सिकन्दर किरमानी, काबुल (बीबीसी) । गत वर्ष अफगानिस्तानमा तालिबानले सत्ता लिएपछि धेरै अफगान जीवन सधैंका लागि परिवर्तन भए। लाखौं अफगानी जनतालाई आफ्नै देशबाट बाहिर निकाल्न अभियान चलाइएको थियो। अफगानिस्तानमा बस्ने अधिकांश छोरीहरूका लागि विद्यालयहरू बन्द गरिएका छन् र गरिबी बढ्दै गएको छ।

तर विगत चार दशकमा यो पहिलो पटक हो कि अफगानिस्तान युद्ध र हिंसाको सामना गरिरहेको छैन र भ्रष्टाचारमा पनि ठूलो गिरावट आएको छ। गत वर्ष अफगानिस्तानमा तालिबानले सत्ता लिएको बेला बीबीसी टोली त्यहाँ उपस्थित थियो।

यस अवधिमा उनीहरूले धेरै तालिबान लडाकु र अफगान जनतासँग भेट गरे। बीबीसीले अफगानिस्तान फर्केर यी मानिसहरूलाई भेटेर उनीहरूको जीवनमा आएको परिवर्तन बुझ्ने प्रयास गरेको छ।

कागजमा कलम घोटिरहेका तालिबानी स्नाइपर

स्नाइपर भन्नाले लामो दूरीको बन्दुकको सहायताले शत्रुलाई लक्षित गर्ने सशस्त्र सेनामा रहेका लडाकुहरूलाई बुझाउँछ। पछिल्लो गर्मीमा, तालिबान लडाकुहरूले अघिल्लो अफगान सरकारको सेनालाई पराजित गरेर बिस्तारै इलाका जित्न थालेपछि, हामीले बल्ख प्रान्तको उत्तरी जिल्लामा कट्टरपन्थी तालिबान लडाकु आइनुद्दीनलाई भेट्यौं।

मैले उनलाई हिंसालाई कसरी जायज ठहराउन सकिन्छ भनेर सोधें, जसमा उनले भने, “हामी आम जनतालाई हानी नहोस् भनेर हरसम्भव प्रयास गरिरहेका छौं। तर यो युद्ध हो र मानिसहरू मर्नेछन्। हामीले अफगानिस्तानमा इस्लामिक व्यवस्था बाहेक केही अरू स्वीकार गर्दैनौं।”

हाम्रो वार्ता लामो समय टिकेन, युद्ध चलिरहेको थियो र अफगान सेनाको हवाई हमलाको खतरा निरन्तर रह्यो । केही महिनापछि, जब तालिबानले काबुलमा सत्ता हातमा लिएको थियो, मैले अमु दर्या, जसले अफगानिस्तानलाई उज्बेकिस्तानबाट अलग गर्छ, को किनारमा आइनुद्दीनलाई भेटें ।

नयाँ जिन्दगी

यस नदीको किनारमा बसेर भुटेको माछा खाँदै आइनुद्दीनले मलाई आफू तालिबानी स्नाइपर भएको बताए। उनले दर्जनौं अफगान सेनाका सैनिकलाई मारेको र आफू पनि १० पटक घाइते भएको बताए।

तर तालिबान सत्तामा आएपछि उनलाई बल्ख प्रान्तको भूमि तथा सहरी विकास विभागको निर्देशक बनाइएको छ । तालिबान सरकार गठन भएको केही दिनपछि जब मैले आइनुद्दीनलाई फेरि भेटेँ, मैले उनलाई ‘जिहाद’का दिनहरू याद छ कि भनेर सोधें। त्यसमा उनले तुरुन्तै भने– छ।

यस भेटको एक वर्षपछि, जब मैले आइनुद्दीनलाई भेटें, उनी एउटा अफिसमा इस्लामिक इमिरेट्सको कालो र सेतो झण्डा पछाडि बसिरहेका थिए। उनलाई देखेर यस्तो लाग्यो उनले अझै पनि आफ्नो नयाँ जीवनमा समायोजन गर्न खोजिरहेका थिए। तर उनी आफ्नो वर्तमान भूमिकाको महत्त्वलाई स्वीकार्छन्।

