काठमाडौं । कुनै समय एसियाको सुखी, समृद्ध राष्ट्र मध्येको एक श्रीलंका स्वतन्त्र भएयता पहिलो पटक यति ठूलो आर्थिक संकटबाट गुज्रिरहेको छ । वैदेशिक ऋण तिर्न श्रीलंकालाई पटकपटक समयसीमा दिइएको थियो तर विदेशी मुद्रा सञ्चिति घटेका कारण ऋण तिर्न नसकेर अन्ततः आफूलाई डिफल्टर घोषणा गरेको थियो ।

श्रीलंकाका जनता सडकमा उत्रिएका छन् । राष्ट्रपति देश छाडेर भागेका छन् । पेट्रोल पम्पमा तेल लिन लामो लाइन लागेको छ । औषधि र खाद्यवस्तुको मूल्यमा वृद्धि भएको छ ।

कुनै देशले समयमै विदेशी ऋण तिर्न नसक्ने अर्थात् ऋण तिर्नका लागि पर्याप्त विदेशी मुद्रा नभई ऋण चुक्ता गर्न नसकेमा त्यो देश डिफल्टर हुन्छ । श्रीलंकाको सन्दर्भमा पनि त्यस्तै भयो। सारा विश्वले श्रीलंकाको पतन हेरिरहेको छ। तर अर्थतन्त्रको विनाशको कथा श्रीलंकाको मात्रै होइन ।

ल्याटिन अमेरिकी देश अर्जेन्टिनाले सन् २००० देखि २०२० सम्म दुई पटक डिफल्ट गरेको छ । ग्रीस सन् २०१२ मा डिफल्टर बनेको थियो। सन् १९९८ मा रुस, २००३ मा उरुग्वे, २००५ मा डोमिनिकन रिपब्लिक र २००१ मा इक्वेडर डिफल्टर बनेका छन् ।

समाचार एजेन्सी रोयटर्सका अनुसार यो वर्ष श्रीलंका बाहेक लेबनान, रुस, सुरिनाम र जाम्बियाले समयमै ऋण तिर्न नसकेका र डिफल्टरको श्रेणीमा परेका छन् । बेलारुस पनि उस्तै अवस्थामा छ र कम्तिमा एक दर्जन देशहरू खतरामा छन्।

म्यानमार

म्यानमारको स्थानीय सञ्चारमाध्यमका अनुसार म्यानमारको केन्द्रीय बैंकले विदेशी मुद्रा सञ्चितिलाई नियन्त्रणमा ल्याउन स्थानीय कम्पनी र बैंकहरूलाई आदेश जारी गरेको छ। यस आदेशमा विदेशी ऋणको भुक्तानी स्थगन गर्न र ढिलो भुक्तानी गर्न भनिएको छ।

समाचार एजेन्सी रोयटर्सले अर्को समाचार एजेन्सी म्यानमार नाउलाई उद्धृत गर्दै जनाए अनुसार केन्द्रीय बैंकले जुलाई १३ मा यो आदेश जारी गरेको हो, जुन सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भइरहेको छ । रोयटर्सले यो कागजात स्वतन्त्र रूपमा प्रमाणित गर्न सकेको छैन।

केन्द्रीय बैंकको विज्ञप्तिमा भनिएको छ, “विदेशी विनिमय कानून र विदेशी विनिमय व्यवस्थापन नियमावली अनुसार, साँवा र ब्याज रकम सहित विदेशी ऋण भुक्तानी निलम्बन गर्नुपर्छ। साथै, इजाजतपत्र प्राप्त बैंकहरूले आफ्ना ग्राहकहरूसँग वार्ता गर्न अनुमति दिनुपर्छ। भुक्तानी पुन: व्यवस्थित हुनुपर्छ।”

यस सम्बन्धमा केन्द्रीय बैंकका पदाधिकारीहरुलाई फोन गर्दा उनीहरुले कुनै प्रतिक्रिया दिएनन् ।

