काठमाडौं। ‘उसलाई भनिदिनु म आफ्नो केजीएफ लिन आउँदैछु’ केजीएफ–२ मा अभिनेता सञ्जय दत्तको यो संवाद अहिले निकै चर्चामा छ । दर्शकमाझ रुचाइएको यस चलचित्रको ट्रेलर भर्खरै सार्वजनिक भएको छ । ट्रेलर रिलिज हुनासाथ सामाजिक सञ्जालमा तहल्का मच्चिएको छ । यसको भिडियो दुई दिनमा युट्युबमा ६.२ करोड मानिसले हेरिसकेका छन् ।

फिल्म १४ अप्रिलमा रिलिज हुँदैछ । त्यसैले यो चलचित्रको चर्चा सामाजिक सञ्जाललगायत सबैतिर चर्को रुपमा भइरहेको छ । फिल्ममा कन्नड सुपरस्टार यश लगायत मुख्य भूमिकामा रहेका संजय दत्त, रविना टण्डन र प्रकाश राज जस्ता ठूला कलाकारहरू पनि छन्।

यो फिल्म मूलतः कन्नड भाषामा मात्र बनेको थियो। यस फिल्मको पहिलो भाग हिन्दीसँगै कन्नड, तेलुगु र तमिलमा २१ डिसेम्बर २०१८ मा रिलिज भएको थियो। त्यसपछि यो फिल्मको देशभर प्रशंसा भयो र त्यसबेलादेखि दर्शक यसको दोस्रो भागको प्रतिक्षामा छन् ।

केजीएफको इतिहास

केजीएफ अर्थात कोलार गोल्ड फिल्ड्स कर्नाटकको दक्षिणपूर्वी क्षेत्रमा अवस्थित छ। रोबर्टसनपेट दक्षिण कोलार जिल्लाको मुख्यालयबाट ३० किलोमिटरको दूरीमा रहेको एउटा जिल्ला हो, जहाँ यो खानी अवस्थित छ। बैंगलोर–चेन्नई एक्सप्रेस वेमा, बैंगलोरको पूर्वमा १०० किमी केजीएफ टाउनशिप छ। समाचार वेबसाइट ‘द क्विन्ट’ले आफ्नो एक रिपोर्टमा केजीएफको गौरवशाली इतिहासको बारेमा लेखेको छ।

यस रिपोर्टका अनुसार सन् १८७१ मा न्युजिल्यान्डबाट भारत आएका बेलायती सैनिक माइकल फिट्जगेराल्ड लेवेलीले बैंगलोरमा आफ्नो घर बनाएका थिए । त्यतिबेला उनको अधिकांश समय पढाइमा बित्ने गर्दथ्यो । यसैबीच, उनले १८०४ मा एशियाटिक जर्नलमा प्रकाशित चार पृष्ठको लेख पढे। त्यसमा कोलारमा फेला परेको सुनको बारेमा बताइएको थियो । यो लेखका कारण कोलारप्रति उनको चासो बढ्यो ।

यस विषयमा पढ्दै गर्दा, लेवेलीले बेलायती सरकारका लेफ्टिनेन्ट जोन वारेनको लेख फेला पारे। लेवेलीले पाएको जानकारी अनुसार १७९९ को श्रीरंगपट्टनमको युद्धमा टिपु सुल्तानलाई मारेर अंग्रेजहरूले कोलार र वरपरको क्षेत्र कब्जा गरेका थिए । केही समय पछि, अंग्रेजहरूले यो भूमि मैसूर राज्यलाई दिए, तर तिनीहरूले सर्वेक्षणको लागि कोलारको भूमि आफ्नो साथमा राखे।

सुनको खोजी

चोल साम्राज्यमा मानिसहरू हातले जमिन खनेर सुन निकाल्ने गर्दथे। त्यसपछि वारेनले सुनको बारेमा जानकारी दिनेलाई पुरस्कार दिने घोषणा गरे। त्यो घोषणाको केही दिनपछि, केही गाउँलेहरू गोरुगाडीमा वारेनकहाँ आए। त्यो बैलगाडीमा कोलार क्षेत्रको माटो अड्किएको थियो । गाउँलेहरूले वारेनको अगाडि माटो धोएर हटाए, त्यसपछि त्यहाँ सुनका निशानहरू भेटिए। वारेनले फेरि अनुसन्धान थाले।

