लोकप्रियतावादको सम्भावना जुनसुकै लोकतन्त्रमा पनि रहन्छ, किनभने यो राजनीतिक अधिकार जनतामा नै निहित हुन्छ भन्ने विचारमा आधारित हुन्छ।

नेपालमा यो सिद्धान्तले विशेष महत्त्व राख्छ; १९९० र २००६ का आन्दोलन, शान्ति सम्झौता, र गणतन्त्रको स्थापना यी सबैलाई जनताले आफ्नो अधिकारका लागि गरेको संघर्ष भनियो र त्यसैले ती स्वीकार्य भए।

पहिलो, संविधानले सार्वभौमसत्ता र लोकतान्त्रिक वैधतालाई मूल सिद्धान्तका रूपमा प्रतिष्ठापित गरेको छ, जसले दलहरू र आन्दोलनहरूलाई आफूले मात्र जनताको प्रतिनिधित्व गर्ने र प्रतिस्पर्धीहरूलाई अलोकतान्त्रिक भनी चित्रण गर्ने तयार भाषा दिएको छ। आजका लोकप्रियतावादी नेताहरूले पनि त्यही कुरा भन्छन्, तर अहिले उनीहरूले यो कुरा पुराना र स्थापित दलहरूविरुद्ध नै प्रयोग गरिरहेका छन्।

दोस्रो, नेपालको इतिहास नै शासकवर्गविरुद्धको लडाइँले भरिएको छ; राणा, पञ्चायत, र राजाविरुद्ध जनता उठे। अहिले त्यो लडाइँको निशाना बदलिएको छ, अहिले मानिसहरूले ठूला दल, अगुवा नेता, कर्मचारी, राजनीतिक परिवार, र आफ्ना मान्छेलाई मात्र फाइदा गर्ने समूहलाई दोष दिन्छन्। बेरोजगारी, विदेश पलायन, भ्रष्टाचार, र सेवा नपाउँदाको पीडा भोगिरहेका सर्वसाधारणलाई लाग्छ यी सबैले सत्ताको फाइदा आफू मात्र लिइरहेका छन्।

तेस्रो, संस्थाप्रति मानिसहरूको भरोसा घट्दै गएको छ। संसदीय लोकतन्त्रमा छलफल, गठबन्धन, र ढिलाइ हुनु स्वाभाविक हो। तर नेपालमा बारम्बार सरकार फेरिँदा नेताहरू सत्ताको खेलमै व्यस्त देखिन्छन् र जनता भने केही नहुने प्रतीक्षामा बस्छन् भन्ने सोचाइ बलियो बन्दै छ।

यही बेला लोकप्रियतावादीहरूले छिटो काम गर्छौं, निर्णायक बन्छौं, र सिधै काम गर्छौं भनेर जनतालाई आश्वस्त पार्न खोज्छन्। नेपालमा भएका अध्ययनहरूले पनि यही कुरा भनेका छन्; यस्तो भर पर्न सकिने बहाना र नेताको व्यक्तिगत छवि नै आजको लोकप्रियतावादको मुख्य पहिचान हो।

अन्त्यमा, काठमाडौं र अन्य जिल्लाबीचको दूरी ठूलो छ। नेपाल सानो देश हो, तर राजनीतिक सबै निर्णय काठमाडौंमै हुन्छन्। काठमाडौं बाहिरका मानिसहरूले राष्ट्रिय राजनीतिभन्दा आफ्नो गाउँकै कार्यालय, सेवा, पूर्वाधार, र बसाइँसराइमार्फत सरकारलाई नजिकबाट देख्छन्। यही दूरीले लोकप्रियतावादी नेताहरूलाई मौका दिन्छ; उनीहरू भन्छन्, ती काठमाडौंका मान्छे जनताभन्दा टाढा छन्, हामी त सामान्य मान्छेको पक्षमा छौं।

नेपालमा लोकप्रियतावादको इतिहास

नेपालमा लोकप्रियतावादले कहिल्यै एकल निरन्तर परम्परा निर्माण गरेको छैन, न त कुनै दिगो लोकप्रियतावादी दल नै जन्माएको छ। बरु, विभिन्न आन्दोलन र वैचारिक स्वरूपहरूमा समय-समयमा लोकप्रियतावादी विषयवस्तुहरू देखा परेका छन्, जसमा राजनीतिक अभिकर्ताहरूले आफूलाई शासक, अभिजात वा अन्यायपूर्ण संरचनाहरूविरुद्ध सामान्य नागरिकका पक्षधरका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