डलरको तुलनामा म्यान्मारको मुद्रा क्यातको अवमूल्यनले देशमा पहिलेदेखि नै गहिरो संकट थपेको छ। तेल र खाद्यान्नको मूल्यमा भारी उछाल आएको छ । गत वर्ष, सेनाले म्यानमारमा सत्ता कब्जामा लिएको थियो जसले राजनीतिक र आर्थिक सुधारको एक दशकमा ब्रेक लगायो।

केन्द्रीय बैंकले एकै दिन स्थानीय बैंकमा विदेशी मुद्रा जम्मा गर्न र सटही गर्न धेरै आदेश जारी गरेको छ । यससँगै स्वदेशी कारोबारमा विदेशी मुद्रा प्रयोग नगर्न मन्त्रालय र स्थानीय सरकारलाई निर्देशन दिइएको छ । क्यातको लागि आधिकारिक विनिमय दर प्रति डलर १८५० क्यातमा सेट गरिएको छ, तर यो अनौपचारिक कालो बजार भन्दा धेरै तल छ।

श्रीलंकाको केन्द्रीय बैंकका पूर्व डेपुटी गभर्नर डब्लुए विजेवर्देनाले ट्विट गर्दै म्यानमारको गहिरो आर्थिक संकटप्रति चिन्ता व्यक्त गरेका छन् । उनले वैदेशिक ऋण तिर्न ठप्प हुनु चिन्ताजनक रहेको बताए । अब म्यानमार पनि श्रीलंकाको बाटोमा हिँडेको देखिन्छ ।

पाकिस्तान

म्यानमारपछि अर्को छिमेकी राष्ट्र पाकिस्तान पनि डिफल्टर हुने खतरामा छ । यसै साता पाकिस्तानले आईएमएफ अर्थात अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषसँग महत्वपूर्ण सम्झौता गरेको छ । आईएमएफले पाकिस्तानलाई फेरि ऋण दिन राजी भए पनि विश्व बजारमा तेलको मूल्य बढेपछि पाकिस्तानको विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा ठूलो दबाब परेको छ, जसले पाकिस्तानलाई संकटको छेउमा धकेलिरहेको छ ।

पाकिस्तानको विदेशी मुद्रा सञ्चिति ९.८ अर्ब डलरमा झरेको छ, जुन पाँच हप्ताको आयातका लागि पनि अपुग छ । पाकिस्तानी रुपैयाँ कमजोर भई कीर्तिमानी न्यून बिन्दुमा पुगेको छ । एक डलरको तुलनामा पाकिस्तानी रुपैयाँ २ सय १० को हाराहारीमा पुगेको छ । पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री शाहबाज शरीफको नयाँ सरकारले आफ्नो राजस्वको ४० प्रतिशत ब्याज तिर्न मात्र खर्च गर्दै आएकाले अब द्रुतगतिमा खर्च कटौती गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

अर्जेन्टिना

यहाँको मुद्रा पेसो अहिले कालोबजारमा करिब ५० प्रतिशत छुटमा कारोबार हुन्छ । देशको विदेशी मुद्रा सञ्चिति अत्यन्तै न्यून छ ।

सन् २०२४ सम्म काम गर्न सरकारसँग पर्याप्त ऋण छैन । अर्जेन्टिनाकी उपराष्ट्रपति क्रिस्टिना फर्नान्डेज डे किर्चनरले ऋणका लागि फेरि अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषमा सम्पर्क गर्न सक्नेछिन् ।

अर्जेन्टिनाले २००१ मा आफ्नो ऋण तिर्न अस्वीकार गर्यो। त्यतिबेला अर्जेन्टिनामाथि ठूलो ऋण थियो। चरम बेरोजगारीका कारण जनता सडकमा उत्रिएर हिंस्रक प्रदर्शन गरिरहेका छन् । अर्जेन्टिनामा जे भयो त्यो संसारभरका ऋणदाताहरूका लागि दुःस्वप्न जस्तै थियो।

