हरेक वर्षको अगस्ट १२ लाई विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसका रूपमा मनाइन्छ। यो दिवस केवल एउटा औपचारिक उत्सव वा कर्मकाण्ड मात्र होइन, यो त मानव सभ्यताको सबैभन्दा ऊर्जावान्, गतिशील र सिर्जनशील हिस्साका रूपमा रहेको युवा वर्गको सामर्थ्यलाई पहिचान, कदर र सम्मान गर्ने विशेष अवसर हो।

यस वर्षको अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसले “विभिन्न परिवेश, समान आकांक्षाहरू” भन्ने मुख्य नारालाई आत्मसात् गरेको छ। यस नाराले विश्वका भिन्न-भिन्न भौगोलिक, आर्थिक, राजनीतिक र सामाजिक परिवेशमा जीवन बिताइरहेका युवाहरूको जीवन-वास्तविकता फरक भए तापनि उनीहरूको आत्मसम्मान, समान अवसर, अर्थपूर्ण सहभागिता, गुणस्तरीय शिक्षा र दिगो भविष्यप्रतिको चाहना भने समान हुन्छ भन्ने गहन सन्देश दिएको छ।

वर्तमान विश्वले भोगिरहेका जलवायु परिवर्तन, आर्थिक असमानता, प्रविधिको द्रुत विकास र द्वन्द्व जस्ता बहुआयामिक चुनौतीहरूको दिगो समाधान खोज्न र सुन्दर भविष्यको रूपरेखा कोर्न युवाहरूको काँधमा ठूलो जिम्मेवारी छ। परिवारको एउटा सानो जगदेखि लिएर सिङ्गो वैश्विक मञ्चसम्म युवाहरूले खेल्ने सकारात्मक भूमिकाले नै भोलिको संसारको दिशा निर्धारण गर्दछ।

युवा हुनुको महत्त्व र यसको दर्शन

युवा हुनु भनेको केवल जैविक उमेरको एउटा निश्चित चरण पार गर्नु वा उमेरको अंकगणित मात्र होइन। यो त विचारको नवीनता, अदम्य साहस, उच्च आत्मविश्वास र परिवर्तनप्रतिको तीव्र भोक हो। युवावस्था जीवनको त्यो स्वर्णिम र रचनात्मक समय हो जहाँ सपनाहरू देखिन्छन् र तिनलाई साकार पार्ने सामर्थ्य पनि सँगै जन्मन्छ।

युवाहरू समाजका संवाहक र गतिशील शक्ति हुन्, जसको ऊर्जा, जोस र जाँगरले असम्भव प्रायः ठानिएका कार्यहरूलाई पनि सम्भव तुल्याउँछ। पुराना, जड र कुरीतिमा आधारित रूढिवादी परम्परालाई तोडेर नयाँ, व्यावहारिक र वैज्ञानिक चेतना भित्र्याउने आँट र जोखिम मोल्ने क्षमता युवामा मात्र हुन्छ।

यसका साथै नवीन प्रविधि, आधुनिक कला, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनको मुख्य स्रोत नै युवा मस्तिष्क हो। त्यसैले, युवा हुनु भनेको इतिहासको मूकदर्शक वा किनाराको साक्षी बन्नु होइन, बल्कि इतिहासको नयाँ र स्वर्णिम पाना लेख्ने मुख्य पात्र बन्नु हो।

नेपालमा युवावस्थाको तथ्यांक र नीतिगत व्यवस्था

नेपाल हाल जनसाङ्ख्यिक लाभांशको एक ऐतिहासिक र सुनौलो चरणबाट गुज्रिरहेको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को आधिकारिक तथ्यांकअनुसार नेपालमा कुल जनसङ्ख्याको ४२.५६ प्रतिशत अर्थात् १ करोड २४ लाख १२ हजार १ सय ७३ जना युवा (१६ देखि ४० वर्ष उमेर समूहका) रहेका छन्। यसरी देशको झन्डै आधा जनसङ्ख्या सक्रिय उमेर समूहमा हुनु नेपालका लागि विकास र समृद्धिको ठूलो अवसर हो।

यसै सन्दर्भमा, बदलिँदो राष्ट्रिय तथा वैश्विक आयाम र युवाहरूका नयाँ आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न सरकारले ‘राष्ट्रिय युवा नीति’ तथा ‘युवा भिजन-२०२५’ जस्ता नीतिगत संरचनाहरू अघि बढाएको छ।

नेपालको नीतिगत व्यवस्थाअनुसार १६ देखि ४० वर्षको उमेर समूहलाई युवा मानिए तापनि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा र पछिल्ला बहसहरूमा अझ बढी सक्रिय र प्रविधिमैत्री पुस्तालाई अर्थपूर्ण रूपमा परिचालन गर्ने विषयमा छलफल भइरहेको छ।

यो उमेर समूह देशको सबैभन्दा उत्पादनशील शक्ति भएकाले उनीहरूको ऊर्जा, ज्ञान र सीपलाई स्वदेशमै सही दिशामा परिचालन गर्न सके मात्र देशको द्रुत आर्थिक रूपान्तरण सम्भव छ।