यस ढाँचाको जरा राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनमा भेटिन्छ, जसले राजनीतिक परिवर्तनलाई सामान्य नागरिक र सुविधासम्पन्न शासक परिवारबीचको संघर्षका रूपमा चित्रण गरेको थियो।

आधुनिक सैद्धान्तिक अर्थमा लोकप्रियतावादी नभए तापनि, यसले एउटा दिगो राजनीतिक भाषा स्थापित गर्‍यो- वैध सत्ता जनतामा निहित हुन्छ, जबकि केन्द्रित अधिकार अवैध हो। पञ्चायत कालले यस ढाँचालाई थप सुदृढ बनायो, किनकि दलविहीन प्रणालीको विरोधले केन्द्रीकृत शासनविरुद्ध जनसार्वभौमसत्ताको आह्वान गर्‍यो। त्यसपछि १९९० को जनआन्दोलनले बहुदलीय लोकतन्त्र पुनस्र्थापना गर्‍यो, जसले सहभागिता र प्रतिनिधित्वको शब्दावली दलगत राजनीतिमा नै गाडिदियो।

माओवादी आन्दोलनले किसान, श्रमिक र सीमान्तकृत समुदायहरू- दलित, जनजाति, महिलालाई राजनीतिक तथा सामाजिक आर्थिक व्यवस्थाविरुद्ध परिचालन गरेर यसै परम्परालाई विस्तार गर्‍यो। यो पूर्णत लोकप्रियतावादी नभए तापनि, यसले सीमान्तकृतको पक्षमा बोल्ने दाबीको शक्ति देखायो।

द्वन्द्वपछिको अवधिले लोकप्रियतावादका लक्ष्य र स्वरूपहरू बदल्यो। संघीय गणतन्त्रले राजनीतिक समावेशीकरणका नयाँ मार्गहरू खोल्यो, तर पहिचान, प्रतिनिधित्व र संघीयतामाथिको प्रतिस्पर्धा तीव्र बनायो, जसमा मधेसी, जनजाति र क्षेत्रीय आन्दोलनहरूले राष्ट्रिय सत्ताबाट चुनौती दिए। राजतन्त्र समाप्त भएपछि, स्थापनाविरोधी भावना राजनीतिक दल र तिनका नेताहरूतिर मोडियो, जो बारम्बार हुने गठबन्धन सरकारहरूका बीच स्वयं स्थापना नै बनेको ठानिन थाले।

२०७४ को निर्वाचनपछिको अवधि विशेष महत्त्वपूर्ण सावित भयो; संघीय शासनप्रतिको उच्च आशा दल–विभाजन, गठबन्धन अस्थिरता, भ्रष्टाचार र कमजोर सेवा प्रवाह जम्मा हुँदै अविश्वासमा परिणत भयो। विद्वानहरूले यी घटनाक्रमलाई नेपालको हालैको लोकप्रियतावादी मोडको केन्द्रीय तत्त्व मानेका छन्।

त्यसपछि सामाजिक सञ्जालले राजनीतिक सञ्चारको स्वरूपलाई नै रूपान्तरण गर्‍यो, जसले व्यक्तिहरूलाई परम्परागत दलगत संरचनाभन्दा बाहिर रहेर पनि राष्ट्रिय स्तरमा राजनीतिक पहिचान र जनसमर्थन निर्माण गर्न सक्षम बनायो।

बालेन्द्र शाह २०७९ मा काठमाडौं महानगरपालिकाको स्वतन्त्र मेयरका रूपमा भएको निर्वाचन यस परिवर्तनको उल्लेखनीय उदाहरण हो। उनले परम्परागत राजनीतिक पृष्ठभूमिभन्दा बाहिरको आफ्नो पहिचान, प्राविधिक दक्षता र सामाजिक सञ्जालमार्फत हासिल गरेको व्यापक दृश्यतालाई विकास तथा सेवा प्रवाहका व्यावहारिक प्रतिबद्धतासँग जाेड्दै मतदातामाझ वैकल्पिक राजनीतिक नेतृत्वको छवि निर्माण गरे।

त्यसै वर्ष स्थापित दलहरूको विकल्पका रूपमा स्थापना भएको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) मा उनको प्रवेशले उनको व्यक्तिगत लोकप्रियतालाई थप व्यापक राजनीतिक अभियानसँग जोड्दै स्थानीय तहमा प्राप्त लोकप्रियतालाई राष्ट्रिय राजनीतिक गतिमा रूपान्तरण गर्ने आधार तयार गर्‍यो।

