काठमाडौं । इरानमा, धेरै केटीहरू र उनीहरूको परिवारका लागि विवाह अघि कुमारीत्व अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। कैयौं पटक पुरुषहरुले भर्जिनिटी सर्टिफिकेट मागेका छन् । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले यो अभ्यासलाई मानवअधिकार विरुद्धको ठहर गरेको छ ।

पछिल्लो एक वर्षदेखि यो प्रथाविरुद्ध आन्दोलन गर्नेको संख्या पनि बढेको छ । “तिमी कुमारी थिएनौ भनेर मलाई फसाएर बिहे गर्यौ, यदि सत्य थाहा भएको भए तिमीलाई कसैले बिहे गर्ने थिएन।” जब मरियमले आफ्नो पतिसँग पहिलो पटक यौनसम्पर्क राखेकी थिइन्, उनले उनलाई गाली गरे ।

मरियमले आफ्नो श्रीमान्लाई यौनसम्पर्क गर्दा रगत नआए पनि आफूले यसअघि कहिल्यै यौनसम्पर्क नगरेको कुरा बुझाउन खोजिन् । तर उनका श्रीमानले उनको कुरा सुनेनन् र भर्जिनिटी सर्टिफिकेट ल्याउन भने ।

इरानमा यो असामान्य होइन। विवाह पक्का भएपछि धेरै महिला डाक्टरकहाँ गएर भर्जिनिटी सर्टिफिकेट बनाइदिन्छन् । तर, विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार भर्जिनिटी परीक्षणको कुनै वैज्ञानिक आधार भने छैन ।

मरियमको सर्टिफिकेटमा उनको हाइमेन लचिलो छ र यौनसम्पर्कका क्रममा रगत बग्दैन भनेर लेखिएको थियो। “यसले मेरो इज्जतमा चोट पुगेको छ। मैले कुनै गल्ती गरिनँ तर मेरो श्रीमानले मलाई गाली गरिरहनुभएको छ। मैले अपमान सहन सकिन। मैले गोली हानेर आत्महत्याको प्रयास गरें।”

मरियमलाई समयमै अस्पताल पुर्याइयो र उनको ज्यान जोगियो । “म त्यो नराम्रो समयलाई कहिल्यै भुल्न सक्दिन। त्यो बेला मैले बीस किलो तौल घटाएको थिएँ।”

मरियमको कथा धेरै इरानी महिलाहरूको जीवनको सत्य हो। विवाह अघि कुमारी हुनु अझै पनि धेरै महिला र उनीहरूको परिवारको लागि धेरै महत्त्वपूर्ण छ। यो एक मूल्य हो जुन इरानको संरक्षणवादी संस्कृतिको हिस्सा हो।

तर पछिल्लो समय परिस्थिति अलिकति परिवर्तन हुँदैछ। भर्जिनिटी सर्टिफिकेटको प्रचलन विरुद्ध देशैभरका महिला तथा पुरुषले आवाज उठाइरहेका छन् । गत वर्ष नोभेम्बरमा, अनलाइन लन्च गरिएको एक याचिकामा एक महिना भित्र २५ हजार भन्दा बढी व्यक्तिहरूले हस्ताक्षर गरेका थिए।

इरानमा यति ठूलो संख्यामा मानिसले भर्जिनिटी टेस्टलाई चुनौती दिएको यो पहिलो पटक हो । नेडा भन्छिन्, “यो गोपनीयताको उल्लङ्घन मात्र होइन यो धेरै अपमानजनक पनि हो।”

जब नेडा १७ वर्षकी थिइन् र तेहरानमा विद्यार्थी थिइन्, उनले आफ्नो प्रेमीसँग यौनसम्पर्क गरिन् र आफ्नो कुमारीत्व गुमाइन्। “म धेरै नर्भस र डराएको थिएँ यदि मेरो परिवारले थाहा पाए भने के हुन्छ भनेर ।”

नेडाले उनको हाइमेन मर्मत गर्ने निर्णय गरिन्। प्राविधिक रूपमा यो इरानमा अवैध छैन। तर यसको सामाजिक परिणाम धेरै गम्भीर हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा कुनै पनि अस्पताल यसो गर्न तयार छैनन् ।

नेडाले एक निजी क्लिनिक भेट्टाइन् जुन लुकाएर यो गर्न इच्छुक थियो तर त्यो धेरै खर्च भयो। उनी भन्छिन्, “मैले मेरो सबै पैसा यसमा खर्च गरें। मैले मेरो ल्यापटप, सुन र मोबाइल फोन पनि बेचे।”

उनले कागजमा हस्ताक्षर पनि गर्नुपरेको थियो जसमा केही गडबड भएमा पूर्ण रूपमा जिम्मेवार हुने लेखिएको थियो । त्यसपछि एक मिडवाइफले यो प्रक्रिया पूरा गरिन्। करिब चालीस मिनेट लाग्यो। तर नेडालाई पूर्ण रूपमा निको हुन धेरै हप्ता लाग्यो।

“म धेरै पीडामा थिएँ, म मेरो खुट्टा हल्लाउन सक्दिनथें,” उनी सम्झन्छिन्। नेडाले यो सबै आफ्नो परिवारबाट लुकाइन्। “म धेरै एक्लो भएको थिएँ। तर मलाई लाग्छ कि म त्यो पीडा सहन सक्छु किनभने उनीहरूले थाहा पाउन सक्ने डरले।”