नेपालको समग्र रूपान्तरणमा इतिहासदेखि वर्तमानसम्म युवाको भूमिका

नेपालको इतिहास राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक रूपान्तरणमा युवाहरूको गौरवपूर्ण, बलिदानी र नेतृत्वदायी सङ्घर्षले भरिएको छ। वि.सं. २००७ को प्रजातान्त्रिक क्रान्ति, २०४६ को जनआन्दोलन, र २०६२/६३ को ऐतिहासिक दोस्रो जनआन्दोलनमार्फत देशमा निरङ्कुश शासनको अन्त्य गर्दै संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना गर्न नेपाली युवा तथा विद्यार्थीहरूले नै सडकमा अभूतपूर्व संघर्षको नेतृत्व गरेका थिए।

त्यस्तै, वि.सं. २०७२ को महाभूकम्प, कोरोना महामारी, र जाजरकोट भूकम्प जस्ता राष्ट्रिय विपत्तिको समयमा नेपाली युवाहरू र विभिन्न स्वयंसेवी संस्थाहरूले अग्रसरता देखाउँदै नागरिकको उद्धार, राहत, र पुनर्स्थापनामा अहोरात्र खटेर देशको सच्चा पहरेदारको भूमिका निभाएका हुन्।

लैंगिक हिंसाविरुद्धका आन्दोलनहरूदेखि लिएर पछिल्ला वर्षहरूमा भ्रष्टाचार, अनियमितता र कुशासनका विरुद्ध युवाहरूले सामाजिक सञ्जाल र सडकबाट गरेको निरन्तर खबरदारीले नेपालको राजनीति र नीति निर्माण तहमा नयाँ दबाब र सजगता थपेको छ।

नेपालको राजनीतिक र सामाजिक विकासक्रममा नयाँ मोड: नवपुस्ता  र युवा नेतृत्व

नेपालको आधुनिक सामाजिक र राजनीतिक इतिहासमा पछिल्लो समय नयाँ पुस्ता अर्थात् ‘जेनजी’ को आगमनले ठूलो तरंग पैदा गरेको छ। परम्परागत राजनीतिक कार्यशैली, सुस्त प्रशासनिक संयन्त्र, भ्रष्टाचार र युवा विरोधी नीतिहरूप्रति असन्तुष्ट रहेको यो नयाँ डिजिटल पुस्ताले प्रविधिको रचनात्मक प्रयोग गर्दै नयाँ बहस सुरु गरेको छ।

यो पुस्ता केवल नारा र भाषणमा मात्र सीमित नभई स्थानीय तहदेखि सङ्घीय संसदसम्म युवाहरूको प्रत्यक्ष उपस्थिति र नेतृत्वको माग गरिरहेको छ। काठमाडौँ, धरान र धनगढी जस्ता स्थानीय तहहरूमा स्वतन्त्र र युवा उम्मेदवारहरूको उदयले यसको प्रस्ट संकेत गरिसकेको छ।

आधुनिक प्रविधि, तथ्यांक, र पारदर्शितामा विश्वास गर्ने युवाहरूले राजनीतिलाई पेसा होइन, सेवा र कार्यसम्पादनसँग जोडेर हेर्नुपर्छ भन्ने नयाँ भाष्य निर्माण गरिरहेका छन्। यसले नेपालको राजनीतिमा वर्षौँदेखि कायम रहेको परम्परागत नेतृत्व प्रणालीलाई चुनौती दिँदै सुधारका लागि बाध्य बनाएको छ।

युवा प्रतिनिधित्व, जनताको उच्च अपेक्षा र विद्यमान चुनौतीहरू

राज्यका नीति निर्माण तह र संसद्मा युवाहरूको बढ्दो सहभागिता केवल राजनीतिक हेरफेर मात्र होइन, यो नेपाली जनताको वर्षौँदेखिको निराशालाई आशामा बदल्ने चाहनाको प्रतिविम्ब पनि हो। त्यसैले नीति निर्माणमा पुगेका र सामाजिक नेतृत्वमा रहेका युवाहरूप्रति आम नागरिकको अत्यन्तै उच्च अपेक्षा रहेको छ।

वर्षौँदेखि संस्थागत रूपमा जड गाडेर बसेको भ्रष्टाचारको अन्त्य, झन्झटिलो प्रशासनिक ढिलासुस्तीको अन्त्य र सरकारी सेवामा आधुनिक प्रविधिको प्रयोगमार्फत पारदर्शी सुशासन कायम गर्नु पहिलो दायित्व बनेको छ।

दैनिक हजारौंको सङ्ख्यामा वैदेशिक रोजगार र अध्ययनका नाममा बाहिरिने दक्ष एवं अदक्ष युवाहरूलाई स्वदेशमै रोक्नु सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो। यसका लागि सूचना प्रविधि, नवप्रवर्तन, कृषि, पर्यटन र उद्यमशीलतामा आधारित ठोस रोजगारी र स्वरोजगारका अवसरहरू सिर्जना गर्नु अपरिहार्य छ।

