कवि: नारायण मरासिनी

कृति: रणभूमिबाट

विधा: कविता सङ्ग्रह

प्रकाशन: वि.सं. २०६३

 कृतिपरिचय

नारायण मरासिनी नेपाली साहित्यका बहुविध सर्जक हुन्। वि.सं. २०२९ मा जन्मिएका मरासिनीले कविता, कथा, लघुकथा, समालोचना, निबन्ध र नियात्राजस्ता विधामा आफ्नो सिर्जनात्मक उपस्थिति स्थापित गरेका छन्।

२०४६ सालको जनआन्दोलनपछि विकसित तुलनात्मक रूपमा खुला राजनीतिक तथा सामाजिक परिवेशबाट उनको साहित्यिक सक्रियता अघि बढेको देखिन्छ। ‘तीजको कोसेली’, ‘समयका धब्बाहरू’, ‘साने’, ‘रणभूमिबाट’, ‘हेडसरका कथाहरू’, ‘बिहेको निम्तो’ र ‘घैँटीको मूल्य’ उनका प्रकाशित कृतिहरूमध्ये उल्लेखनीय छन्।

‘रणभूमिबाट’ उनको काव्ययात्राको महत्वपूर्ण कृति हो। यसमा तत्कालीन नेपाली समाजको राजनीतिक अस्थिरता, वर्गीय विभाजन, सामाजिक असमानता, आर्थिक शोषण, राज्यसत्ताप्रतिको असन्तुष्टि, राष्ट्रिय स्वाधीनता र परिवर्तनको आकांक्षा मुखरित छन्।

सङ्ग्रहको शीर्षक स्वयं अर्थपूर्ण छ। ‘रणभूमि’ यहाँ केवल युद्धको भौतिक स्थल होइन। यो सामाजिक संघर्षको रूपक हो। मानिस र अन्यायबीचको द्वन्द्व हो। पुरानो सत्ता र नयाँ चेतनाबीचको टकराव हो। शोषण र मुक्तिको संघर्ष हो।

यस दृष्टिले ‘रणभूमिबाट’लाई तत्कालीन राजनीतिक घटनाको काव्यात्मक अभिलेख मात्र मान्नु पर्याप्त हुँदैन। यो सामाजिक यथार्थलाई वैचारिक दृष्टिले व्याख्या गर्ने कृति हो। यसमा कविता सौन्दर्यको वस्तु मात्र छैन। कविता सामाजिक हस्तक्षेपको माध्यम पनि बनेको छ।

कृतिको वैचारिक तथा दार्शनिक आधार

‘रणभूमिबाट’को प्रमुख दार्शनिक आधार प्रगतिवाद हो। यसको वैचारिक धरातल मार्क्सवादी चिन्तनसँग निकट छ। वर्गीय असमानता, श्रमशोषण, आर्थिक विभाजन, सामन्तवादी संरचना र सामाजिक अन्याय यसको मूल सरोकार हुन्। मरासिनी समाजलाई तटस्थ दृष्टिले हेर्दैनन्।

उनी उत्पीडित वर्गको पक्षमा उभिन्छन्। उनका कवितामा श्रमिक, गरिब, सडक बालक र श्रमजीवी मानिसको जीवन केन्द्रीय विषय बन्छ। यस अर्थमा उनका कविता करुणाको अभिव्यक्ति मात्र होइनन्। ती संरचनात्मक असमानतामाथिको वैचारिक प्रतिरोध हुन्।

‘खातेको पीडा’मा श्रम र पुँजीबीचको अन्तर्विरोध देखिन्छ। श्रमिकले निर्माण गरेको समृद्धिको उपभोग भने शक्तिशाली वर्गले गर्छ। श्रमिकको जीवनमा अभाव र उपेक्षा रहन्छ। यो दृष्टि कार्ल मार्क्सको श्रम, वर्गसंघर्ष र अधिशेष मूल्यसम्बन्धी चिन्तनसँग तुलनीय देखिन्छ।

‘सडक बालक’ले पनि सामाजिक उत्पादन र अवसरको असमान वितरणलाई उजागर गर्छ। बालकको गरिबीलाई व्यक्तिगत दुर्भाग्यका रूपमा होइन, सामाजिक संरचनाको परिणामका रूपमा प्रस्तुत गर्नु कविको प्रगतिवादी चेतनाको प्रमाण हो।