वारेनले भने, ‘यी मानिसहरूको विशेष सीप र प्रविधिको मद्दतले थप सुन निकाल्न सकिन्छ।’ वारेनको यो प्रतिवेदनपछि सन् १८०४ देखि १८६० सम्म यस क्षेत्रमा धेरै अनुसन्धान र सर्वेक्षण भए पनि त्यसबाट अंग्रेज सरकारले केही पाएन । यस अनुसन्धानका कारण केही लाभ मिल्नुको सट्टा धेरैले ज्यान गुमाएका छन् । त्यसपछि त्यहाँ उत्खननमा प्रतिबन्ध लगाइयो ।

यद्यपि, १८७१ मा, वारेनको रिपोर्ट पढेपछि, लेवेलीले कोलारमा रुचि राखे । लेवेलीले बैंगलोरदेखि कोलारसम्मको १०० किलोमिटरको दुरी बैलगाडीमा पार गरे। त्यहाँ करिब दुई वर्षसम्म अनुसन्धान गरेपछि १८७३ मा लेवेलीले मैसूरका महाराजासँग उक्त ठाउँमा उत्खनन गर्न अनुमति मागेका थिए ।

लेवेलीले २० वर्षसम्म कोलार क्षेत्रमा उत्खनन गर्ने अनुमति पाएका थिए । त्यस पछि १८७५ मा साइटमा काम सुरु भयो। सुरुका केही वर्षहरूमा, लेवेलीको धेरैजसो समय पैसा उठाउन र मानिसहरूलाई काममा लगाउनमा खर्च भएको थियो। धेरै मुस्किलपछि केजीएफबाट सुन निकाल्ने काम सुरु भयो ।

बिजुली भएको भारतको पहिलो शहर

केजीएफका खानीहरूमा पहिले मशाल र मट्टितेलबाट जलाइने लाल्टिनहरूद्वारा प्रकाश प्रदान गरिएको थियो। तर यो प्रयास अपर्याप्त थियो। त्यसैले त्यहाँ बिजुली प्रयोग गर्ने निर्णय गरियो। यसरी केजीएफ बिजुली प्राप्त गर्ने भारतको पहिलो शहर बन्यो।

त्यहाँबाट १३० किलोमिटर टाढा रहेको कोलार गोल्ड फिल्डको बिजुलीको आवश्यकता पूरा गर्न कावेरी पावर स्टेशन निर्माण गरिएको थियो। यो जापानपछि एशियामा दोस्रो ठूलो प्लान्ट हो। यो वर्तमानको कर्नाटकको मण्ड्या जिल्लाको शिवानासमुद्रमा बनाइएको थियो।

केजीएफ भारतको पहिलो शहर थियो जहाँ बिजुली पूर्ण रूपमा पुग्यो। पानीबाट बिजुली बनेपछि त्यहाँ सधैं बिजुली आउन थाल्यो । सुनको खानीका कारण बैंगलोर र मैसूरको सट्टा केजीएफले प्राथमिकता पायो।

पावर पुगेपछि केजीएफमा सुनको उत्खनन बढेको थियो । त्यहाँ, उत्खननको गति बढाउन प्रकाशको व्यवस्था गरेर धेरै मेसिनहरू प्रयोग गरियो। फलस्वरूप, १९०२ सम्म, केजीएफले भारतको ९५ प्रतिशत सुन निकाल्न थाल्यो। जसका कारण सन् १९०५ मा भारत सुन उत्खननको हिसाबले विश्वको छैटौं स्थानमा पुगेको थियो ।