साथै विश्वविद्यालय, शैक्षिक संस्था र राज्यका अङ्गहरूलाई राजनीतिक भागबन्डाबाट मुक्त बनाई योग्यता र क्षमताका आधारमा नेतृत्व र अवसर चयन गर्ने थिति बसाल्नु आजको मुख्य माग हो।

विश्व बन्धुत्व, विश्व कल्याण र विश्व समृद्धिमा युवाको योगदान

आजको विश्व ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ अर्थात् ‘संसार नै एउटा परिवार हो’ भन्ने महान् मान्यतामा अघि बढिरहेको छ। आधुनिक प्रविधि, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालका कारण राष्ट्रका भौगोलिक सीमाहरू साँघुरिँदै गएका छन्। यस्तो अवस्थामा विश्वव्यापी शान्ति, सद्भाव र समृद्धिका लागि युवाको भूमिका अतुलनीय छ।

युवाहरू सांस्कृतिक आदानप्रदान, अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक सञ्जाल र वैश्विक संवादका माध्यमबाट संसारलाई जोड्ने बलियो पुल बन्न सक्छन्। उनीहरूले जात, धर्म, र राष्ट्रियताभन्दा माथि उठेर मानवीय संवेदनालाई आत्मसात् गर्दै युद्ध, हिंसा र द्वन्द्वको विरुद्धमा शान्तिको आवाज बुलन्द गर्न सक्छन्।

महामारी, गरिबी, जलवायु परिवर्तन र मानवीय संकट जस्ता विश्वव्यापी समस्याहरूमा युवा स्वयंसेवकहरूको भूमिका सधैं अग्रपङ्क्तिमा रहन्छ। संयुक्त राष्ट्रसंघका दिगो विकास लक्ष्यहरू हासिल गर्न युवा उद्यमीहरूले नयाँ डिजिटल, हरित र सामाजिक आविष्कारका मोडलहरू विकास गरिरहेका छन्।

परिवारदेखि विश्व परिवेशसम्म युवाको भूमिका

युवाको यात्रा एउटा सानो घरको कोठाबाट सुरु भएर संयुक्त राष्ट्रसंघको अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चसम्म पुग्न सक्छ। परिवार स्तरमा युवाले आर्थिक र नैतिक जगलाई बलियो बनाउने, ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान र हेरचाह गर्ने, तथा भाइबहिनीका लागि सही मार्गदर्शक बन्ने जिम्मेवारी निभाउँछन्।

समुदाय स्तरमा स्थानीय विकास, सरसफाइ, रक्तदान, दिगो विकासका लक्ष्यहरू हासिल गर्न सामाजिक सचेतना फैलाउने, विकृति-विसङ्गति विरुद्ध उभिने र विपद् व्यवस्थापनमा अग्रसर हुने काम युवाकै हो।

राष्ट्रिय स्तरमा देशको कानुन र विधिको शासनको पालना गर्ने, देशभित्रै स्वरोजगार र उद्यमशीलतामार्फत रोजगारी सिर्जना गर्ने, सुशासनका लागि खबरदारी गर्ने र मतदानमार्फत योग्य नेतृत्व चयन गर्ने भूमिका रहन्छ।

त्यस्तै विश्व परिवेशमा जलवायु परिवर्तन, अल्पविकसित देशहरूका अधिकार, मानव अधिकारको रक्षा र वैश्विक शान्तिका लागि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा आवाज उठाउने दायित्व युवाहरूकै काँधमा छ।

निष्कर्ष तथा आत्मिक आह्वान

युवा हुनु भनेको केवल असन्तुष्टि व्यक्त गर्ने वा गुनासो गर्ने अधिकार पाउनु मात्र होइन, बरु समस्याको रचनात्मक समाधानको हिस्सा बन्ने सुवर्ण अवसर पाउनु पनि हो।

नेपालको सन्दर्भमा युवा वर्गको बढ्दो सचेतना, प्रविधिप्रतिको पहुँच र सामाजिक-राजनीतिक सहभागिता एउटा यस्तो ऐतिहासिक प्रस्थानविन्दु हो, जसले उज्यालो भविष्यको ठूलो आशा र भारी जिम्मेवारी एकैसाथ बोकेको छ।

यस वर्षको अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसको नारा “विभिन्न परिवेश, समान आकांक्षाहरू” ले भनेझैँ संसारको जुनसुकै कुनामा रहेका युवाको अन्तिम सपना सुन्दर, न्यायपूर्ण, शान्त र समृद्ध जीवनकै हो।

अब युवाहरूले ‘देश वा समाजले मलाई के दियो’ भनेर केवल प्रश्न मात्र गर्ने होइन, ‘मैले मेरो परिवार, समाज, राष्ट्र र यो धर्तीलाई के योगदान दिन सक्छु’ भनेर आत्मसमीक्षा गर्ने वेला आएको छ।

आउनुहोस्, आफ्नो असीम ऊर्जालाई सिर्जनात्मक र उत्पादनमूलक कार्यमा लगाऊँ, प्रविधिलाई मानव कल्याणका लागि प्रयोग गरौँ र एउटा समुन्नत, शान्त र सुन्दर नेपालका साथै सिङ्गो विश्वको सकारात्मक निर्माणमा सच्चा सारथि बनौँ।