अन्तमा, नेडाले सहेको पीडाले उनलाई मद्दत गरेन। एक वर्ष पछि, नेडाले उनलाई विवाह गर्न चाहने व्यक्ति भेट्टाइन्। तर जब उनीहरूले यौनसम्पर्क गरे, त्यहाँ रगत बगेन र त्यो प्रक्रिया असफल भयो।

“मेरो प्रेमीले मलाई विवाहको लागि फसाएको आरोप लगाए। उसले म झूटो हुँ भन्यो र उसले मलाई छोड्यो।”

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले भर्जिनिटी परीक्षणको कुनै वैज्ञानिक आधार नभएको र यो अनैतिक रहेको बताए पनि आज पनि इन्डोनेसिया, इराक र टर्कीलगायत विश्वका धेरै देशमा यो प्रचलनमा छ ।

अर्कोतर्फ, इरानका चिकित्सा संस्थाहरूले भने कि उनीहरूले विशेष परिस्थितिहरूमा मात्र भर्जिनिटी परीक्षण गर्छन् – जस्तै अदालतमा मुद्दा वा बलात्कारको आरोप।

तर, अहिले पनि भर्जिनिटी सर्टिफिकेटको माग सबैभन्दा बढी विवाह गर्न लागेका दम्पतीले गर्ने गरेका छन् । यस्तो अवस्थामा मानिसहरु निजी क्लिनिकमा जान्छन् । प्रायः केटीहरू आफ्ना आमाहरूसँगै हुन्छन्।

महिला डाक्टर वा मिडवाइफले परीक्षण गर्छ र त्यसपछि प्रमाणपत्र जारी गर्दछ। यसमा केटीको पूरा नाम, बाबुको नाम र राष्ट्रिय परिचयपत्रका साथै केही तस्बिरहरू छन्। यो सर्टिफिकेटमा हाइमेनको पोजिसन लिपिबद्ध हुन्छ र सामान्यतया यो पनि लेखिएको हुन्छ, ‘केटी कुमारी देखिन्छिन्।’

अधिक रूढिवादी परिवारहरूमा यो कागजातमा दुई साक्षीहरू, सामान्यतया आमाद्वारा हस्ताक्षर गरिएको हुन्छ।

डा. फारिबाले धेरै वर्षदेखि यस्तो प्रमाणपत्र जारी गर्दै आएकी छिन् । यो एक अपमानजनक अभ्यास हो भनेर उनी स्वीकार्छिन्। वास्तविकतामा उनले महिलालाई मात्रै सहयोग गरेको उनको विश्वास छ ।

“उनीहरू परिवारबाट यति धेरै दबाबमा हुन्छन् कि कहिलेकाहीँ म दम्पतीसँग मौखिक रूपमा झूटो बोल्छु। यदि तिनीहरूले यौन सम्बन्ध राखेका छन् र विवाह गर्न चाहन्छन् भने, म परिवारलाई केटी कुमारी हो भनेर भन्छु।”

तर धेरै पुरुषहरूको लागि, कुमारी केटीसँग विवाह गर्नु अझै पनि प्राथमिकतामा छ।

शिराजका ३४ वर्षीय इलेक्ट्रिसियन अली भन्छन्, “यदि कुनै केटीले विवाहअघि नै आफ्नो कुमारीत्व गुमाएमा, उनी भरपर्दो हुँदैनन्। उनले आफ्नो पतिलाई अर्को पुरुषका लागि पनि छोड्न सक्छन्।”

अहिले भर्जिनिटी टेस्टको विरुद्धमा मानिसहरु बोल्ने र प्रदर्शन गरिरहेका भए पनि इरानको समाज र संस्कृतिमा यो विचार यति गहिरो छ कि सरकारले निकट भविष्यमा यसलाई प्रतिबन्ध लगाउने सम्भावना निकै कम देखिन्छ ।

चार वर्षसम्म उत्पीडन गर्ने श्रीमानसँग बसेको र आफ्नो ज्यान लिने प्रयासपछि मरियमले अदालतमार्फत सम्बन्धविच्छेद गर्न सफल भइन् । केही साताअघि उनी फेरि सिंगल भएकी थिइन् ।

उनी भन्छिन्, “फेरि एक जना पुरुषलाई विश्वास गर्न धेरै गाह्रो हुन्छ। निकट भविष्यमा मेरो विवाह फेरि हुने देख्दिन।”

अन्य हजारौं महिलाहरू जस्तै उनले पनि भर्जिनिटी सर्टिफिकेटको अभ्यास विरुद्ध अनलाइन याचिकामा हस्ताक्षर गरेकी छिन्।

छिट्टै कुनै परिवर्तन नआउने विश्वास भए पनि आफ्नो जीवनकालमा पनि कुनै परिवर्तन नदेखिने भएपनि आफ्नो देशमा महिलाले थप समानता पाउने दिन आउने उनको विश्वास छ ।

“म पक्का छु एक दिन आउनेछ जब केटीहरूले यस्तो अपमानजनक अवस्थाबाट गुज्रनु पर्दैन।”