काठमाडौं । सेयर प्रायः सबैले सुनेकै शब्द हो । सेयर भन्नेबित्तिकै धितोपत्र बजारमा सूचीकृत कम्पनीमा लगानी गर्नु भन्ने बुझिन्छ । कम्पनीको पुँजी वा स्वामित्वलाई धेरै इकाइमा विभाजन गरी लगानीकर्तालाई बिक्री गरिन्छ ।

यसरी कम्पनीको पुँजीको विभाजित इकाइको दस्तावेजलाई सेयर भनिन्छ । कम्पनीको लागि पुँजी जम्मा गर्न सेयर जारी गरिन्छ तथा यो दस्तावेज राख्ने व्यक्तिलाई सेयरधनी भनिन्छ । सेयर भनेको अर्को अर्थमा कम्पनीको पुँजीको अदृश्य इकाइ हो, जसमा कम्पनी तथा सेयरधनीबीच करार हुने गर्छ ।

सेयर बजारमा प्रत्येक व्यक्ति कमाउने उद्देश्यले प्रवेश गरेको भए पनि सधैं सबैलाई कमाउने अवसर मिल्दैन । कम्पनीहरूको आर्थिक अवस्था, कार्यसञ्चालनको तरिका, व्यवस्थापकीय क्षमता आदि राम्रोसँग विश्लेषण नगरी लगानी गर्दा नोक्सानीसमेत बेहोर्नुपर्ने हुन्छ । कम्पनीहरूको आर्थिक स्वास्थ्य नाप्न विभिन्न प्राविधिक तथा वित्तीय औजारको अध्ययन गर्नु जरुरी छ ।

अधिकांश लगानीकर्ताले सेयर बजारमा लगानी गर्नु अगाडि नै सेयर बजार र यसको मूल्य निर्धारणसम्बन्धी अध्ययन गरेरै लगानी गरेको हुन्छ । तथापि केही लगानीकर्ता भने सुनेकै, देखेकै र हल्लाको भरमा लगानी गरिरहेको पनि हामीले देखेका र सुनेका छौं । आज हामी यसैलाई मध्यनजर गर्दै सेयरको मूल्य निर्धारण र यसको प्रक्रियाको ’boutका अध्ययन गर्ने जमर्को गर्दै छौं ।

सेयर बजारमा लगानीकर्ताले दुई तरिकाबाट प्रवेश गर्न सक्छन् । पहिलो, प्राथमिक बजार हो, जहाँ आईपीओका लागि आवेदन दिएर गोलाप्रथाबाट सेयर हात पार्नुपर्नेहुन्छ । दोस्रो बजार, यसमा भने सिधै प्रवेश गरेर बजार मूल्यअनुसार आफूले चाहेको सेयर खरिद गर्न सकिन्छ । प्राथमिक सेयर बजारमा प्रवेश गरेका लगानीकर्तालाई जोखिम कम हुन्छ भने दोस्रो बजारमा प्रवेश गरेका लगानीकर्ताको जोखिम प्राथमिक सेयर लगानीकर्ताको भन्दा धेरै हुन्छ ।

प्राथमिक सेयर (आईपीओ) के हो ?

इनिसियल पब्लिक अफरिङ अर्थात् प्राथमिक सेयर (आईपीओ) एक सार्वजनिक प्रस्ताव हो जसमा कम्पनीको सेयर संस्थागत र व्यक्तिगत लगानीकर्ताहरूलाई बेचिन्छ । एक निजी स्वामित्वमा रहेको कम्पनीलाई सार्वजनिक कम्पनीमा रूपान्तरण गर्न आईपीओ सार्वजनिक गरिन्छ । आईपीओले कम्पनीहरूका लागि नयाँ इक्विटी पुँजी जुटाउने, कम्पनी संस्थापक वा निजी इक्विटी लगानीकर्ताहरूको लगानीलाई मौद्रीकरण गर्ने र अवस्थित होल्डिङको सजिलो व्यापारलाई सक्षम बनाउन वा सार्वजनिक रूपमा व्यापार गरी भविष्यमा पुँजी वृद्धि गर्न मद्दत गर्छ ।