उनी भन्छन्, “हामी हाम्रा शत्रुहरूसँग बन्दुक लिएर लडिरहेका थियौं। अल्लाहलाई धन्यवाद, हामीले तिनीहरूलाई पराजित गर्यौं। अब हामी कलम मार्फत हाम्रा जनताको सेवा गर्ने प्रयास गरिरहेका छौं।”

तालिबानी लडाकुहरू

आइनुद्दीन युद्धका दिनमा खुसी थिए र अहिले पनि खुसी रहेको बताउँछन् । यद्यपि, युद्धको मोर्चामा लडेका केही तालिबानी लडाकुहरूले निजी कुराकानीमा भनेका छन् कि उनीहरू आफ्नो कार्यालयको कामबाट बोर भइरहेका छन्।

आइनुद्दीनले आफ्नो कार्यालयमा जुन कर्मचारीको कामको निरीक्षण गर्छन् उनीहरूमध्ये अधिकांश अघिल्लो सरकारको समयमा राखिएका थिए । सहरका अन्य भागहरूमा, हामीले केही मानिसहरूबाट उनीहरूको जागिर खोसेर तालिबान लडाकुहरूलाई दिएको गुनासो सुन्यौं। मैले आइनुद्दीनलाई सोधें कि उनी यो कामको लागि योग्य छन् कि छैनन्।

सैन्य पृष्ठभूमि

त्यसमा आइनुद्दीनले भने, “हामीले सैन्य शिक्षासँगै आधुनिक शिक्षा पनि पाएका छौं। हामी सैन्य पृष्ठभूमिबाट आएका हौं र अहिले जनतामाझ काम गरिरहेका छौं। तर हाम्रो काम र अघिल्लो सरकारको कामको तुलना गर्नुहोस्। कसले राम्रो नतिजा दिएको छ।”

तर उनी यो पनि भन्छन् कि “गुरिल्ला युद्ध भन्दा प्रशासनिक काम धेरै गाह्रो छ। युद्ध सजिलो थियो किनभने यसमा कम जिम्मेवारी थियो।”

सत्ता विरुद्ध दशकौंको लडाई पछि, तालिबान अन्ततः अफगानिस्तानको शासकमा परिणत भएको छ। यस्तो अवस्थामा सम्पूर्ण तालिबान आन्दोलनले चुनौती सामना गरिरहेको छ जसतर्फ आइनुद्दीनलगायत अन्य लडाकुहरूले औंल्याएका छन्।

अफगानिस्तानको प्रमुख सहरमा बम विष्फोट हुँदा तालिवान र अघिल्लो अफगान सरकारबीचको द्वन्द्वको खबर विश्वमा पुग्थ्यो । तर वर्षौंसम्म चलेको यो डरलाग्दो युद्ध अधिकांश ग्रामीण क्षेत्रमा लडिएको छ।

सीमावर्ती गाउँको अवस्था सुध्रियो

यी द्वन्द्वहरूमा एकातिर तालिबान लडाकूहरू र अर्कोतिर अन्तर्राष्ट्रिय सेनाको समर्थनमा रहेका अफगान सेनाहरू संलग्न थिए। अनि गाउँमा बस्ने आम जनता बिचमा अलपत्र परे ।

कतिपयले दुई पक्षबीच खासै भिन्नता नभएको विश्वास गर्छन् । र उनीहरूको मौलिक इच्छा शान्ति कायम होस् भन्ने थियो। तालिबानले अफगानिस्तानमा सत्ता लिएको केही समयपछि काबुलको दक्षिणपूर्वमा रहेको लोगार प्रान्तको पदख्वाब गाउँमा पुग्यौं।