यस दृष्टिले मरासिनीलाई नोबेल साहित्य पुरस्कार विजेता पाब्लो नेरुदासँग तुलना गर्न सकिन्छ। नेरुदाका कवितामा पनि श्रमिक, गरिब र उत्पीडित मानिसप्रति गहिरो पक्षधरता पाइन्छ। तर नेरुदाको काव्यभाषा बढी लिरिकल, प्रतीकात्मक र विश्वव्यापी छ। मरासिनीको अभिव्यक्ति तुलनात्मक रूपमा प्रत्यक्ष र सामाजिक यथार्थमुखी छ।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरसँग तुलना गर्दा अर्को भिन्नता देखिन्छ। ठाकुरको मानववाद आध्यात्मिक स्वतन्त्रता र सार्वभौम मानवीय चेतनामा आधारित छ। मरासिनीको मानववाद भने सामाजिक न्याय र भौतिक समानताको प्रश्नसँग बढी जोडिन्छ।

अर्थात् ठाकुरको मुक्ति चेतना आन्तरिक र आध्यात्मिक स्वतन्त्रतातर्फ उन्मुख छ भने मरासिनीको मुक्ति चेतना सामाजिक संरचनाको रूपान्तरणतर्फ उन्मुख छ।

नोबेल विजेता वोले सोयिन्कासँग तुलना गर्दा दुवैमा सत्ता, अन्याय र अमानवीय संरचनाविरुद्ध प्रतिरोधको स्वर भेटिन्छ। सोयिन्काको प्रतिरोधमा मिथक, व्यङ्ग्य र जटिल नाटकीयता बढी देखिन्छ। मरासिनी भने जनजीवनका प्रत्यक्ष बिम्ब र सरल सामाजिक भाषामार्फत प्रतिरोध व्यक्त गर्छन्।

‘रणभूमिबाट’को दर्शन विश्वप्रगतिशील साहित्यसँग संवाद गर्ने प्रकृतिको छ। यसको मौलिकता नेपाली सामाजिक यथार्थ, वर्गीय अनुभव र श्रमजीवी जीवनलाई केन्द्रमा राखेर मानवीय मुक्तिको प्रश्न उठाउनुमा निहित छ।

यथार्थवादी दृष्टि

‘रणभूमिबाट’को सबैभन्दा प्रभावकारी काव्यगत पक्ष यसको यथार्थवादी दृष्टि हो। मरासिनी अमूर्त आदर्शको कल्पनामा सीमित हुँदैनन्। उनी जीवनका ठोस अनुभव, सामाजिक विसङ्गति र राजनीतिक व्यवहारलाई कविताको विषय बनाउँछन्।

उनका लागि कविता जीवनबाट अलग कुनै सौन्दर्यात्मक संरचना होइन। कविता जीवनकै आलोचनात्मक पुनर्सिर्जना हो। यही कारण उनका कवितामा गाउँ, श्रम, गरिबी, सत्ता, महँगी, राजनीतिक नेतृत्व र जनजीवन प्रत्यक्ष रूपमा उपस्थित हुन्छन्।

‘कुर्सीपियारा भयौं’ यस यथार्थवादी चेतनाको प्रतिनिधि कविता हो। ग्रामीण जीवनबाट राजनीतिक नेतृत्वमा पुगेपछि व्यक्तिको चरित्रमा आउने परिवर्तनलाई कविले व्यङ्ग्यात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन्।

गाउँमा श्रम गर्ने मानिस सत्ता प्राप्त गरेपछि आफ्नै सामाजिक धरातल बिर्सन्छ। ऊ जनताको दुःखबाट क्रमशः टाढिँदै जान्छ। यहाँ कुर्सी सत्ता, सुविधा, प्रतिष्ठा र राजनीतिक स्वार्थको प्रतीक हो। कुर्सीप्रतिको मोहले जनप्रतिनिधिको चरित्र कसरी रूपान्तरण हुन्छ भन्ने प्रश्न कविताको केन्द्रमा छ।

यस कविताको महत्त्व यसको व्यक्तिगत आरोपमा मात्र छैन। यसले व्यापक राजनीतिक संस्कृतिमाथि प्रश्न उठाउँछ। जनताबाट निर्वाचित व्यक्ति जनताकै जीवनबाट अलग हुँदै जानु लोकतान्त्रिक प्रतिनिधित्वको गम्भीर विडम्बना हो।

त्यसैले कविको व्यङ्ग्य व्यक्तिविशेषभन्दा प्रवृत्तिविशेषप्रति लक्षित छ। सत्ता र जनताको सम्बन्धमा उत्पन्न दूरीलाई उनले सामाजिक यथार्थका रूपमा चित्रित गरेका छन्।

‘आत्मालोचना’मा पनि राजनीतिक नेतृत्व र जनजीवनबीचको अन्तर्विरोध उजागर हुन्छ। भत्ता, सुविधा र महँगीजस्ता प्रसङ्गमार्फत कविले राज्यसत्ताका प्राथमिकतामाथि प्रश्न उठाएका छन्।