केजीएफ सानो इंग्ल्याण्ड बन्यो

केजीएफमा सुन पाइएपछि त्यहाँको रुप नै फेरियो । त्यतिबेलाको ब्रिटिश सरकारका अफिसर र इन्जिनियरहरूले त्यहाँ आफ्नो घर बनाउन थाले। त्यहाँको वातावरण चिसो भएकाले मानिसहरूलाई मन पर्न थाल्यो। त्यहाँ बेलायती शैलीका घरहरू जसरी बनेका थिए, हेर्दा यो इङ्ल्यान्ड हो जस्तो लाग्थ्यो। डेक्कन हेराल्डका अनुसार, यस कारणले केजीएफलाई लिटिल इङ्ल्याण्ड भनिन्थ्यो।

केजीएफको पानीको आवश्यकता पूरा गर्न, ब्रिटिश सरकारले नजिकै पोखरी निर्माण गर्यो। त्यहाँबाट केजीएफसम्म पानीको पाइपलाइनको व्यवस्था गरिएको थियो । पछि त्यही पोखरी त्यहाँको आकर्षणको केन्द्र बन्यो ।

बेलायती अधिकारी र स्थानीय नागरिक त्यहाँ पर्यटनका लागि जान थाले । अर्कोतर्फ सुन खानीका कारण छिमेकी प्रदेशबाट पनि त्यहाँ कामदारको चाप बढ्न थालेको थियो । सन् १९३० पछि यो ठाउँमा ३० हजार मजदुर काम गर्थे । ती मजदुरका परिवारहरू नजिकै बस्थे।

केजीएफको राष्ट्रियकरण

देश स्वतन्त्र भएपछि यो ठाउँ भारत सरकारले आफ्नो कब्जामा लिएको थियो । करिब एक दशकपछि सन् १९५६ मा यो खानी राष्ट्रियकरण भयो । सन् १९७० मा भारत सरकारको भारत गोल्ड माइन्स लिमिटेड कम्पनीले त्यहाँ काम गर्न थाल्यो । प्रारम्भिक सफलता पाएपछि कम्पनीको नाफा दिनप्रतिदिन घट्दै गयो । सन् १९७९ पछि यस्तो अवस्था आयो कि कम्पनीसँग कामदारलाई तलब दिने पैसा नै थिएन ।

भारतको ९० प्रतिशत सुनको उत्खनन गर्ने केजीएफले ८० को दशकमा खराब प्रदर्शन गरेको थियो। सोही क्रममा धेरै कर्मचारीलाई हटाइयो । यससँगै कम्पनीको घाटा पनि बढ्दै गयो । एक समय यस्तो आयो जब त्यहाँबाट सुन निकाल्न जति पैसा खर्च हुने गरेको थियो त्यो सुनको मूल्यभन्दा बढी थियो । यसका कारण सन् २००१ मा भारत गोल्ड माइन्स लिमिटेड कम्पनीले त्यहाँ सुन खानी बन्द गर्ने निर्णय गरेको थियो । त्यसपछि त्यो ठाउँ भग्नावशेष बन्यो ।

केजीएफमा खनन १२१ वर्ष भन्दा बढी समय सम्म चल्यो। त्यहाँ उत्खनन सन् २००१ सम्म जारी थियो। एक रिपोर्टका अनुसार ती १२१ वर्षमा त्यहाँको खानीबाट ९०० टनभन्दा बढी सुन निकालिएको थियो । खानी बन्द भएपछि केजीएफमा १५ वर्षसम्म सबै कुरा ठप्प रह्यो ।

तर, केन्द्रको नरेन्द्र मोदी सरकारले २०१६ मा त्यही ठाउँमा पुनः काम सुरु गर्ने संकेत गरेको थियो। केजीएफको खानीमा अझै धेरै सुन रहेको बताइएको छ । २०१६ मा, केन्द्रीय सरकारले केजीएफलाई पुनर्जीवित गर्न लिलामीको प्रक्रिया सुरु गर्ने घोषणा ग¥यो। तर, घोषणापछि के हुन्छ भन्ने अझै स्पष्ट भइसकेको छैन ।