स्थानीय मानिसहरूले हामीलाई उनीहरूको घर र जीवनमा युद्धको प्रभाव देखाउन चाहन्थे।

“परिस्थिति धेरै खराब थियो। हामीले केहि गर्न सकेनौं। हामी बजार जान पनि सकेनौं। अब अल्लाहलाई धन्यवाद हामी सबै ठाउँमा जान सक्छौं,” टाइल निर्माता समिउल्लाह बताउँछन्।

शहरी जनसङ्ख्याको तुलनामा पदख्वाब जस्ता गाउँमा बस्ने मानिसहरूको विचार तालिबानी मूल्यमान्यतासँग मिल्दोजुल्दो छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग

अघिल्लो सरकारमा पनि महिलाहरू सार्वजनिक स्थानमा अनुहार छोप्ने गर्थे र बजारमा विरलै जान्थे । गत हप्ता यहाँ आएपछि हामीले बजारका भित्तामा गोलीका निशानहरू पुरिएको देख्यौँ । र स्थानीय नागरिकहरूअझै पनि राम्रो सुरक्षा व्यवस्थाको लागि कृतज्ञ देखिए।

दर्जी गुल मोहम्मद भन्छन्, “पहिले धेरै मानिसहरू, विशेष गरी किसानहरू द्वन्द्वमा घाइते वा मारिएका थिए। धेरै पसलेहरूलाई गोली हानिएको थियो।”

अमेरिकी सेना फिर्ता भएयता अफगानिस्तानको अर्थतन्त्र निरन्तर ओरालो लागेको छ । यससँगै अफगानिस्तानलाई दिइने अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग रोकिएको छ । यो रकम अफगानिस्तानको बजेटको ७५ प्रतिशत थियो।

अन्तर्राष्ट्रिय बैंकहरूले प्रतिबन्धहरू उल्लङ्घन गर्ने डरले स्थानान्तरणमा केही हदसम्म प्रतिबन्ध लगाएका छन्। तालिबानले अमेरिकाले अफगानिस्तानको केन्द्रीय बैंकको भण्डार फ्रिज गरेको आरोप लगाएको छ ।

अर्थव्यवस्था बर्बाद भयो

पश्चिमा कूटनीतिज्ञहरूले महिला विरुद्ध तालिबानको दमनकारी नीतिका कारण अफगान नागरिकहरूलाई सरकारमार्फत सहयोग गर्न नसकिने कुरा निरन्तर राखेका छन्।

यस द्वन्द्वका कारण अफगान सहरमा बसोबास गर्ने मध्यमवर्गीय परिवारले पहिले सरकारी कर्मचारीको तलब नपाएको र त्यसपछि तलब काट्ने भएकाले आम्दानीमा भारी गिरावट आएको छ ।

पहिले नै आर्थिक संकटमा परेको वर्गलाई परिवार पाल्न गाह्रो भएको छ । पदख्वाबमा दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्य ह्वात्तै बढेको छ । र, रोजगारी नहुँदा मानिसहरु मर्कामा परेका छन् ।

समिउल्लाह भन्छन्, “अर्थतन्त्र ध्वस्त भएको छ, काम छैन, जागिर छैन। सबैजना विदेशमा बस्ने आफन्तमा निर्भर छन्।”

गुल मोहम्मद भन्छन्, “मानिसहरू पीठो किन्न असमर्थ छन्, मासु वा फलफूल किन्ने कुरा छोड्नुहोस्।” तर, समिउल्लाह भन्छन्, ‘पहिले पैसा ठिकठाक थियो भन्ने कुरा साँचो हो तर हामीमाथि दमन धेरै थियो ।

युट्युबरले अहिले पनि भिडियो बनाइरहेकी छिन्

यसो भन्दै उनले गाँउमा रहेका पूर्व अफगान सरकारका सेनाले दमन गरेको आरोप लगाए । अफगानिस्तानमा तालिवानको खुलेआम आलोचना सुन्नु दुर्लभ हुँदै गइरहेको छ। तर तालिबान विजयले केही मानिसहरूको जीवन राम्रो बनाएको छ।