यस प्रक्रियाले परम्परागत दल, नेतृत्व र राजनीतिक संरचनाप्रति बढ्दो असन्तुष्टिलाई सामाजिक सञ्जालमा आधारित नयाँ राजनीतिक सञ्चार र वैकल्पिक नेतृत्वसँग जोड्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।

यो राजनीतिक यात्रा २०८२ को निर्वाचनमा आएर निर्णायक मोडमा पुग्यो, जब रास्वपाले प्रतिनिधिसभाका २७५ मध्ये १८२ सिट जित्दै स्पष्ट बहुमत हासिल गर्‍यो। त्यसपछि बालेन्द्र शाहले भदौ ११, २०८३ गते प्रधानमन्त्रीका रूपमा शपथ लिए। यसरी उनको उदयले सामाजिक सञ्जालमा निर्मित व्यक्तिगत लोकप्रियता, परम्परागत राजनीतिप्रतिको जनअसन्तुष्टि र वैकल्पिक राजनीतिक संगठनबीचको अन्तरसम्बन्धलाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ।

नेपालका हालका लोकप्रियतावादी अभिकर्ताहरू

नेपालसँग विश्वका अन्य ठाउँमा भएजस्तो स्पष्ट लोकप्रियतावादी दलसँग तुलना गर्न सकिने एउटै दल छैन। बरु, लोकप्रियतावादी विषयवस्तुहरू विभिन्न अभिकर्ता, दल र राजनीतिक सञ्चारका स्वरूपहरूमा देखा पर्छन्।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी यस राजनीतिकको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण संस्थागत अभिव्यक्ति हो, जुन स्थापित दलहरूको विरोध, संस्थागत सुधार, शासकीय जवाफदेहिता र परम्परागत राजनीतिक सञ्जालबाहिरको सहभागितामा आधारित छ। यसको छिटो उदयले नयाँ दलले नेपालको लामो समयदेखि प्रभुत्वशाली राजनीतिक शक्तिहरूलाई चाँडै चुनौती दिन सक्ने देखायो।

बालेन्द्र शाहले व्यक्तिकृत लोकप्रियतावादको उदाहरण प्रस्तुत गर्छन्। उनको २०७९ को स्वतन्त्र काठमाडौं मेयर विजयले प्रशासनिक प्रभावकारिता, परम्परागत राजनीतिको आलोचना र प्रत्यक्ष नागरिक सञ्चारमा आधारित राष्ट्रिय परिचय स्थापित गर्‍यो जुन उनले पछि रास्वपाको राष्ट्रिय नेतृत्वमा प्रयोग गरे।

उनको उदयलाई युवा-नेतृत्वको विरोध-प्रदर्शन र भ्रष्टाचार तथा अस्थिरतासँग सम्बद्ध दलहरूप्रतिको निराशापछिले व्यापक परिवर्तनसँग जोड्छ। तर लोकप्रियतावादी पद्धति कुनै एक दलमा मात्र सीमित छैन। स्थापित दल र प्रतिपक्षी समूहहरूले पनि समय-समयमा प्रतिस्पर्धीहरूविरुद्ध भ्रष्टाचारविरोधी भाषा प्रयोग गर्छन्, जसले यस्ता आह्वानहरू सम्पूर्ण राजनीतिक बिर्तमा फैलिएको देखाउँछ।

एउटा भिन्न प्रवृत्ति राजतन्त्रवादी र राष्ट्रवादी राजनीतिबाट आउँछ, जुनले गणतान्त्रिक स्थिरता र विकास दिन नसकेको आलोचना गर्छ। यो वैचारिक रूपमा रास्वपाको सुधारवादी एजेन्डाको विरोधी भए तापनि, यसले उस्तै संरचनामा आधारित छः स्थापित राजनीतिक वर्गबाट असफल भएका सामान्य नागरिकहरू।

यो विविधता नै समकालीन नेपाली लोकप्रियतावादको परिभाषित विशेषता हो -सुधारवादी, राष्ट्रवादी, पहिचानमा आधारित, वामपन्थी वा रूढिवादी स्वरूपमा। यिनलाई एकताबद्ध गर्ने कुरा साझा विचारधारा होइन, बरु साझा राजनीतिक शैली होः समाजलाई प्रामाणिक जनता र अवैध अभिजातवर्गमा विभाजन गर्ने।