जनताको दैनिक जीवन महँगी र अभावले प्रभावित भइरहँदा सत्तासीन वर्गका सुविधा विस्तार हुनु नैतिक प्रश्न बन्न पुग्छ। यहाँ यथार्थवाद सामाजिक चित्रणमा मात्र सीमित छैन। यसले शासनको नैतिकता, उत्तरदायित्व र सार्वजनिक सेवाको अवधारणालाई समेत परीक्षण गर्छ।

मरासिनीको यथार्थवादको अर्को विशेषता यसको परिवर्तनमुखी चेतना हो। उनी विसङ्गति देखाएर रोकिन्नन्। यथार्थभित्र परिवर्तनको सम्भावना खोज्छन्। यही पक्षले उनको यथार्थवादलाई साधारण वर्णनात्मक यथार्थवादबाट प्रगतिवादी यथार्थवादमा रूपान्तरण गर्छ। उनका कवितामा वर्तमानप्रतिको असन्तोषसँगै वैकल्पिक सामाजिक भविष्यप्रतिको आकांक्षा पनि देखिन्छ।

यस दृष्टिले मरासिनीको काव्यदृष्टि विश्वसाहित्यका यथार्थवादी र प्रतिरोधी कविहरूसँग संवाद गर्छ। तर उनको विशेषता नेपाली समाजको स्थानीय अनुभवलाई राजनीतिक र सामाजिक विमर्शसँग जोड्नु हो।

गाउँबाट सत्तासम्मको यात्रा, कुर्सीको मोह, जनताबाट दूरी र सुविधाको असमान वितरणजस्ता प्रसङ्गले नेपाली लोकतान्त्रिक समाजको विशिष्ट यथार्थलाई अभिव्यक्त गर्छन्। यो जीवनको आलोचनात्मक व्याख्या हो।

कवि यथार्थलाई देख्छन्, त्यसको अन्तर्विरोध पहिचान गर्छन् र परिवर्तनको आकांक्षा व्यक्त गर्छन्। त्यसैले यस सङ्ग्रहको यथार्थवादमा सामाजिक चेतना, राजनीतिक व्यङ्ग्य र परिवर्तनको दर्शन एकसाथ अन्तर्निहित छन्।

 वर्गचेतना र श्रमको दर्शन

मरासिनीको काव्यदृष्टिमा श्रमको विशेष स्थान छ। श्रम केवल आर्थिक क्रियाकलाप होइन। यो समाज निर्माणको आधार हो। ‘खातेको पीडा’मा श्रमिकको श्रमबाट सम्पन्न वर्गको संरचना निर्माण भएको देखाइन्छ। तर श्रमिकको जीवनमा त्यसको समान प्रतिफल पुग्दैन। यहाँ श्रम र स्वामित्वबीचको सम्बन्धमाथि प्रश्न उठाइएको छ।

यस दृष्टिले मरासिनीको कविता कार्ल मार्क्सको वर्गीय विश्लेषणसँग निकट देखिन्छ। मार्क्सका लागि इतिहास वर्गीय सम्बन्ध र उत्पादन प्रणालीबाट गहिरो रूपमा प्रभावित हुन्छ।

मरासिनीको काव्यमा पनि समाजलाई केवल व्यक्तिगत नैतिकताबाट होइन, आर्थिक र सामाजिक संरचनाबाट बुझ्ने प्रयत्न देखिन्छ। तर उनको कविता शुष्क आर्थिक सिद्धान्तमा सीमित छैन। त्यसमा श्रमिकप्रतिको सहानुभूति छ। मानवीय करुणा छ। यसैले उनको वर्गचेतना मानवतावादी वर्गचेतना हो।

 परिवर्तनको दर्शन

‘रणभूमिबाट’को अर्को महत्वपूर्ण विशेषता परिवर्तनको तीव्र आकांक्षा हो। कवि यथास्थितिमा सन्तुष्ट छैनन्। उनी वर्तमान सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक संरचनालाई अन्तिम सत्य मान्दैनन्।

उनका कवितामा विद्यमान व्यवस्थाप्रतिको असन्तोषसँगै नयाँ सम्भावनाप्रतिको विश्वास पनि देखिन्छ। यही द्वन्द्वले सङ्ग्रहको दार्शनिक आधारलाई गतिशील बनाएको छ।

‘छैन हाम्रो निराशा’ शीर्षकले नै कविको आशावादी जीवनदृष्टि सङ्केत गर्छ। संघर्ष, अभाव र विसङ्गतिका बीच पनि कवि निराशामा विलीन हुँदैनन्। उनी परिवर्तन सम्भव छ भन्ने विश्वास राख्छन्।