तर, धेरैले आफूले बनाएको देश आफ्नो अगाडि हराउँदै गएको महसुस गर्दै आगामी दिनको चिन्तामा छन् । गत वर्ष काबुलमा तालिबान सैनिकहरू प्रवेश गर्दा मानिसहरू डराए। तालिबानले काबुलमा वर्षौंदेखि आत्मघाती हमला र योजनाबद्ध हत्या गरेको थियो।

तर युट्युबमा भिडियो बनाइरहेकी रोइनाले तालिवानसँग वार्ता गर्ने निर्णय गरिन् । गत वर्ष अगस्टमा रोइनाले बीबीसीलाई भनिन्, “महिला र पुरुषको समान अधिकार छ।”

विश्वभरी छटपटी

तर, त्यसपछि उनी थप काम गर्न पाउँछिन् कि छैनन् थाहा थिएन। एक वर्ष बितिसक्दा पनि अन्योल कायमै छ । र यो भ्रम रोइनाको दिमागमा मात्रै नभएर देशभर फैलिएको छ ।

तालिबानका शीर्ष नेतृत्वले छोरीहरूको माध्यमिक विद्यालय बन्द गर्ने आदेशलाई लिएर विश्वभर असहजताको भावना देखिएको छ। यो आदेशलाई अफगानिस्तानका सबै जनता र तालिबान लडाकुहरूका बीचमा पनि बेचैनीका साथ हेरिएको छ।

नब्बे दशकको तालिबान सरकारको तुलनामा यस पटक युवा महिला विद्यार्थीहरूलाई विद्यालय जान अनुमति दिइएको छ। विश्वविद्यालयहरूमा लैङ्गिक पृथकीकरण कार्यक्रमहरू लागू गरिएको छ। यसरी हालका महिला विद्यार्थीहरूले आफ्नो पढाइ जारी राख्न सक्छन्।

तर तालिबान नेतृत्वका प्रभावशाली र कट्टरपन्थी तत्वहरू किशोर किशोरीहरूलाई विद्यालय जान अनुमति दिन अनिच्छुक छन्। विगत बीस वर्षमा महिला अधिकारको क्षेत्रमा भएका सबै प्रगतिको अन्त्य हुन लागेको देखिन्छ ।

शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रको जागिर बाहेक अन्य सरकारी जागिरमा कार्यरत महिलालाई काममा फर्कन अस्वीकार गरिएको छ ।

तालिबान आदेश

यति हुँदाहुँदै पनि निजी क्षेत्रमा काम गर्ने केही महिला अझै पनि काम गर्न सक्षम छन् । रोइना अहिले पनि भिडियो बनाइरहेकी छिन् । उनले आफ्नो अनुहार होइन, आफ्नो टाउको छोपेकी छिन्।

काबुलको वरिपरि घुम्ने क्रममा, उनी कालो अबाया र अनुहारमा सर्जिकल फेस मास्क लगाउँछिन्। तालिबानले सार्वजनिक स्थानमा महिलाले अनुहार छोप्न आदेश जारी गरेको छ ।

तर अहिले यो आदेशलाई कडाइका साथ पालना गरिएको छैन । र अझै पनि ठूला शहरहरूमा महिलाहरू कपाल मात्रै ढाकेको देख्न सकिन्छ।

तालिबानलाई सम्बोधन गर्दै आफ्नो वर्तमान जीवनको बारेमा कुरा गर्दै, रोइना सरल ढंगले भन्छिन्, “महिला र केटीहरू हिजाब लगाउँछन्।

र उनीहरूलाई इस्लाममा तोकेको स्वतन्त्रता प्राप्त हुनुपर्छ। उनीहरुको अधिकार खोस्नु हुँदैन । उनीहरूलाई काम गर्न र अध्ययन गर्न दिइनुपर्छ।”