काठमाडौं। मध्यपूर्वमा इरान र इजरायलबीच बढ्दो तनाव र त्यसले निम्त्याएको क्षेत्रीय युद्धको त्रासका बीच अन्तर्राष्ट्रिय आतंकवादी संगठन ‘अल-कायदा’ को मौनताले विश्वभरका सुरक्षा विश्लेषकहरूको ध्यान खिचेको छ।

सामान्यतः विश्वका कुनै पनि कुनामा हुने द्वन्द्वलाई आफ्नो ‘जेहादी’ एजेन्डासँग जोडेर टिप्पणी गर्ने अल-कायदा यसपटक भने इरान र इजरायलको मुद्दामा खुलेर पक्ष वा विपक्षमा उभिएको देखिँदैन। यस मौनताका पछाडि वैचारिक भिन्नता मात्र नभएर गहिरो भू-राजनीतिक बाध्यता र ‘लुकेको स्वार्थ’ लुकेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ।

अल-कायदाको मौनताको मुख्य कारणमध्ये एक हो-इरानको भूमिमा आफ्ना शीर्ष नेतृत्वको उपस्थिति। अल-कायदाका वास्तविक नेतृत्व मानिने सैफ अल-आदिलसहितका कतिपय उच्च कमाण्डरहरू लामो समयदेखि इरानमा शरण लिएर बसेका छन्।

सुन्नी विचारधारा बोकेको अल-कायदा र शिया बाहुल्य इरान कट्टर वैचारिक शत्रु हुन्। तर, ‘शत्रुको शत्रु’ को सिद्धान्त अपनाउँदै इरानले अल-कायदाका नेताहरूलाई आफ्नो भूमिमा आश्रय दिएको छ भने अल-कायदाले पनि आफ्नो अस्तित्व जोगाउन इरानको सुरक्षालाई स्वीकार गरेको छ।

यस्तो अवस्थामा इरानविरुद्ध बोल्नु भनेको आफ्नै नेतृत्वको सुरक्षामाथि खतरा निम्त्याउनु हो, जुन अल-कायदाको लागि आत्मघाती कदम हुन सक्छ।

सुरक्षा विज्ञहरूका अनुसार, अल-कायदा र इरानबीचको सम्बन्ध कुनै मित्रता नभएर ‘सुविधाको सम्झौता’ मात्र हो। अल-कायदालाई आफ्नो नेतृत्व जोगाउन इरानको भूमि चाहिएको छ भने, इरानले अल-कायदालाई आफ्नो रणनीतिक कार्डका रूपमा प्रयोग गर्दै आएको छ।

यदि अल-कायदाले इजरायल–इरान युद्धमा इरानको आलोचना गर्‍यो भने तेहरानले तत्कालै आफ्ना नेताहरूलाई निष्कासन वा कारबाही गर्न सक्छ। त्यसैले, यो संगठन ‘साँप पनि मर्ने, लाठी पनि नभाँचिने’ अवस्थामा छ।

अल-कायदाले सधैं ‘क्रुसेडर-जियोनिस्ट’ गठबन्धन (अमेरिका र इजरायल) विरुद्ध लड्ने दाबी गर्दै आएको छ। इरानले पनि इजरायललाई आफ्नो मुख्य शत्रु मान्छ। यो विन्दुमा आएर दुवैको एजेन्डा मिल्छ।

अल-कायदाका लागि इजरायल–इरान द्वन्द्वमा उत्रिनु भन्दा त्यसको फाइदा उठाएर आफूलाई पुनर्जीवित गर्ने मौका खोज्नु बढी लाभदायक छ। तर, इरानको शक्तिलाई चुनौती दिने वा उसलाई कमजोर बनाउने कुनै पनि कदमले अल-कायदाको आफ्नै ‘सेफ हेभन’ (सुरक्षित आश्रयस्थल) गुम्ने खतरा हुन्छ।

पछिल्लो समय अल-कायदाको विश्वव्यापी प्रभावमा कमी आएको छ। इस्लामिक स्टेट (आईएस) जस्ता अन्य उग्रवादी समूहहरूको उदय र अल-कायदाको नेतृत्वमा देखिएको अस्पष्टताले गर्दा यो संगठन पहिलाको जस्तो शक्तिशाली छैन।

क्षेत्रीय शक्तिहरूका बीच भइरहेको ठूलो युद्धमा अल-कायदाले आफ्नो उपस्थिति देखाउने कोसिस गरे पनि, उसँग न त सैन्य क्षमता छ न त अहिलेको भू-राजनीतिक परिस्थितिमा कुनै ठोस प्रभाव पार्ने हैसियत नै। त्यसैले, मौन बसेर परिस्थितिको मूल्यांकन गर्नु नै संगठनका लागि सुरक्षित रणनीति बनेको छ।

अन्ततः, अल-कायदाको मौनता कुनै वैचारिक तटस्थता नभएर बाँच्नका लागि गरिएको ‘मजबुरीपूर्ण रणनीति’ हो। इरानको भूमिमा आश्रित रहेर इरानकै विरुद्ध बोल्ने वा इजरायलको पक्षमा लाग्ने कुनै पनि गल्तीले यो संगठनको अस्तित्वलाई नै संकटमा पार्ने निश्चित छ।

त्यसैले, यो मौनताले अल-कायदाको वैचारिक अडानभन्दा उसको ‘अस्तित्वको लडाइँ’ लाई बढी उजागर गरेको छ।