यहाँ आशा भावुक कल्पना होइन। यो संघर्षबाट निर्माण हुने सामाजिक भविष्यप्रतिको चेतनात्मक विश्वास हो। यस अर्थमा मरासिनीको आशावादलाई ‘क्रान्तिकारी आशावाद’ भन्न सकिन्छ। वर्तमानको अँध्यारो स्वीकार गरिन्छ। तर त्यस अँध्यारोलाई भविष्यको नियति मानिँदैन।

‘यात्रारम्भ’मा नयाँ समाज निर्माणको आकांक्षा अझ स्पष्ट हुन्छ। ‘यात्रा’ यहाँ केवल भौतिक गमनको प्रतीक होइन। यो सामाजिक रूपान्तरणको रूपक हो। पुरानो संरचनाबाट नयाँ संरचनातर्फको संक्रमण यसको अन्तर्निहित अर्थ हो। त्यसैगरी ‘छाताको कथा’मा पुराना राजनीतिक संरचनाको विकल्प खोज्ने चेतना अभिव्यक्त हुन्छ। यसले कविको परिवर्तनबोधलाई राजनीतिक अर्थसमेत प्रदान गर्छ।

यस दृष्टिले मरासिनीको दर्शन निराशावादी वा नियतिवादी छैन। उनी वर्तमानको आलोचना गर्छन्। तर भविष्यप्रति विश्वास गुमाउँदैनन्। यही विशेषता प्रगतिवादी साहित्यको मूल सौन्दर्यशास्त्रसँग सम्बन्धित छ। पीडाको चित्रणसँगै मुक्ति सम्भावनाको उद्घाटन गर्नु यसको महत्वपूर्ण पक्ष हो।

विश्वसाहित्यमा यस्तो परिवर्तनचेतना रवीन्द्रनाथ ठाकुरसँग तुलनात्मक रूपमा हेर्न सकिन्छ। ठाकुरको साहित्यमा स्वतन्त्रता, आत्मिक मुक्ति र सार्वभौमिक मानवतावादको गहिरो आकांक्षा पाइन्छ। मरासिनीमा पनि मुक्ति र परिवर्तनको चेतना छ।

तर दुवैको दार्शनिक आधार फरक छ। ठाकुरको मुक्ति मूलतः आत्मिक, नैतिक र मानवतावादी प्रकृतिको छ। मरासिनीको मुक्ति भने सामाजिक, आर्थिक र वर्गीय संरचनाको परिवर्तनसँग जोडिएको छ। ठाकुर मानिसको आन्तरिक स्वतन्त्रतामा जोड दिन्छन्। मरासिनी शोषणकारी संरचनाबाट सामाजिक मुक्ति खोज्छन्।

पाब्लो नेरुदासँगको तुलना अझ निकट देखिन्छ। नेरुदाको कवितामा श्रमिक, उत्पीडित जनता, राजनीतिक संघर्ष र सामूहिक इतिहाससँग गहिरो सम्बन्ध पाइन्छ। मरासिनी र नेरुदा दुवैका लागि कविता निजी अनुभूतिको अभिव्यक्ति मात्र होइन।

यो सामाजिक इतिहाससँग संवाद गर्ने माध्यम पनि हो। दुवै कविमा पीडित वर्गप्रतिको पक्षधरता र परिवर्तनप्रतिको विश्वास देखिन्छ। यद्यपि नेरुदाको काव्यभाषा धेरै ठाउँमा प्रतीकात्मक, लिरिकल र महादेशीय चेतनाले भरिएको छ। मरासिनीको अभिव्यक्ति तुलनात्मक रूपमा प्रत्यक्ष, सामाजिक र जनजीवनमुखी छ।

 सामन्तवाद र सत्ताको आलोचना

‘बाघ आतंक’, ‘साँढे’, ‘सर्प पाल्नुहुन्न’ र ‘बूढो धयेँरो’ जस्ता कवितामा प्रतीकात्मक राजनीतिक आलोचना छ।

‘बाघ’ हिंस्रक सत्ता हो।

‘साँढे’ उन्मत्त र अवरोधकारी व्यवस्था हो।

‘सर्प’ शोषक प्रवृत्तिको प्रतीक हो।

‘बूढो धयेँरो’ जड र मक्किएको सत्ताको प्रतीक हो।

यी प्रतीकहरूले कविको काव्यशिल्पलाई प्रभावकारी बनाएका छन्। प्रत्यक्ष राजनीतिक भाषणभन्दा प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति कलात्मक रूपमा बढी प्रभावशाली हुन सक्छ। तर यहाँ एउटा आलोचनात्मक पक्ष पनि उल्लेख गर्नुपर्छ। कतिपय कवितामा प्रतीकको अर्थ अत्यन्त प्रत्यक्ष छ।

