काठमाडौं । इन्डोनेसियाको पाम तेलमा प्रतिबन्धले भारतका लागि पनि कठिन परिस्थिति सिर्जना गर्न सक्छ। खासगरी रुस र युक्रेनबीचको युद्धका कारण मुद्रास्फीतिको आगो सल्किरहेको बेला भारत संकटमा फस्न सक्छ । भारतको समस्या झनै ठूलो छ । खाद्य तेलको विश्वकै सबैभन्दा ठूलो उपभोक्ता भएकाले पनि समस्या धैरै छ ।

भारतमा हरेक वर्ष २ करोड ५० लाख टन खाद्य तेलको प्रयोग हुन्छ, तर आन्तरिक उत्पादन १ करोड ११ लाख टन मात्रै हो । माग र आपूर्ति अन्तर लगभग ५६% छ। यो कमी आयात मार्फत पुरा हुन्छ।

भारतले बाहिरबाट आयात गर्ने तेलमा पाम आयलको सबैभन्दा ठूलो हिस्सा रहेको छ । यो लगभग ६० प्रतिशत छ । सोयाबिन तेलको हिस्सा २५% र सूर्यमुखी तेलको हिस्सा १२% छ। पाम तेल भारतीय घरहरूमा खाना पकाउन सीधा प्रयोग गरिँदैन तर यो सबै घरमा पाइन्छ।

द इन्डियन एक्सप्रेसका ग्रामीण मामिला तथा कृषि सम्पादक हरिश दामोदरन यसलाई ‘अदृश्य’ तेल भन्छन्, जुन भान्सामा नदेखिने भएपनि यसको प्रयोग व्यापक छ। पाम तेल व्यापक रूपमा एफएमसीजी उत्पादनहरू जस्तै रोटी, चाउचाउ, मिठाई र खाजा देखि सौन्दर्य प्रसाधन, साबुन, डिटर्जेन्ट बनाउन प्रयोग गरिन्छ।

यो भारतीय घरहरूमा प्रयोग हुने रिफाइन्ड तेलमा पनि पाइन्छ। भटमास, बदाम, चामलको भुसा जस्ता खाद्य तेलमा पनि यसको मिसावट हुन्छ । बजारले यसलाई सभ्य शब्द दिएको छ – ‘ब्लेन्डिङ’। यद्यपि, प्रशोधित तेल उत्पादकहरूले यो मिसावटलाई अस्वीकार गर्छन्।

भारतको विडम्बना यो हो कि ऊ संसारको सबैभन्दा ठूलो तेलको उपभोक्ता देश हो तर यस मामिलामा आत्मनिर्भर छैन र निकट भविष्यमा पनि स्वदेशी उत्पादनबाट आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्न मुस्किल नै छ । भारतीय खाना तेल बिना कल्पना गर्न सकिँदैन।

पछिल्ला केही वर्षयता मानिसको खानपानमा पनि तीव्र परिवर्तन आएको छ । बढ्दो सहरीकरण र बढ्दो श्रमिकको सङ्ख्याका कारण फास्टफुड कल्चर तीव्र गतिमा फैलिएको छ ।

त्यसैले खाद्य तेलको खपत पनि बढेको छ । पछिल्लो पाँच वर्षयता मुलुकमा खाद्य तेलको खपत झनै बढेको छ । सन् २०१२ मा भारतमा प्रतिव्यक्ति खाद्य तेलको खपत १४.२ लिटर थियो तर अहिले बढेर १९–१९.५ लिटर पुगेको छ ।

कच्चा तेल (पेट्रोल), सुनपछि भारतले खाद्य तेलको आयातमा सबैभन्दा बढी विदेशी मुद्रा खर्च गर्छ। २०१९-२० मा भारतमा १.३४ मिलियन टन खाद्य तेल आयात गरिएको थियो र यसको लागत ६१,५५९ करोड रुपैयाँ थियो। अहिले यो बिल एक लाख करोड रुपैयाँभन्दा माथि पुगेको छ । यसको ठूलो हिस्सा पाम तेलको अर्डरमा खर्च भएको थियो ।

यस्तो अवस्थामा पाम तेलको सबैभन्दा ठूलो निर्यातकर्ता इन्डोनेसियाले निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाएमा भारतमा खाद्य तेल महँगो हुनु स्वाभाविक हो । पेट्रोल र डिजेलको मूल्यवृद्धिका कारण उच्च महंगीको मारमा परेका भारतका जनतालाई यसले थप समस्यामा पार्ने भएको छ ।

पछिल्लो समय देशमा खाद्य तेलको भाउ उच्च बिन्दुमा पुगेपछि केही ह्रास आएको छ । तर इन्डोनेसियाली पाम तेलको निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाउने निर्णयले खाद्य तेलको मूल्य फेरि बढ्ने व्यवस्था गरेको छ ।

