काठमाडौं। खाना जिब्रोको स्वादका लागि मात्र नभएर शारीरिक स्वास्थ्यका लागि खानुपर्दछ भनिन्छ। किनभने जिब्रोलाई मिठोमात्र लाग्ने खानाले स्वास्थ्यमा सधैँ राम्रै गर्छ भन्ने हुँदैन।

मानिसमा प्रायः कुन खानाले आफ्नो शरीरलाई के कस्तो असर या राम्रो गर्छ भन्ने ज्ञान हुन्छ। तर पनि स्वादका लागि र जिब्रोका लागि खाने गरेका हुन्छन्। त्यसैले पछिल्लो समय मिठो भन्दा पनि स्वस्थ एवं सन्तुलित खानाको सूची बनाएर कुन बार के खाने भन्ने योजनासहित मानिसले खानपान अपनाएको देखिन्छ।

नेपालका कतिपय खाना संस्कार र संस्कृतिसँग पनि जोडिएका छन्। त्यसैले कुन पर्व या उत्सवमा के खाने भन्ने परम्परा नै बनेको छ।

अहिले मानिसको मिठो मात्र खाने बानीका कारण अर्थात् तीभन्दा पनि मिठा परिकार बजारमा आइसकेकाले परम्परागत र रैथाने खानाका परिकारहरुको प्रचलन घट्दै जानथालेको पाका पुस्ताको बुझाइ छ। वरिष्ठ सेफ गोविन्दनरिसंह केसी नेपालका त्यस्ता परम्परागत खाना जिब्रोको स्वादका लागि भन्दा पनि नेपालको तत्कालीन समय, मौसम एवं शारीरिक स्वास्थ्यसँग जोडिएर प्रचलन बनेका या बनाइएका बताउँछन्।

नेपाली संस्कारअनुसार मासु, सेलरोटी, खिर, क्वाँटी, तरुल, घ्युचाकूलगायतका परिकारलाई नेपालको परम्परा र संस्कारसँग जोडेर खाने गरिएको छ। ती सबै खानाको समय र मौसम किन त्यसै समयमा राखियो भन्ने कुरा संस्कारसँग भन्दा पनि मौसम र त्यो मौसममा मानिसको स्वास्थ्यसँग जोडिएको हुनसक्ने केसी बताउँछन्।

नेपालका उत्सव र परम्परासँग जोडिएर आउने खानामा मासु पनि हो। नेपालको ठुलो पर्व दसैँलाई मानिन्छ र दसैँमा खाने विशेष परिकार मासु बन्ने गरेको छ। यो धेरै पहिलेदेखि नै प्रचलनमा रही आएको पनि छ।

दसैँलाई विशेष गरेर लामो समयसम्म भेटघाट नभएका आफन्तसँगै रहेर मिठो मसिनो खाने पर्वका रूपमा पनि लिने गरिन्छ। हुनत नेपालमा चाडबाड भन्ने बित्तिकै खानपानका परिकार प्राथामितमा पर्ने गरेका छन् र त्यसमा पनि दसैँ र मासुको संयोग धेरै पुरानै हो।

यसै सन्र्दभमा नेपालका अग्रणी ‘एक्जिक्युटिभ’ सेफ मध्येका एक केसी खानालाई जिब्रोको स्वाद दिने तथा केवल पेट भर्ने माध्यम मात्र नभई देशको संस्कृति, परम्परा र पहिचानका रूपमा लिने, खाने र परम्परा जोगाइराख्नुपर्ने सुझाव दिन्छन्।

उनले भने, “नेपाली खानाले नेपालको संस्कृति, आतिथ्यता र जीवनशैलीलाई पनि उजागर गर्ने गरेको छ। नेपाली खानाका विशेषता, महत्व, स्वाद, मसला जस्ता विविध विषयसँग जोडिएको छ। भोजन शरीरलाई शक्ति दिनका लागि हो, अजीर्ण हुनेगरी खानका लागि होइन। खानाले तत्काल सन्तुष्टि दिए पनि खाने बेलामा त्यसले स्वास्थ्यमा पार्ने असरका बारेमा सोच्न सक्नुपर्दछ।”