त्यसैले पाठकलाई अर्थनिर्माणको पर्याप्त स्वतन्त्रता कम मिल्छ। कतिपय ठाउँमा कविता राजनीतिक घोषणाको नजिक पुग्छ। यसले कलात्मक बहुअर्थता केही कमजोर बनाएको छ। यद्यपि तत्कालीन राजनीतिक सन्दर्भलाई ध्यानमा राख्दा यही प्रत्यक्षता कविताको शक्ति पनि बन्न सक्छ।

 राष्ट्रवादको स्वरूप

मरासिनीको राष्ट्रवाद सांस्कृतिक र राजनीतिक दुवै प्रकृतिको छ। ‘पानी बेच्नुहुँदैन’, ‘के भो यस्तो !’ र ‘नेपालीपन’मा राष्ट्रिय स्रोत, भूगोल, संस्कृति र राष्ट्रिय स्वाभिमानप्रतिको चिन्ता देखिन्छ।

नदी, हिमाल, भूभाग र संस्कृति कवितामा राष्ट्रिय अस्तित्वका प्रतीक बनेका छन्। राष्ट्रप्रेम यहाँ केवल भावनात्मक उद्घोष होइन। प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण, सांस्कृतिक पहिचान र राष्ट्रिय स्वाधीनताको प्रश्नसँग जोडिएको छ।

यो दृष्टिकोण डब्ल्यू. बी. येट्सको आयरिश राष्ट्रिय चेतनासँग तुलना गर्न सकिन्छ। येट्सले आफ्नो देशको इतिहास, संस्कृति र राष्ट्रिय आत्मचेतनालाई साहित्यमा महत्त्व दिए।

मरासिनी पनि नेपाली इतिहास, संस्कृति र राष्ट्रिय अस्तित्वलाई काव्यको विषय बनाउँछन्। तर येट्सको राष्ट्रवाद सांस्कृतिक मिथक र प्रतीकमा बढी जटिल रूपमा अभिव्यक्त हुन्छ। मरासिनीको राष्ट्रवाद बढी प्रत्यक्ष, राजनीतिक र जनमुखी छ।

मानवतावाद र नैतिक चेतना

प्रगतिवादी कवि भए पनि मरासिनीको काव्य केवल वर्गसंघर्षमा सीमित छैन। त्यसमा मानवतावादी चेतना बलियो छ।

‘पशु बरु उदार छन्’मा मानिसमा हराउँदै गएको संवेदनाप्रति चिन्ता छ। ‘जँड्याहाप्रति’मा पारिवारिक विघटन र बालबालिकाको पीडा प्रस्तुत गरिएको छ। यसले कविको आधारभूत दार्शनिक प्रश्नलाई स्पष्ट गर्छ- मानिसको जीवन कसरी मानवीय बन्न सक्छ?

यस प्रश्नमा मरासिनी अल्बेयर कामुसँग केही हदसम्म तुलनीय देखिन्छन्। कामुको साहित्यमा अन्याय, हिंसा, निरर्थकता र मानवीय गरिमाको प्रश्न महत्वपूर्ण छन्।

तर कामुको दर्शन अस्तित्ववादी र अब्सर्डवादसँग जोडिन्छ। मरासिनीको दृष्टि भने सामाजिक परिवर्तन र सामूहिक संघर्षतर्फ उन्मुख छ। दुवैमा मानव गरिमाको चिन्ता छ। तर त्यसको दार्शनिक बाटो फरक छ।

 भाषा र शिल्प

‘रणभूमिबाट’को भाषा सरल, संवादधर्मी र जनजीवनसँग नजिक छ। ग्रामीण शब्दावली, लोकप्रचलित बिम्ब र सहज लयले कवितालाई पाठकसँग प्रत्यक्ष जोड्छ। छन्द, अनुप्रास, पुनरुक्ति र तुकको प्रयोग धेरै कवितामा देखिन्छ। यसले कवितालाई वाचनयोग्य बनाएको छ।

उनका धेरै पंक्तिमा गीतात्मक लय छ। तर यही विशेषता कतिपय अवस्थामा सीमासमेत बनेको छ। तुक मिलाउने क्रममा विचारलाई प्राथमिकता दिँदा भाषिक स्वाभाविकता कमजोर भएको ठाउँ भेटिन्छ।

कतिपय कविता घोषणात्मक बनेका छन्। कतिपयमा एउटै वैचारिक आग्रह पुनरावृत्त भएको अनुभूति हुन्छ। फेरि पनि कविको उद्देश्य र समयसन्दर्भलाई ध्यानमा राख्दा सरलता कमजोरी मात्र होइन। यो जनमुखी सौन्दर्यशास्त्रको एउटा सचेत विशेषता पनि हो।