हरिश दामोदरन भन्छन्, “भारतमा खाद्य तेलको खपत धेरै छ। स्वदेशी उत्पादन जतिसुकै बढाए पनि यसले तीव्र गतिमा बढ्दो उपभोगसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैन ।

“हामीसँग यहाँ परम्परागत तोरीको तेल छ। यो पूर्वी र उत्तरी भारतको प्रमुख खाद्य तेल हो। तर यसको उत्पादन क्षमता निकै कम छ । तोरीको अधिकतम उत्पादन क्षमता प्रति हेक्टर दुई टन छ। पूरै तोरीको तेल निस्कदैन।’

अधिकतम ४० प्रतिशत तेल निकाल्न सफल भए पनि ८०० केजी तेल निस्कन्छ । तर पाम तेल चार पटक बाहिर निस्कन्छ। त्यसैले उत्पादकत्वको हिसाबले पाम तेलको कुनै तुलना छैन।

उनी भन्छन्, ‘पाम आयलभन्दा सस्तो तेल संसारमा अरु छैन । यही कारण भारतजस्तो ठूला खाद्य तेल उपभोक्ता मुलुकमा यति धेरै आयात हुने गरेको छ ।’

पाम तेलमा यति धेरै निर्भरताका कारण इन्डोनेसियाली प्रतिबन्धले भारतको चिन्ता बढाएको छ। तर वनस्पति तेल उत्पादक र व्यापारिक संस्था सल्भेन्ट एक्स्ट्र्याक्टर एसोसिएसन अफ इन्डियाका कार्यकारी निर्देशक डा बीभी मेहता त्यति चिन्तित देखिँदैनन्।

बीबीसी हिन्दीसँगको कुराकानीमा उनी भन्छन्, ‘अहिले हरेक महिना ६ लाख टन पाम आयल भारत आउँछ। जसमध्ये ५० प्रतिशत अर्थात् तीन लाख टन इन्डोनेसियाबाट आउँछ । इन्डोनेसियामा पहिले नै ५० लाख टनको स्टक छ र हरेक महिना ४० लाख टन उत्पादन भइरहेको छ। स्थानीय खपत १५ लाख टन मात्रै छ । यति धेरै स्टकको लागि भण्डारणको ठाउँ कहाँ छ भन्ने प्रश्न छ। पाम इन्डोनेसियाको विदेशी मुद्रा आम्दानीको प्रमुख स्रोत हो। त्यसैले प्रतिबन्ध लामो समयसम्म टिक्दैन ।’

मेहता भन्छन्, ‘इन्डोनेसिया सरकारले निर्यातकर्तालाई पाठ सिकाउन यो कदम चालेको हो । पाम आयल उत्पादकले स्थानीय बजारमा आपूर्ति घटाएका थिए । उनीहरू निर्यातबाट बढी आम्दानीमा लागेका थिए । त्यसैले आन्तरिक बजारमा यसको मूल्य बढ्दै गएको र प्रतिकिलो १४ हजार रुपैयाँ (इन्डोनेसियाली मुद्रा) बाट २० हजार रुपैयाँसम्म मूल्य बढेको थियो । सरकारले यसलाई फेरि १४ हजार रुपैयाँमा ल्याउन चाहेको छ ।’

इन्डोनेसियाको पाम तेल प्रतिबन्धले भारतमा खाद्य तेलको मूल्यलाई कसरी असर गर्छ? यसबारे मेहता भन्छन्, ‘इन्डोनेसियाको पाम आयल निर्यातमा यो प्रतिबन्ध एक महिनाभन्दा बढी टिक्ने छैन। यो क्रम अझै जारी रह्यो भने पनि भारतलाई आपूर्तिको क्षेत्रमा खासै समस्या पर्ने छैन । मलेसियाबाट हरेक महिना डेढ लाख टन पाम आयल आयात हुने गरेको छ । हो, खाद्य तेलको मूल्यमा सामान्य वृद्धि देखिन सक्छ। तर त्यो पनि केही दिनको लागि ।’

मेहता भन्छन्, ‘यसपटक भारतमा तोरीको तेलको उत्पादन बढेको छ । त्यसैले खाद्य तेलको मूल्य अझै बढ्ने सम्भावना छैन । यो सत्य हो कि अहिले इन्डोनेसियाली पाम आयलको मूल्य प्रति टन १०० देखि १५० डलरले बढेको छ । यो माग र आपूर्तिको कुरा हो। तर यो प्रवृत्ति टिक्ने छैन। यो एक महिनाको खेल हो। जनताले मूल्यमा राहत पाउनका लागि सरकारले अन्य खाद्य तेलको आयात शुल्क घटाओस् भन्ने हामी चाहन्छौं ।’