प्रथमपटक निष्कासन गरेको सेयर आईपीओको अंकित मूल्य साधारणतया १०० रुपैयाँ हुन्छ । कतिपय कम्पनीको मूल्य भने त्योभन्दा बढी पनि तय गरिएको हुन्छ । कम्पनीले निष्कासन गर्न लागेको आईपीओको जोखिम के कस्तो छ भनेर केयर रेटिङ नेपाल र इक्रा नेपालले मूल्यांकन गरेका हुन्छन् । यी दुई कम्पनीले लगानी गर्न योग्य कम्पनीको रेटिङ गरेका हुन्छन् । यसरी प्रक्रियामा गएको कम्पनीले आईपीओ निष्कासन गर्न नेपाल धितोपत्र बोर्डमा आवेदन दिनुपर्नेहुन्छ । त्यसपछि कम्पनीले धितोपत्र बोर्डबाट निष्कासन अनुमति पाउँछ ।

एकपटक कम्पनी सार्वजनिक भएपछि र यसको सेयर स्टक एक्सचेन्जमा कारोबार गर्न थालेपछि यसको सेयर मूल्य बजारमा आपूर्ति र मागद्वारा निर्धारण गरिन्छ । यदि बजारमा सेयरको माग उच्च छ भने मूल्य बढ्छ । माग कम छ भने मूल्य पनि घट्छ ।

सेयर बजारमा मूल्य घटबढ हुनुका प्रमुख कारण

बजार पुँजीकरण : बजार पुँजीकरणलाई प्रायः मार्केट क्याप भनिन्छ, व्यापक रूपमा सेयर मूल्य गणना गर्न प्रयोग गरिन्छ । यो विधिले बजारमा कम्पनीको बकाया सेयरको कुल मूल्यलाई निर्धारण गर्छ । बजार पुँजीकरण गणना गर्न उत्कृष्ट सेयरको कुल संख्यालाई प्रतिसेयर वर्तमान बजार मूल्यसँग गुणन गरिन्छ । लगानीकर्ताले बजार पुँजीलाई बाँकी रहेको कुल संख्याले भाग दिएर सेयर मूल्य निर्धारण गर्न सक्छन् ।

प्रतिसेयर आम्दानी : प्रति सेयर आम्दानी (ईपीएस) सेयर मूल्य निर्धारणको जटिल प्रक्रियाको एक आधारका रूपमा खडा छ । यो महत्वपूर्ण वित्तीय टुलले कम्पनीको वित्तीय स्वास्थ्य र सम्भाव्यताको विस्तृत झलक प्रदान गर्छ किनकि यसले प्रत्येक व्यक्तिगत सेयरमा हुने नाफालाई प्रत्यक्ष रूपमा देखाउने गर्छ । ईपीएस गणना गर्न कम्पनीको खुद आम्दानी, अर्थात् खर्च, कर र अन्य वित्तीय दायित्वको लेखाजोखापछि यसको कुल आम्दानी बाँकी सेयरको कुल संख्याले भाग गरिन्छ । यो सरल तर गहिरो गणनाले सेयरधनीको प्रत्येक एकाइको सम्बन्धमा कम्पनीको आम्दानी क्षमतालाई देखाउँछ ।

आम्दानी मूल्य अनुपात (पीई रेसियो) : जुन कम्पनीको पीई रेसियो थोरै हुन्छ त्यो सेयर किन्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ । कुनै कम्पनीको पीई रेसियो ११.५५ पैसा छ र अर्को कम्पनीको २४.०४ पैसा छ भने पहिलोवाला कम्पनीको सेयर किन्न उपयुक्त हुन्छ । यसको अर्थ के हो भने पहिलो कम्पनीमा १ रुपैयाँ कमाउन ११.५५ रुपियाँ लगानी गर्नुपर्छ । अर्कोमा १ रुपैयाँ कमाउन २४ रुपैयाँ ४ पैसा लगानी गर्नुपर्छ । पीई रेसियो, कुनै कम्पनीको बजार मूल्यलाई त्यस कम्पनीको प्रतिसेयर आम्दानीले भाग गरेर निकालिन्छ । त्यसैले पीई रेसियोको अध्ययन गर्दा छोटो समयमै ईपीएसको पनि जानकारी हुने हुँदा यी दुईवटा उपकरण अध्ययन गर्न सकिन्छ ।

