काठमाडौं। केही वर्षअघि विभाजित भएका नेपालका दुई ठूला कम्युनिष्ट शक्ति-नेकपा (एमाले) र पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ नेतृत्वको नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) बीच पुनः एकता हुन लागेको चर्चाले नेपाली राजनीति तातिएको छ।

राजनीतिक संकट र नयाँ शक्तिहरूको उदयसँगै रक्षात्मक अवस्थामा पुगेका यी दुई पार्टीका शीर्ष नेताहरूबीच संवाद बाक्लिँदै जाँदा ‘वाम एकता’ को नयाँ अध्याय सुरु हुन लागेको अनुमान गरिएको हो।

अस्पतालमा उपचाररत एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीलाई भेट्न शुक्रबार प्रचण्ड अस्पताल पुगेका थिए। पित्तथैलीको शल्यक्रियापछि सामान्य वार्डमा सारिएका ओलीसँग प्रचण्डले झण्डै ४० मिनेट एक्लाएक्लै कुराकानी गरेका थिए। यो भेटलाई केवल ‘स्वास्थ्य लाभ’ को कामनामा मात्र सीमित नभई पार्टी एकताको प्रारम्भिक छलफलको रूपमा राजनीतिक विश्लेषकहरूले हेरेका छन्।

गत फागुन २१ मा सम्पन्न आम निर्वाचनमा कम्युनिष्ट पार्टीहरूले इतिहासकै खराब पराजय बेहोर्नुपरेको छ। कुनै समय ४० प्रतिशतभन्दा बढी लोकप्रिय मत ल्याउने गरेका वामपन्थी दलहरूको मत अहिले घटेर २१ प्रतिशतमा खुम्चिएको छ। प्रत्यक्षतर्फ एमालेले जम्मा ९ सिट र प्रचण्ड नेतृत्वको नेकपाले ७ सिट मात्रै जित्न सफल भएका छन्।

यो परिणामले के स्पष्ट पारेको छ भने, कम्युनिष्ट मत विभाजित हुँदा यसको प्रत्यक्ष लाभ नयाँ शक्तिहरूलाई पुगेको छ। आफ्नै गढ मानिएका झापा र गोरखा जस्ता क्षेत्रमा समेत हार व्यहोर्नु परेपछि ओली र प्रचण्ड दुवैलाई ‘मिलेर नगए अस्तित्व नै संकटमा पर्ने’ गम्भीर चेतावनी निर्वाचनले दिएको छ।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) बाट प्रधानमन्त्री बनेका बालेन्द्र शाहको सरकारले ल्याएका सुशासन र सुधारका कार्यक्रमहरूले पुराना दलहरूलाई ‘रक्षात्मक’ अवस्थामा पुर्‍याएको छ। बालेन सरकारले भ्रष्टाचारका पुराना फाइलहरू खोल्ने र दलगत सिन्डिकेट तोड्ने प्रयास गरेपछि त्यसको सिधा प्रहार एमाले र नेकपा जस्ता स्थापित दलका नेताहरूमाथि परेको छ।

नयाँ पुस्ताको मत पूर्ण रूपमा बालेन र नयाँ शक्तिहरूको पक्षमा ढल्किँदा पुराना दलहरू अप्रासंगिक हुने खतरा बढेको छ। यो ‘बालेन फ्याक्टर’ ले सिर्जना गरेको दबाब नै अहिले कम्युनिष्ट एकताको प्रमुख उत्प्रेरक बनेको छ। एक भएर प्रतिपक्षमा बस्दा वा शक्ति सन्तुलनमा भूमिका खेल्दा मात्रै बालेन सरकारको ‘लोकप्रिय लहर’ लाई सामना गर्न सकिने निष्कर्षमा दुवै पक्ष पुगेका देखिन्छन्।

अस्पतालको बेडबाटै एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओली र प्रचण्डबीच भएको करिब ४० मिनेटको संवादलाई राजनीतिक वृत्तमा निकै अर्थपूर्ण मानिएको छ। विगतमा एकअर्कालाई ‘गद्दार’ सम्मको आरोप लगाएका यी दुई नेताबीचको सम्बन्धमा आएको यो सुधार केवल शिष्टाचारमा मात्र सीमित छैन। दुवै नेताले आ-आफ्नो पार्टीभित्र नेतृत्वको विकल्प खोज्न थालिएको दबाबलाई साम्य पार्न पनि एकताको कार्ड प्रयोग गर्न खोजेको देखिन्छ।

एमालेभित्रै पनि सुरेन्द्र पाण्डे लगायतका नेताहरूले ‘विचारहीन एकता’ प्रति प्रश्न उठाए पनि, दोस्रो पुस्ताका धेरै नेताहरू अस्तित्व जोगाउनका लागि एकता अपरिहार्य रहेको पक्षमा लबिइङ गरिरहेका छन्।

एकताको चर्चा जति तीव्र छ, यसका चुनौतीहरू उत्तिकै जटिल छन्।

‘एक पद एक व्यक्ति’ को अवधारणामा ओली र प्रचण्डमध्ये को माथि रहने भन्ने द्वन्द्व अझै सुल्झिएको छैन। २०७७ को विभाजनका घाउहरू अझै निको भएका छैनन्। तल्लो तहका कार्यकर्ताहरूमा अझै पनि एक-अर्काप्रति अविश्वास कायम छ।

एमालेको ‘जनताको बहुदलीय जनवाद’ र नेकपाको ‘समाजवाद उन्मुख’ कार्यदिशा बीच कसरी संश्लेषण गर्ने भन्ने सैद्धान्तिक गाँठो फुकाउन बाँकी छ।

अहिलेको अवस्थामा एमाले र नेकपाबीचको एकता ‘रहर’ भन्दा पनि ‘बाध्यता’ बढी देखिन्छ। यदि यी दुई दल अहिले पनि एक भएनन् भने आगामी स्थानीय निर्वाचन र अर्को आम निर्वाचनसम्ममा उनीहरूको संगठन अझै कमजोर हुने निश्चित छ। तर, केवल सत्ता प्राप्ति र मुद्दाहरूबाट बच्नका लागि गरिने एकताले फेरि पनि २०७७ कै नियति दोहोर्‍याउन सक्छ।

एमाले र नेकपाबीचको एकता अब केवल दुई पार्टीको मिलन मात्र रहेन, यो नेपालको परम्परागत राजनीतिक शक्तिको अस्तित्व बचाउने अन्तिम लडाइँ जस्तो बनेको छ।

बालेन सरकारको कार्यशैली र नयाँ पुस्ताको बढ्दो राजनीतिक चेतनाले पुराना दलहरूलाई ‘सुध्रिने कि सकिने’ भन्ने दोसाँधमा उभ्याएको छ। यस्तोमा, एकताको सम्भावना प्रबल छ, तर त्यसको स्थायित्व भने नेतृत्वले विगतका गल्तीहरूबाट कति पाठ सिकेको छ भन्ने कुरामा निर्भर गर्नेछ।