 मिथक, प्रतीक र व्यङ्ग्य

मरासिनीले लोकजीवनका परिचित प्रतीकलाई राजनीतिक अर्थ दिएका छन्। ‘बाघ’, ‘साँढे’, ‘सर्प’, ‘छाता’ र ‘बूढो धयेँरो’ यसको उदाहरण हुन्।

‘छाताको कथा’ विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ। छाता संरक्षणको प्रतीक हो। प्वाल परेको छाताले सुरक्षा दिन सक्दैन। यसलाई कविले पुरानो राजनीतिक संरचनासँग जोड्छन्। यो प्रतीकात्मकता समकालीन राजनीतिक आलोचनाका लागि प्रभावकारी छ।

व्यङ्ग्य पनि उनका कविताको प्रमुख शक्ति हो। ‘कुर्सीपियारा भयौँ’मा राजनीतिक अवसरवादमाथि व्यङ्ग्य छ। ‘पैसा विषालु हुने’मा धनकेन्द्रित सामाजिक संस्कृतिमाथि व्यङ्ग्य छ। व्यङ्ग्यले कवितालाई केवल आक्रोशको अभिव्यक्ति हुनबाट जोगाएको छ।

 विश्वसाहित्यसँग तुलनात्मक परिप्रेक्ष्य

‘रणभूमिबाट’लाई विश्वसाहित्यको व्यापक परिप्रेक्ष्यमा हेर्दा यसको दार्शनिक स्वरूप अझ स्पष्ट हुन्छ।

पाब्लो नेरुदासँग यसको निकटता सामाजिक प्रतिबद्धता र उत्पीडित वर्गप्रतिको पक्षधरता हो। गाब्रिएल गार्सिया मार्केजको साहित्यमा इतिहास, सत्ता, हिंसा र जनजीवनको सम्बन्ध जटिल आख्यानात्मक संरचनामा आउँछ। मरासिनीको काव्यमा पनि इतिहास र सत्ताको सम्बन्ध छ। तर उनको अभिव्यक्ति सरल र प्रत्यक्ष छ।

नाजिम हिक्मतको राजनीतिक तथा मानवतावादी कवितासँग मरासिनीको वैचारिक निकटता अझ देखिन्छ। हिक्मतका कवितामा उत्पीडित मानिस, श्रम, स्वतन्त्रता र भविष्यको आशा महत्वपूर्ण छन्।

मरासिनीको काव्यमा पनि यिनै प्रश्नहरू उपस्थित छन्। हेरमन हेसेसँग तुलना गर्दा भने भिन्नता स्पष्ट हुन्छ। हेसेको चिन्ता मुख्यतः व्यक्तिको आत्मअन्वेषण र आध्यात्मिक मुक्ति हो। मरासिनीको केन्द्र सामूहिक सामाजिक मुक्ति हो।

कृतिको सीमाबोध

सङ्ग्रहका केही कवितामा वैचारिक आग्रह अत्यधिक प्रत्यक्ष देखिन्छ। कतिपय ठाउँमा काव्यात्मक अभिव्यक्ति र राजनीतिक वक्तव्यबीचको दूरी निकै कम भएको छ।

कविले भन्न खोजेको विचार कतिपय अवस्थामा यति स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् कि पाठकका लागि स्वतन्त्र अर्थनिर्माणको क्षेत्र साँघुरिन पुग्छ। कविता जब विचारको प्रत्यक्ष घोषणामा रूपान्तरित हुन्छ, तब त्यसको कलात्मक बहुअर्थता कमजोर हुन सक्छ।

त्यसैगरी केही प्रतीकहरूको अर्थ पनि पूर्वनिर्धारितजस्तो देखिन्छ। यसले प्रतीकात्मक पाठलाई पाठकले आफ्नै अनुभव र चेतनाअनुसार पुनर्व्याख्या गर्ने सम्भावना सीमित गर्छ।

वर्गीय दृष्टिकोण सङ्ग्रहको प्रमुख शक्ति भए पनि कतिपय कवितामा वर्गीय विभाजन द्विआधारी संरचनामा प्रस्तुत भएको पाइन्छ। शोषक र शोषित, धनी र गरिब, सत्ता र जनताबीचको स्पष्ट विभाजनले कविताको राजनीतिक धारलाई तीव्र बनाउँछ।

तर आधुनिक समाजको वर्वर्गीय संरचना बहुस्तरीय र जटिल छ। वर्गसँगै लैङ्गिकता, जातीय विविधता, पहिचान, क्षेत्रीय असमानता र पर्यावरणीय न्याय पनि सामाजिक संरचनाका महत्वपूर्ण प्रश्न बनेका छन्। यी आयामहरू सङ्ग्रहमा तुलनात्मक रूपमा कम गहिराइमा आएका छन्।