बालेन्द्र शाहको लोकप्रियतावाद

बालेन्द्र शाहको उदयले समकालीन नेपाली लोकप्रियतावादी राजनीतिज्ञहरूले अपनाएका रणनीतिहरूको उदाहरण प्रस्तुत गर्छ, जसले आफूलाई स्थापित नेताहरूभन्दा फरक राखेर र परम्परागत राजनीतिक संगठनभन्दा कार्यलाई प्राथमिकता दिएर लोकप्रियता हासिल गरे।

उनको सार्वजनिक परिचय राजनीतिभन्दा बाहिर सुरु भएको थियो; इन्जिनियर र र्‍याप कलाकारका रूपमा, जसको संगीतले भ्रष्टाचार र सामाजिक अन्यायलाई सम्बोधन गथ्र्यो। यो जगले २०७९ को उनको स्वतन्त्र मेयर विजयमा योगदान पुर्‍यायो, जहाँ उनले फोहोर व्यवस्थापन, सडक व्यवस्था र पूर्वाधार सुधारमा ध्यान दिएका थिए; यद्यपि कार्यान्वयन र भत्काउने कारबाहीका सन्दर्भमा आलोचना पनि भोगे।

शाहको सञ्चार शैली परम्परागत राजनीतिक शैलीभन्दा फरक छ। लामो भाषण र दलीय प्रतीकवादको सट्टा उनी प्रत्यक्ष अभिव्यक्ति, सामाजिक सञ्जाल र व्यक्तिगत ब्रान्डिङमार्फत जनतासँग जोडिन्छन्।

यसले उनको छविलाई थप बलियो बनाउँछ, नेपाली कांग्रेस, नेकपा (एमाले) वा माओवादीजस्ता स्थापित दलका नेताभन्दा फरक। यो रणनीति २०८२ को संसदीय निर्वाचनमा पनि स्पष्ट रूपमा देखियो, जहाँ रास्वपाले आफूलाई पुरानो राजनीतिक व्यवस्थाको विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्‍यो। २७५ मध्ये १८२ सिट जित्दै शाह प्रधानमन्त्री बनेपछि, सहरी राजनीतिमा देखिएको उनको प्रभाव राष्ट्रिय सत्तासम्म विस्तार भयो।

उल्लेखनीय रूपमा, उनको २०८२ को अभियान परम्परागत भाषणभन्दा सामाजिक सञ्जालमा बढी केन्द्रित थियो र विस्तृत वैचारिक सिद्धान्तभन्दा सुशासन, दक्षता र जवाफदेहितालाई प्राथमिकता दियो। यसले निर्णायक र स्थापित संरचनाबाट स्वतन्त्र नेतृत्वले सुस्त संस्थागत राजनीतिलाई चुनौती दिन सक्छ भन्ने लोकप्रियतावादी दाबीलाई थप बलियो बनायो।

शाहको उदय युवा परिचालनसँग पनि नजिकबाट जोडिएको छः उनले सेप्टेम्बर २०२५ को जेन-जी नेतृत्वको विरोध–प्रदर्शनमा प्रत्यक्ष सहभागिता नगरे तापनि, तिनको सार्वजनिक समर्थनले उनलाई राजनीतिक परिवर्तनको वाहकका रूपमा स्थापित गर्‍यो। तर उनको यात्राले लोकप्रियतावादको केन्द्रीय दुविधालाई पनि उजागर गर्छ।

एकल नेतामा राजनीतिक आशा केन्द्रित गर्दा ठूलो अपेक्षा जन्मन्छ, जबकि प्रभावकारी शासनका लागि संस्था, विज्ञता र प्रशासनिक सहकार्य आवश्यक पर्छ, जुन व्यक्तिगत लोकप्रियताले मात्र पूरा गर्न सक्दैन। पर्यवेक्षकहरूले शाह राष्ट्रिय राज्य प्रशासनमा तुलनात्मक रूपमा सीमित अनुभवसहित बलियो जनसमर्थनका साथ राष्ट्रिय सरकारमा प्रवेश गरेको औंल्याएका छन्।

