काठमाडौं । ब्रह्माण्डको स्पष्ट तस्वीर देखाउने जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपको बारेमा ठूलो दाबी गरिएको छ। जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपले ब्रह्माण्डमा रहेका विभिन्न ठाउँमा जीवन खोज्न सक्ने वैज्ञानिकहरूले बताएका छन् । अर्थात् यो टेलिस्कोपले जता आँखा घुमाउँछ, त्यहाँ जीवन खोज्ने प्रयास गर्नेछ। जीवनको संकेत देखिने बित्तिकै यसले पृथ्वीमा उपस्थित वैज्ञानिकहरूलाई जानकारी दिनेछ।

सौर्यमण्डलमा धेरै ठाउँमा जीवनको अपेक्षा गरिएको छ। जहाँ पानीको प्रमाण छ, त्यहाँ जीवनको आशा गर्न सकिन्छ। जस्तै मंगल ग्रह र बृहस्पतिको चन्द्र युरोपामा। सतह तल र माथि दुवै ठाउँमा पानीको स्रोतको प्रमाण फेला परेको छ । तर यहाँ जीवन पाउन गाह्रो छ। किनभने यहाँ पुग्न गाह्रो छ। त्यसको सतहमा पानीको स्रोत फेला पार्न सक्ने कुनै ल्यान्डर वा रोभर पनि बनेको छैन ।

सूर्यबाहेक अन्य ताराहरू वरिपरि घुम्ने ग्रहहरू अर्थात एक्सोप्लानेट्समा जीवनको सकारात्मक सम्भावना रहेको वैज्ञानिकहरूले आशा गरेका छन्। यो पनि हुन सक्छ कि त्यहाँ रहेको जीवन पृथ्वीको जीवन भन्दा धेरै पुरानो छ। सैद्धान्तिक हिसाबले आकाशगंगामा ३० करोड ग्रहहरू बस्न योग्य सक्छन्। यी मध्ये धेरै पृथ्वीको आकारका छन् । तिनीहरूको दूरी पृथ्वीबाट ३० प्रकाश वर्ष छ। हालसम्म वैज्ञानिकहरूले मात्र पाँच हजार एक्सोप्लानेट्स पत्ता लगाएका छन् । जसमा बाँच्न सकिने सयौं छन्। वा त्यहाँ जीवनको सम्भावना व्यक्त गरिएको छ।

जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपको शक्तिशाली आँखाले त्यस्ता ग्रहहरूमा जीवन खोज्न सजिलो बनाउनेछ। धेरै ग्रहहरूको वायुमण्डल वा सतहमा जीवन विभिन्न रूपहरूमा अवस्थित हुन सक्छ। तर जुन पनि रुपमा होस्, तिनीहरूले आफ्नो बायोसिग्नेचर छोड्छन्। सौर्यमण्डलको निर्माण भएदेखि नै पृथ्वीको वायुमण्डलमा अक्सिजन थिएन । तर त्यहाँ एक कोशिका जीवन थियो। प्रारम्भिक चरणहरूमा, पृथ्वीमा बायोसिग्नेचर धेरै धमिलो थियो। यो बिस्तारै 240 मिलियन वर्षमा बदलियो। यो शैवाल जन्मिएपछि सुरु भयो।

शैवालले अक्सिजन बनाउन थाल्यो। त्यसयता पृथ्वीको वायुमण्डलमा अक्सिजनको मात्रा क्रमशः बढ्दै गएको छ । अक्सिजनको वृद्धिले जीवनको उत्पत्तिलाई प्रोत्साहित गर्‍यो। पृथ्वीको सतह र समुद्रमा विभिन्न प्रकारका जीवनहरू फस्टाउन थाले। अब पृथ्वीको वायुमण्डलबाट प्रकाश निस्कने बित्तिकै बायोसिग्नेचरहरू देखा पर्न थाल्छन्। सूर्यको किरणले ग्रहको वायुमण्डल पार गर्दा र जीवनलाई प्रतिनिधित्व गर्ने निश्चित ग्यासहरू पत्ता लगाउँदा जीवन देखाउने जैविक हस्ताक्षरहरू देखा पर्छन्।

उदाहरणका लागि, बिरुवाहरूको क्लोरोफिल प्रकाश अवशोषित गर्न माहिर छ। तिनीहरूले प्रकाशको तरंगदैर्ध्यमा रातो र नीलो रंगहरू अवशोषित गर्छन्। यसले हामीलाई हरियो मात्र देखाउँछ। यस प्रविधिको साथ, जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपले अन्य ग्रहहरूको वायुमण्डलमा जीवनका संकेतहरू खोज्नेछ। किनभने जेम्स वेब टेलिस्कोपमा रहेको शक्तिशाली इन्फ्रारेड क्यामेराले विभिन्न प्रकाश तरंगहरू बुझ्न सक्षम छ। यी प्रकाश तरंगहरूको कमीलाई बुझेर, तिनीहरूले जीवनको अस्तित्व पुष्टि गर्नेछन्। अहिलेसम्म अन्तरिक्षमा जीवनको खोजी गर्न सक्ने टेलिस्कोप थिएन ।

जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपले भर्खरै ग्यास विशाल ग्रह WASP-96b बाट निस्कने प्रकाश तरंगहरूको परीक्षण गरेको छ। उनीहरुको अनुसन्धानमा त्यहाँ पानी र बादल रहेको पाइएको छ । यो ग्रह यति ठूलो र तातो छ कि त्यहाँ जीवनको सम्भाव्यता छ। प्रारम्भिक अनुसन्धानले यो टेलिस्कोपले एक्सोप्लानेट्समा पनि जीवन खोज्न सक्ने देखाएको छ । त्यहाँ उपस्थित अत्यन्तै धमिलो बायोसिग्नेचर पहिचान गरेर, यसले जीवन छ कि छैन भनेर बताउन सक्छ।

केही दिनमा, जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपले आफ्नो आँखा TRAPPIST-1e तिर फर्काउनेछ। यो ग्रह पृथ्वी जत्तिकै बसोबास योग्य ग्रह भएको बताइएको छ । यो पृथ्वीबाट ३९ प्रकाश वर्षको दूरीमा अवस्थित छ। जेम्स वेबले प्रत्यक्ष जीवन पत्ता लगाउन सक्दैन तर उसले बायोसिग्नेचर चिन्न सक्छ। अर्थात्, जहाँ बायोसिग्नेचर भेटिन्छ, त्यहाँ जीवनको सम्भाव्यता हुन्छ। यो टेलिस्कोपले कुनै पनि ग्रहको वायुमण्डलमा कार्बनडाइअक्साइड, मिथेन र वाफमा हुने परिवर्तनको गणना गर्न सक्षम छ। यी ग्यासहरूको मिश्रणले जीवनको सम्भावना सिर्जना गर्दछ।

हाल, पृथ्वीमा तीनवटा ठूला टेलिस्कोपहरू निर्माण भइरहेको छ, जसले अन्तरिक्षका अन्य ग्रहहरूमा रहेको बायोसिग्नेचरहरू खोज्न सक्छ। यी हुन् जायन्ट म्यागेलन टेलिस्कोप, थर्टी मिटर टेलिस्कोप र युरोपियन एक्स्ट्रिमली लार्ज टेलिस्कोप। यी तीनवटा पृथ्वीको कुनै पनि टेलिस्कोपभन्दा धेरै शक्तिशाली छन्। यसले कम्तिमा अक्सिजनका साथै सौर्यमण्डल भित्र वा बाहिर रहेको नजिकैको एक्सोप्लानेटहरूमा जीवन खोज्नेछ।