माग र आपूर्ति : माग र आपूर्तिको जटिल प्रक्रियाले सेयर मूल्यको गणनामा गहिरो प्रभाव पार्छ । यस गतिशील पारिस्थितिक प्रणालीमा, लगानीकर्ताहरूले तिर्न इच्छुक (माग) र खरिद (आपूर्ति)को लागि उपलब्ध सेयरहरूको संख्या बीचको सन्तुलनले आधार बनाउँछ जसमा सेयर मूल्य निर्माण हुन्छन् ।

सकारात्मक समाचार, बलियो वित्तीय कार्यसम्पादन, वा आशाजनक सम्भावनाहरूद्वारा प्रेरित, विशेष सेयर स्टक वृद्धिको मागका रूपमा मूल्यवृद्धि हुन्छ। यो बढ्दो मागले सेयर सुरक्षित गर्न खोज्ने लगानीकर्ताबीच प्रतिस्पर्धाको वातावरण सिर्जना गर्न सक्छ, जसले गर्दा सेयरको मूल्य उच्च हुन्छ ।

यसविपरीत, जब सेयरको आपूर्ति मागभन्दा बढी हुन्छ, प्रायः प्रतिकूल समाचार, कमजोर आम्दानी वा आर्थिक अनिश्चितताका कारण, मूल्यमा गिरावट आउँछ । यस परिदृश्यमा, विक्रेताले सम्भावित खरिददारलाई आकर्षित गर्न, सेयर मूल्य घटाउनुपर्ने आवश्यक पर्छ ।

उद्योग आकर्षण : सेयरको मूल्य गणना गर्दा उद्योगको आकर्षणले निकै प्रभाव पार्छ । कम्पनीले सञ्चालन गरेको उद्योगले लगानीकर्ताको धारणा, बजारको माग र अन्ततः यसको सेयरमा तोकिएको मूल्यलाई गहिरो प्रभाव पार्न सक्छ । लगानीकर्ताले प्रायः कम्पनीको सम्भावित वृद्धि र नाफाको मूल्यांकन गर्ने उद्योगको परीक्षण गरेर यो सम्बन्धित छ भन्नेमा महत्वपूर्ण विस्तार, नवप्रवर्तन, वा लगातार वृद्धिको ट्र्याक रेकर्डका लागि तयार भएका क्षेत्रहरूले थप लगानीकर्ताको चासोलाई आकर्षित गर्छन् । यो बढेको आकर्षणले कम्पनीको सेयरका लागि उच्च माग निम्त्याउन सक्छ, जसले बजारमा सेयरको मूल्य बढाउन सक्छ ।

यसबाहेक, स्थिर, लचिलो, वा मन्दी प्रतिरोधी उद्योगले अनिश्चित आर्थिक समयमा लगानीकर्ताहरूलाई सुरक्षाको भावना प्रदान गर्न सक्छन् । यी उद्योगभित्रका कम्पनीले उनीहरूको उत्पादन वा सेवाहरूका लागि थप निरन्तर माग अनुभव गर्न सक्छन्, स्थिर आयमा योगदान र सेयर मूल्यहरूमा अनुकूल प्रभाव पार्दछ ।

कम्पनीका विशेष कारक तत्व : कुनै कम्पनीले बजारमा गतिशील र आर्थिक स्थायीत्व कायम गरिरहेको छ र यसका कारक तत्वले सकारात्मक संकेत प्रदान गरिरहेको छ भने त्यस्ता कम्पनीको मूल्य बढ्न जान्छ । कम्पनीका विशिष्ट कारक तत्वले व्यवसायको सञ्चालन, वित्तीय स्वास्थ्य, र वृद्धि सम्भावनाको सार समावेश गर्छ । यसमा वित्तीय कार्यसम्पादन, लाभांश र आम्दानी, व्यवस्थापन र नेतृत्व, नवप्रवर्तन र वृद्धि सम्भावना, उद्योग स्थिति र प्रतिस्पर्धा विभिन्न कुरा पर्छन् ।

व्यापार, व्यवस्थापन र नीतिमा प्रमुख परिवर्तनः कुनै कम्पनीको व्यापार राम्रो छ र भविष्यमा त्यसले राम्रो प्रतिफल दिन सक्ने देखिन्छ भने त्यस्ता कम्पनीको सेयरको माग बढ्ने गर्छ । यसका साथै कम्पनीको व्यवस्थापनको भूमिकाले लगानीकर्ताको भावनालाई प्रभाव पार्न सक्छ । कम्पनीको व्यवस्थापन प्रोफाइल र नेतृत्वले सेयर मूल्यलाई असर गर्छ । व्यवस्थापनद्वारा गरिएको एक घोषणा वा टिप्पणीले सेयरको मूल्यमा तुरुन्त प्रभाव हुने गर्छ ।