नेपाली जनतामा लोकप्रियतावादको लोकप्रिय आकर्षण

नेपालमा लोकप्रियतावादको उदयलाई एक्लै व्यक्तिगत व्याख्या गर्न सकिँदैन, यसले विद्यमान गुनासा र मागहरू राखेर सफलता हासिल गर्छ। यसको मुख्य कारण परम्परागत दलहरूप्रतिको असन्तुष्टि हो। बारम्बार सरकार परिवर्तन, भ्रष्टाचारका आरोप र संरक्षणवादले, विशेष गरी युवा मतदाताहरूमा, विश्वास घटाएको छ।

रास्वपाप्रतिको समर्थनसम्बन्धी अनुसन्धानले परस्पर जोडिएका कुछ प्रमुख कारकहरू देखाउँछ; परम्परागत दलहरूप्रतिको असन्तुष्टि, युवामा बढ्दो राजनीतिक चेतना, संस्थाप्रतिको अविश्वास र डिजिटल सञ्चारको प्रभाव। यी प्रवृत्तिलाई बसाइँसराइ र भ्रष्टाचारप्रतिको बढ्दो निराशाले अझ गहिरो बनाएको छ।

युवा विशेष महत्त्वपूर्ण मतदाता समूह हो। सीमित रोजगारी र बसाइँसराइको सामना गर्दै, उनीहरूको राजनीतिक निराशा विचारधाराभन्दा बढी ठोस चासोहरू- शिक्षा, रोजगारी, उद्यमशीलता र सार्वजनिक सेवासँग जोडिएको छ।

युवा पनि केन्द्रीय छन् किनभने उनीहरू डिजिटल रूपमा राजनीतिक सञ्चार उपभोग र उत्पादन दुवै गर्छन्, जसले नेताहरूलाई दल, अखबार र प्रसारणकर्ताको परम्परागत एकाधिकारलाई नाघेर नागरिकसम्म प्रत्यक्ष पुग्न सक्षम बनाउँछ।

भ्रष्टाचारविरोधी भावनाले जटिल संस्थागत समस्याहरूलाई नैतिक शब्दमा अनुवाद करके यो आकर्षणलाई थप बलियो बनाउँछ। यसैबीच, सरकारले विरलै कार्यकाल पूरा गर्ने दीर्घकालीन राजनीतिक अस्थिरताले लोकप्रियतावादीहरूलाई बाहिरियाहरूले स्थापित दलहरूले दिन नसकेको स्थिरता र दक्षता दिन सक्ने तर्क गर्न दिन्छ।

२०८१ को युवा-नेतृत्वको विरोध-प्रदर्शनले यस गतिशीलतालाई उत्प्रेरित गर्‍यो, र २०८२ को निर्वाचनले परिचालन निर्वाचन शक्तिमा रूपान्तरित हुन सक्ने देखायोः शाहको विजय र रास्वपाको संसदीय बहुमतले असाधारण राजनीतिक परिवर्तनको संकेत गर्‍यो। तर यो आकर्षण एकनासको छैन।

नेपालको सामाजिक, जातीय, भौगोलिक र आर्थिक विविधताले फरक-फरक समूहले फरक-फरक कुरालाई प्राथमिकता दिने बनाउँछ; कोहीले संस्थागत सुधारमा जोड दिन्छन्, कोहीले राष्ट्रवाद र स्थिरतामा, कोहीले पहिचान, समावेशीकरण वा स्थानीय शासनमा।

यो विविधता लोकप्रियतावादको शक्ति र कमजोरी दोनों हो; यसले भिन्न-भिन्न असन्तुष्टिका आधारमा विविध समूहलाई एकताबद्ध गर्न सक्छ, तर शासन गर्नका लागि यो व्यापक गठबन्धनलाई ठोस नीतिमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ- जुन उच्च सार्वजनिक अपेक्षा र सीमित संस्थागत क्षमताले जटिल बनाएको कार्य हो।

अन्यत्रका लोकप्रियतावादी आन्दोलनहरूले देखाएझैं, निर्वाचन सफलताले सफल शासनको ग्यारेन्टी दिँदैन, जसका लागि सम्झौता, विज्ञता र बहुलवादप्रतिको सम्मान आवश्यक पर्छ।

लेखक  मिलन केसी (टिग्रिस) वन विज्ञानमा स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरेका सामाजिक विज्ञानका अनुसन्धानकर्ता हुन्। उनी अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध तथा कूटनीति, जलवायु परिवर्तन, राजनीतिक अर्थशास्त्र र दिगोपनका विषयमा अध्ययन तथा अनुसन्धान गर्न रुचि राख्छन्।