युक्रेन

रुस र युक्रेनबीच केही महिनादेखि युद्ध चलिरहेको छ । मोर्गन स्टेनली र अमुन्डी जस्ता ठूला लगानीकर्ताहरूले यस्तो अवस्थामा युक्रेनले आफ्नो २० अर्ब डलरभन्दा बढी ऋणको पुनर्संरचना गर्नुपर्ने चेतावनी दिएका छन् ।

सेप्टेम्बर महिना युक्रेनको लागि संकट हो। उसले १.२ बिलियन डलरको बन्ड भुक्तानी गर्नु पर्छ। सहायता रकम र यसको भण्डारको अर्थ युक्रेनले सम्भावित रूपमा भुक्तान गर्न सक्छ।

सरकारद्वारा सञ्चालित युक्रेनको ठूलो राष्ट्रिय तेल तथा ग्यास कम्पनी ‘नाफ्टोगाजी’ले यसै साता दुई वर्षको ऋण फ्रिज गर्न आह्वान गरेको छ । सरकारले त्यसलाई पालन गर्नेमा लगानीकर्ताको शंका छ ।

ट्युनिसिया

अफ्रिका ऋणको लागि आईएमएफमा जाने देशहरूको समूह हो, तर ट्युनिसिया सबैभन्दा जोखिममा छ। ट्युनिसियामा बजेट घाटा करिब १० प्रतिशत छ

सार्वजनिक क्षेत्रको ज्याला बिलको सन्दर्भमा यो विश्वको पहिलो पङ्क्तिमा रहेको देश हो। सत्तामा रहेका राष्ट्रपति काइस सैदले देशको शक्तिशाली मजदुर युनियनमाथि बलियो पकड राखेकाले उनलाई आईएमएफबाट ऋण लिन वा कम्तिमा यसलाई निरन्तरता दिन गाह्रो हुने चिन्ता छ।

मोर्गन स्टेनलीको सम्भावित डिफल्टरहरूको सूचीमा ट्युनिसिया शीर्ष तीनमध्ये छ।

घाना

द्रुत ऋण लिनाले घानाको जीडीपी अनुपातमा ऋण ८५ प्रतिशतमा बढाएको छ। घानाको मुद्रा घानायन सेडीले यस वर्ष आफ्नो मूल्यको झण्डै एक चौथाइ गुमाएको छ।

यो देशले राजस्वको आधाभन्दा बढी रकम ऋणको ब्याज भुक्तानीमा खर्च गरिरहेको छ । यहाँ मुद्रास्फीति पनि ३० प्रतिशत नजिक पुगेको छ ।

इजिप्ट

ऋण र जीडीपी अनुपात करिब ९५ प्रतिशत छ । कोष फर्म एफआइएम पार्टनर्सले अनुमान गरेको छ कि इजिप्टसँग अर्को पाँच वर्षमा भुक्तान गर्न १०० बिलियन डलर ऋण छ, जसमा २०२४ मा तिर्नुपर्ने १.३ बिलियन डलर बन्डहरू समावेश छन्।

इजिप्टले आफ्नो मुद्रा पाउण्डलाई १५ प्रतिशतले अवमूल्यन गरेको छ र मार्चमा आईएमएफसँग मद्दत मागेको छ तर बन्ड स्प्रेड अब १२०० आधार बिन्दुभन्दा बढी छ

केन्या

केन्याले आफ्नो राजस्वको ३० प्रतिशत ब्याज भुक्तानीमा खर्च गर्छ। यसका ऋणपत्रहरूले आफ्नो मूल्य झन्डै आधा गुमाएका छन् र हाल पुँजी बजारमा पहुँच छैन।

केन्या, इजिप्ट, ट्युनिसिया र घानाको सन्दर्भमा मूडीज डेभिड रोगोभिकले रोयटर्सलाई भने कि यी देशहरू सबैभन्दा कठिन अवस्थामा छन् किनभने ऋण रिजर्भ भन्दा बढी छ र ऋण सन्तुलनको हिसाबले देशको सन्तुलन चुनौतीपूर्ण छ।