तर यी सीमाहरूलाई कृतिको ऐतिहासिक सन्दर्भबाट अलग गरेर मूल्यांकन गर्नु उचित हुँदैन। ‘रणभूमिबाट’ सिर्जना भएको समय राजनीतिक संक्रमण, द्वन्द्व, सामाजिक अस्थिरता र तीव्र वैचारिक ध्रुवीकरणको समय थियो।

यस्तो परिवेशमा कविताको प्रत्यक्षता केवल कलात्मक कमजोरी थिएन। त्यो समयको सामाजिक र राजनीतिक आवश्यकताको अभिव्यक्ति पनि थियो। पाठकलाई तत्काल सम्बोधन गर्ने उद्देश्यले घोषणात्मक शैलीले प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्न सक्थ्यो।

त्यसैले ‘रणभूमिबाट’का सीमाहरूलाई कमजोरीका रूपमा मात्र होइन, यसको ऐतिहासिक सौन्दर्यशास्त्रका अंगका रूपमा समेत बुझ्नुपर्छ। समकालीन पाठमा केही अभिव्यक्ति सरल वा प्रत्यक्ष देखिए पनि तिनले आफ्नो समयको बेचैनी, प्रतिरोध र परिवर्तनको आकांक्षालाई प्रामाणिक रूपमा अभिव्यक्त गरेका छन्। यही सन्तुलित दृष्टिले कृतिको साहित्यिक मूल्यांकनलाई अधिक वस्तुगत र विश्वसनीय बनाउँछ।

 समकालीन प्रासंगिकता

‘रणभूमिबाट’ प्रकाशित भएको समय र वर्तमान समयबीच महत्वपूर्ण राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक परिवर्तन भएका छन्। सङ्ग्रह द्वन्द्व, राजनीतिक संक्रमण र सामाजिक अस्थिरताको परिवेशमा प्रकाशित भएको थियो।

आज नेपालको राजनीतिक संरचना फरक अवस्थामा छ। लोकतान्त्रिक संस्थाहरू विकसित भएका छन्। सूचना प्रविधिले नागरिकको पहुँच र अभिव्यक्तिको दायरा विस्तार गरेको छ।

तर समय परिवर्तन हुँदैमा सामाजिक अन्तर्विरोधहरू समाप्त भएका छैनन्। बरु तिनले नयाँ स्वरूप ग्रहण गरेका छन्। यही कारण ‘रणभूमिबाट’का मूल प्रश्नहरू आज पनि सान्दर्भिक देखिन्छन्।

सङ्ग्रहमा उठाइएको राजनीतिक नेतृत्व र जनअपेक्षाबीचको दूरीको प्रश्न अहिले पनि महत्वपूर्ण छ। जनप्रतिनिधित्व, सार्वजनिक उत्तरदायित्व र राजनीतिक नैतिकता लोकतान्त्रिक शासनका आधारभूत विषय हुन्।

जनताबाट प्राप्त अधिकार व्यक्तिगत सुविधा, शक्ति र स्वार्थमा रूपान्तरित हुँदा प्रतिनिधिमूलक लोकतन्त्रको नैतिक आधार कमजोर हुन्छ। ‘कुर्सीपियारा भयौँ’जस्ता कविताले उठाएको सत्ता–जनता सम्बन्धको प्रश्न यस अर्थमा ऐतिहासिक मात्र छैन। यो निरन्तर पुनरावृत्त हुने राजनीतिक प्रश्न हो।

आर्थिक असमानताको प्रश्न पनि उत्तिकै प्रासंगिक छ। उत्पादन प्रक्रियामा श्रमिकको योगदान र त्यसको प्रतिफलबीचको सम्बन्ध अझै जटिल छ। श्रमको सम्मान, उचित पारिश्रमिक, रोजगारीको सुरक्षा र सामाजिक संरक्षणका प्रश्न आज पनि सार्वजनिक बहसका विषय हुन्। ‘खातेको पीडा’ र ‘सडक बालक’जस्ता कवितामा व्यक्त वर्गीय संवेदना यही व्यापक सामाजिक यथार्थसँग जोडिन्छ।

भ्रष्टाचार, राजनीतिक अवसरवाद र सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोग पनि सङ्ग्रहको समकालीन पाठका महत्वपूर्ण आधार हुन्। कविले उठाएको सत्ता र सुविधाबीचको सम्बन्ध आज सार्वजनिक संस्थाको पारदर्शिता र उत्तरदायित्वसँग जोडेर पढ्न सकिन्छ। यसरी कृतिको आलोचना कुनै निश्चित व्यक्ति वा समयप्रति मात्र सीमित रहँदैन। यसले शासन संस्कृतिका संरचनात्मक कमजोरीतर्फ संकेत गर्छ।