यदि कुनै नीतिगत परिवर्तन छन् भने पनि सेयर मूल्य बढ्न वा घट्न सक्छ । विशेषगरी यदि लगानीकर्ताहरूले नीतिगत परिवर्तन सकारात्मक रूपमा लिन्छन् भने बजार बढ्छ अथवा यसविपरीत छ भने बजार घट्छ ।

तरलताः तरलताले बजारमा माग रहेको सेयरको मात्रा जनाउँछ । यदि सेयर अत्यधिक तरल छ भने, विक्रेतालाई बेच्न सजिलो हुन्छ । यसले स्टक मूल्यलाई पनि असर गर्छ किनकि धेरै क्रेता र विक्रेता उपलब्ध हुँदा क्रेता यी सेयर किन्न इच्छुक हुन्छन् ।

एकाधिकार शक्तिः प्रतिस्पर्धात्मक लाभ भएका कम्पनीहरूकोे सेयर मूल्य अरूको तुलनामा उच्च छ भने पनि सेयर बजारमा कम्पनीको मूल्य बढ्न वा घट्न भुमिका खेल्छ । जब कम्पनी नजिकको एकाधिकार उद्योगमा हुन्छ, यो प्रतिस्पर्धाबाट सुरक्षित हुन्छ । त्यसैले, विशेष स्थितिको कारण यी कम्पनीका स्टकले पर्याप्त नाफा उत्पन्न गर्छ, जसले फलस्वरूप स्टक मूल्य बढाउँछ । त्यसकारण, एकाधिकार वा बलियो बजार भएका कम्पनीहरूले सेयर मूल्य उच्च हुने गर्छ ।

कम्पनीको व्यापार मोडेलः वित्तीय टुल्स र बजार गतिशीलताबाहेक कम्पनीको मूल्य यसको व्यापार मोडेलको सारसँग जोडिएको हुन्छ । एक कम्पनीको व्यापार मोडेल एक आधारभूत ढाँचाका रूपमा कार्य गर्दछ जसले यसको राजस्व उत्पादन, नाफा, र दीर्घकालीन सम्भावनालाई आकार दिन्छ । कम्पनीको व्यापार मोडेल लगानीकर्तालाई कम्पनीका लगानी गर्ने वा नगर्ने भन्नेमा निर्णय लिन सहयोग गर्छ ।

राजनीतिक अवस्थाः सेयर बजारमा देशको वर्तमान राजनीतिक अवस्था र सरकारमा रहेका विशिष्ट व्यक्तित्वको सेयर बजारप्रति हेर्ने दृष्टिले समेत सेयर बजारमा उतार चढाव ल्याउने गर्छ । लगानीकर्ताहरू देशको राजनीतिक अवस्थालाई समेत अध्ययन गरेर सेयरमा लगानी गर्ने वा नगर्ने निर्णय लिने गर्छन्।

समग्र बजारलाई प्रभाव पार्ने कारक तत्व निम्नानुसार छन् ।
– ब्याज दर
– आर्थिक नीतिमा परिवर्तन
– मुद्रास्फीति
– अपस्फीति
– बजार भावना
– उद्योग व्यापार
– विश्वव्यापी उतार चढाव
– प्राकृतिक प्रकोप

नेपालको सेयर बजार
अर्थ मन्त्रालयकै एउटा कुनाबाट सुरु भएको सेयर कारोबार काठमाडौंको न्युरोडस्थित नेपाल बैंक लिमिटेडको भवन र डिल्लीबजार हुँदै अहिले भद्रकालीस्थित नेपाल स्टक एक्स्चेन्जको कार्यालयबाट हुँदै आएको छ । पहिलो पटक १९९४ सालमा विराटनगर जुट मिल्स र नेपाल बैंक लिमिटेडले सर्वसाधारणलाई सेयर जारी गरेपछि नेपालमा सेयर कारोबार सुचारु भएको थियो । दुवै कम्पनीले सेयर निष्कासन तथा बिक्री व्यवस्थापन आफैंले गरेका थिए । विराटनगर जुट मिल्स र नेपाल बैंकले सेयरजारी गरेपछि धेरै वर्षसम्म पुँजी बजारमा अन्य कुनै पनि संस्थाको प्रवेश भएन ।