खासगरी दसैँमा खाने मासु र अन्य परिकारसँग सम्बन्धित थियो। दशैमा मांशाहारीका लागि धेरै नै परिकार हुने तर त्यसका लागि पाक कलाको आवश्यकता पर्नेे उनको सुझाव छ।

दसैँको मासुसँग त्यसलाई पकाउने कला, नेपाली स्वाद र शैलीको मसला पनि जोडिएर आउँछ। हाम्रो अधिकांश खानामा मरमसाला र चिल्लो, पिरो प्रसस्त नै हुन्छ। पछिल्लो समय मानिसमा देखिएको स्वास्थ्य चेतनाले गर्दा यस्तोमा कमी आएको भएपनि रैथाने खानाका लागि स्वस्थ मसला र चिल्लो आवश्यक पनि हुन्छ। यी वस्तुको प्रयोग गर्दा स्वादका साथसाथै मानव स्वास्थ्यमा पनि ध्यान दिनुपर्छ।”

अहिलेको युवा पुस्ता नेपालीपन र नेपाली स्वाद भएका मरमसला नै प्रयोग नगर्ने हुन् कि भन्ने चिन्ताका बीच जेजस्तो र जसरी भएपनि जिब्रोलाई मिठो चाहिन्छ भन्ने पक्ष पनि त्यक्तिकै देखिन्छ। करिब २५ वर्ष होटल सोल्टी हुँदै चार दशकभन्दा लामो समयदेखि नेपाली सेफका रूपमा नेपाली र विदेशी खाना र परिकारसँग खेलिरहेका केसी नेपाली परम्परागत र रैथाने खानाको स्वाद विश्वकै खानाको तुलनामा स्वादिष्ट र स्वस्थ रहेको बताउँछन्।

शुद्ध काँचो तोरीको तेल, सिलौटामा लस्याकलस्याक पिसेको लसुन र अदुवासहितको जिराधनियाँ, शुद्ध घ्यु, पकाउने भाँडा र दाउराको प्रयोग आदिले नेपाली खानालाई स्वादिष्ट बनाउने उनको भनाइ छ।

दसैँमा मासु खाँदा एकै पटक भुटेर राखेको मासु कैयौँ दिनसम्म झिकेर खानेभन्दा पनि फ्रिजमा राखेर खाने बेलामा नै तयार पार्नु राम्रो हुने उनको सुझाव छ।

पहिले पहिले मौसम पनि प्रायः चिसो हुने र अहिलेको जस्तो प्रदुषण नभएकाले किटाणुको डर पनि कमै हुने भएकाले खाना भुटेर राख्ने र पछि झिकेर खाने गर्ने गरेको भए पनि अहिले त्यस्तो अवस्था नरहेको उनको अनुभव छ।

मासु खाँदा अजीर्ण हुनेगरी खान नहुने र योसँगै सागसब्जी, हरिया तरकारी तथा सलादको बढी मात्रामा प्रयोग गर्नुपर्ने सुझाव उनकाे छ। वरिष्ठ सेफ केसी मासुका परिकार हुँदा दूग्धजन्य पदार्थको प्रयोगले खानाको ‘केमेस्ट्री’ नमिल्ने पनि बताउनुभयो। मासुसँग दहीको प्रयोग भने राम्रो हुने उनको भनाइ छ।

दसैँ पर्वको यस विशेष अवसरमा सागसब्जी, फलफूलमा रमाउँदै एकैपटक धेरै नलिई तारेकोभन्दा स्वस्थ, स्वच्छ एवं राम्रोसँग पाकेको मासुको परिकार खान र हिड्डुल तथा शारीरिक व्यायममा ध्यान दिन सेफ केसीको सुझाव छ। रासस