त्यसैले ‘रणभूमिबाट’लाई द्वन्द्वकालीन वा संक्रमणकालीन कविताको सङ्ग्रहका रूपमा सीमित गर्नु यसको अर्थक्षेत्रलाई साँघुरो बनाउनु हो। यसलाई नेपाली समाजमा न्याय, समानता, मानवीय गरिमा र उत्तरदायी शासनको निरन्तर खोजीका रूपमा पढ्न सकिन्छ।

कृतिको स्थायित्व यही प्रश्नधर्मितामा निहित छ। समय बदलिन्छ। राजनीतिक पात्र बदलिन्छन्। सामाजिक संरचनाले नयाँ रूप लिन्छ। तर न्याय र समानताको आकांक्षा समाप्त हुँदैन। यही निरन्तर मानवीय आकांक्षासँग ‘रणभूमिबाट’ आज पनि संवाद गर्न सक्षम देखिन्छ।

निष्कर्ष

नारायण मरासिनीको ‘रणभूमिबाट’ नेपाली प्रगतिवादी काव्यधाराको महत्वपूर्ण प्रतिनिधि कृति हो। यसले समाजलाई केवल सौन्दर्यको आँखाले हेर्दैन। यसले प्रश्न गर्छ। प्रतिरोध गर्छ। परिवर्तनको सपना देख्छ।

यसको मूल दार्शनिक आग्रह अन्याय स्वाभाविक होइन भन्नेमा स्पष्ट छ। शोषण स्वीकार्य होइन। गरिबी केवल व्यक्तिगत असफलता होइन, सामाजिक संरचनाको परिणाम पनि हो। सत्ता जनताको सेवाका लागि हुनुपर्छ। श्रमको सम्मान हुनुपर्छ।

राष्ट्रिय स्रोतको संरक्षण हुनुपर्छ। मानिसको गरिमा सर्वोच्च हुनुपर्छ। मरासिनीको कविता मार्क्सवादी वर्गचेतना, मानवतावादी संवेदना, राष्ट्रवादी स्वाभिमान र परिवर्तनवादी आशाको संयोजन हो। यही संयोजनले ‘रणभूमिबाट’लाई विशिष्ट बनाएको छ।

विश्वसाहित्यका नेरुदा, हिक्मत, ठाकुर, येट्स र कामुसँग तुलना गर्दा मरासिनीको मौलिकता अझ स्पष्ट हुन्छ। नेरुदा र हिक्मतझैँ उनी उत्पीडितको पक्षमा उभिन्छन्। ठाकुरझैँ मानव जीवनको व्यापक हितको आकांक्षा राख्छन्।

येट्सझैँ राष्ट्रिय स्मृति र पहिचानलाई महत्त्व दिन्छन्। कामुझैँ अन्याय र मानवीय गरिमाको प्रश्न उठाउँछन्। तर उनको वैचारिक यात्रा आफ्नै नेपाली सामाजिक, राजनीतिक र ऐतिहासिक परिवेशबाट निर्मित छ।

‘रणभूमिबाट’को अन्तिम शक्ति यसको सरल भाषामा व्यक्त गहिरो सामाजिक आग्रह हो। यसको कविता पाठकलाई केवल रसास्वादन गराउन खोज्दैन, सोच्न बाध्य बनाउँछ, प्रश्न गर्न प्रेरित गर्छ, अन्यायप्रति असहमत हुन सिकाउँछ र भविष्यप्रति आशावादी रहन आग्रह गर्छ।

यस अर्थमा ‘रणभूमिबाट’ एउटा समयको काव्यिक दस्तावेज मात्र होइन, यो सामाजिक विवेकको अभिलेख पनि हो। यसको ‘रणभूमि’ बाहिरको युद्धभूमि मात्र होइन, मानिसको चेतनाभित्रको द्वन्द्व पनि हो, पुरानो र नयाँबीचको संघर्ष पनि हो, अन्याय र न्यायबीचको संघर्ष पनि हो।

त्यसैले मरासिनीको काव्यदृष्टिको सारलाई एक वाक्यमा यसरी अभिव्यक्त गर्न सकिन्छ: कविता जीवनबाट जन्मिनुपर्छ, अन्यायलाई प्रश्न गर्नुपर्छ र मानवीय मुक्तिको सम्भावनातर्फ समाजलाई उन्मुख गराउनुपर्छ।

यही वैचारिक प्रतिबद्धता, सामाजिक यथार्थबोध र परिवर्तनप्रतिको आशावादी चेतनाका कारण ‘रणभूमिबाट’ नेपाली प्रगतिवादी कविताको अध्ययनमा उल्लेखनीय कृतिका रूपमा स्थापित हुन्छ।