इथियोपिया

इथियोपियाले जी-२० साझा फ्रेमवर्क कार्यक्रम अन्तर्गत ऋण राहत पाउन सक्छ। यस योजना अन्तर्गत राहत पाउने इथियोपिया पहिलो देश हुनेछ। मुलुकमा जारी गृहयुद्धले विकास ठप्प भएको छ । यद्यपि उसले यस बीचमा आफ्नो १ बिलियन डलरको अन्तर्राष्ट्रिय बन्ड सेवा जारी राखेको छ ।

एल साल्भाडोर

यस देशले बिटक्वाइनलाई कानुनी रूपमा मुद्राको रूपमा मान्यता दिएको थियो। क्रिप्टोकरेन्सीले विगत केही महिनाहरूमा उल्लेखनीय गिरावट देखेको छ, जसको कारण एल साल्भाडोर पीडित भएको छ।

पछिल्लो ९ महिनामा यहाँको सरकारले बिटक्वाइनमा करोडौं डलर लगानी गरेको छ । यो देशका लागि आईएमएफको ढोका बन्द छ। छ महिनामा परिपक्व हुने ८०० मिलियन डलर बन्ड ३० प्रतिशत छुटमा व्यापार भइरहेको छ।

बेलारुस

पश्चिमी प्रतिबन्धहरूले रुसलाई गत महिना आर्थिक मोर्चामा नराम्ररी असर गरेको छ। मे २७ मा १० करोड डलर तिर्न पर्ने थियो तर रुसले तिर्न सकेन ।

त्यसपछि ३० दिन थप समय दिइएको थियो तर रुसले यो मितिमा पनि भुक्तानी गर्न सकेन । त्यसपछि रुसलाई डिफल्टर घोषणा गरियो। युक्रेनसँगको युद्धमा बेलारुस रुसको साथमा छ । बेलारुसले आर्थिक मोर्चामा पनि कठिनाइहरूको सामना गरिरहेको छ।

रसियाले डिफल्टर भएको अस्वीकार गरेको थियो। रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनका प्रवक्ता दिमित्री एस पेस्कोभले पत्रकारहरुलाई भने कि डिफल्टको बयान पूर्णतया अवैध थियो। पोस्कोभले भने, “सत्य यो हो कि युरोक्लियरले पैसा रोकेको छ र जसले पाउनु पर्ने थियो तिनीहरूसम्म पुगेन। अर्को शब्दमा, हामीलाई डिफल्टर भन्नुको कुनै अर्थ छैन।’

इक्वेडर

ऋण तिर्न नसक्दा दुई वर्षअघि यो देश डिफल्टर भएको थियो । देशका लाखौं जनताले राष्ट्रपति गुइलेर्मो लासोको विरोध गरिरहेका छन्। जसले देशलाई थप आर्थिक संकटमा पुर्याएका छन् ।

इक्वेडर सरकारको ठूलो ऋण छ। जेपी मोर्गनले सार्वजनिक क्षेत्रको वित्तीय घाटा यस वर्ष जीडीपीको २.४ प्रतिशत र अर्को वर्ष २.१ प्रतिशत पुर्‍याउने प्रक्षेपण गरेका छन् ।

नाइजेरिया

उसले ऋणको ब्याज तिर्न राजस्वको ३० प्रतिशत खर्च गर्छ । संयुक्त राष्ट्र मानवीय सहायता कार्यकर्ताहरूले पनि उत्तरपूर्वी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने लाखौं मानिसहरूको अवस्था बिग्रँदै गएको चेतावनी दिएका छन्।

यो क्षेत्र सशस्त्र द्वन्द्वको चपेटामा परेको छ । नाइजेरिया एक तेल उत्पादक देश हो तर त्यहाँ तेल प्रशोधन गर्ने कारखानाको अभाव छ, जसका कारण नाइजेरियाले पनि तेल आयातमा निर्भर रहनुपर्छ।