराशामा अल्झिएर बस्ने समय होइन। यो समयले सामान्य नागरिकदेखि देशको प्रधानमन्त्रीसम्म, मजदुरदेखि उद्योगपतिसम्म सबैलाई नेपालको ‘नवयुग निर्माणको संवाहक’ बन्ने स्वर्णिम मौका दिइरहेको छ।

प्राकृतिक स्रोत, युवा जनशक्ति र सांस्कृतिक सम्पदाहरू हाम्रा ठुला शक्ति हुन्। जब हरेक व्यक्तिभित्र मानवीय चेतनाको सकारात्मक संवेदना प्रस्फुटन हुन्छ र हामी आफैँमाथि विश्वास गर्न थाल्छौँ, तब मात्र सुशासन र समृद्धिको ढोका खुल्नेछ। सांस्कृतिक पुनर्जागरणको जगमा उभिएर ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’ को महामन्त्रलाई आत्मसात् गर्दै अघि बढ्नु नै आजको युगको मुख्य कार्यभार हो।