२०२१ सालमा कम्पनी ऐन आएपछि पहिलोपटक सरकारी ऋणपत्र पनि जारी भयो । त्यसबेलासम्म पनि धितोपत्र कारोबार गर्ने व्यवस्थित संयन्त्र र निकाय थिएनन् । २०३३ सालमा धितोपत्र खरिदबिक्री केन्द्रको नामबाट सेक्युरिटिज एक्सचोज सेन्टरको स्थापना भएपछि विधिवत् रूपमा नेपालमा पुँजी बजारको सुरुवात भएको हो । केन्द्रको भूमिका प्रभावकारी बनाउन २०४० सालमा धितोपत्र कारोबार ऐन ल्याइयो । २०४३ सालमा ऐनमा संशोधन पनि भयो । तर पनि पुँजी बजारमा अपेक्षा गरिएअनुसारको विकास हुन भने सकेन ।

२०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि नेपालले अवलम्बन गरेको आर्थिक उदारीकरणको नीतिले पुँजीबजारलाई गतिशील बनाउन ठूलो सहयोग गरेको थियो । ‘धितोपत्र कारोबार ऐन २०४०’ को दोस्रो संशोधन गरी २०५० जेठ २५ गते नेपाल धितोपत्र बोर्डको स्थापना भयो । त्यस्तै पुस २९ गते धितोपत्र खरिदबिक्री केन्द्र ‘नेपाल स्टक एक्सचेन्ज’ (नेप्से)मा रूपान्तरण गरियो । त्यसपछि मात्र नेप्से परिसूचक गणना हुन थालेको हो ।

पुँजीबजार सञ्चालनमा सुधार गर्न र दोस्रो बजारमा धितोपत्र कारोबारलाई अझ सहज बनाउने उद्देश्यले २०६३ सालमा सरकारले ‘धितोपत्रसम्बन्धी ऐन २०६३’ लागू ग¥यो । त्यस्तै, पुँजीबजार व्यवस्थित गर्न ‘धितोपत्र बजार सञ्चालन नियमावली २०६४’ पनि आयो । हाल नेपालको पुँजीबजार तथा धितोपत्र कारोबारलाई यही ऐन तथा नियमावलीले निर्देशित गरेको छ ।

सेयर कारोबारका हिसावले करिब ८ दशकको इतिहास रहे पनि नेपाल स्टक एक्स्चेन्जले पछिल्लो दुई दशकमा निकै ठूलो फड्को मारेको छ ।

२०६४ सालमा अटोमेसन प्रणालीमार्फत कारोबार सुरु गरेको नेप्सेले २०६७ मा सीडीएस एन्ड क्लियरिङ हाउसको स्थापना ग¥यो । तर, लामो समयसम्म सीडएसले काम गर्न सकेन । तर, २०७२ देखि सेयर अभौतिकीकरण सुरु भएपछि कारोबारमा सहज भयो । २०७३ सालदेखि आस्वा प्रणालीको सुरुवात भयो । २०७५ सालदेखि नेप्से अनलाइन कारोबार प्रणाली नट्सको स्थापना गरियो । २०७७ सालदेखि प्रारम्भिक निष्कासनमा बुक विल्डिङ प्रणालीको सुरुवात गरियो । यसै वर्षदेखि कारोबार राफसाफ तथा फछ्र्योट प्रणाली टी प्लस टुमा गर्न सुरुवात भएको छ ।

नेपालको सेयर बजारमा पनि सेयरको मूल्य निर्धारणमाथि उल्लेखित तत्वले नै महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । सारांशमा भन्नुपर्दा प्रतिसेयर आम्दानी र बजार पुँजीकरणको आधारभूत टुल्सदेखि आपूर्ति र मागको गतिशीलताको सूक्ष्म प्रभावसम्म, प्रत्येक तत्वले कम्पनीको मूल्यांकनको गर्छ । यो वित्तीय कौशलता, बजार र लगानीको परिदृश्यलाई आकार दिने कारकको गहिरो बुझाइको सामंजस्यपूर्ण मिश्रण हो ।

राजधानी दैनिकबाट