काठमाडौं । महाराष्ट्रको सांगली जिल्लाको एउटा गाउँ। नाम वडगाउँ हो। हरेक दिन साँझ सात बजे साइरन बज्छ। साइरनको आवाजले गाउँलेहरूलाई आफ्नो मोबाइल र टिभी सेटहरू बन्द गर्न संकेत गर्दछ।

डेढ घण्टापछि अर्थात् साढे आठ बजे फेरि पञ्चायतको साइरन बज्छ । गाउँलेहरूले ‘लत’ मानिने मोबाइल र टिभी सेटहरू पुनः सुरु गर्न सक्छन्।

गाउँका प्रमुख विजय मोहितेले बीबीसीलाई भने , “हामीले स्वतन्त्रता दिवसको एक दिन अघि अगस्त १४ मा निर्णय गर्यौं कि अब यो लतलाई रोक्नु पर्छ।”

‘त्यसपछि गाउँमा साइरन बज्ने वित्तिकै टेलिभिजन सेट र मोवाइल बन्द हुन थाले,’ उनले भने ।

वडगाउँको जनसंख्या करिब तीन हजार छ। गाउँका अधिकांश मानिसहरु कृषि पेशामा आबद्ध छन् वा चिनी मिलमा काम गर्छन् ।

विजय मोहितेले कोभिडको समयमा बालबालिका टिभी र अनलाइन कक्षाका लागि मोबाइल फोनमा निर्भर भएको बताए । यस वर्ष विद्यालय खुलेपछि बालबालिका विद्यालय जान थालेका छन् ।

उनी भन्छन्, “बालबालिका नियमित कक्षामा जान थाले तर ठूलो समस्या भयो। विद्यालयबाट फर्किदा या त मोबाइल लिएर बस्ने कि टिभी हेर्न थाले। बालबालिका मात्र होइन, ठूलाहरू पनि मोबाइलमै व्यस्त हुन थाले। उनीहरुबीचको कुराकानी पनि टुंगिएको थियो ।”

गाउँमा बस्ने वन्दना मोहितेले आफ्ना दुई छोराछोरीलाई सम्हाल्न गाह्रो भएको बताइन् । “दुबै बच्चाहरू या त पूर्ण रूपमा फोनमा थिए वा टिभी हेरिरहेका थिए,” उनी भन्छिन्।

उनी भन्छिन्, “तर गाउँमा नयाँ नियम लागु भएपछि श्रीमानलाई कामबाट फर्केर छोराछोरीलाई पढाउन सजिलो भएको छ। अब म पनि भान्साकोठामा आरामसँग काम गर्न सक्षम छु।”

गाउँलेहरूलाई मोबाइल र टिभी सेट अर्थात् डिजिटल डिटक्सबाट टाढा रहन मनाउन पञ्चायतलाई त्यति सजिलो थिएन। विजय मोहिते भन्छन्, ‘पञ्चायतले पहिलोपटक गाउँलेहरुका अगाडि यो आइडिया राखेपछि पुरुषहरुले हाँसेका थिए ।

त्यसपछि पञ्चायतका मानिसहरूले गाउँका महिलाहरूलाई भेला गरे। यो क्रम जारी रह्यो भने धेरै टिभी सिरियल हेर्ने लत लाग्न सक्छ भन्ने महिलाहरुको विश्वास थियो ।

गाउँभरीमै केही घण्टाको लागि मोबाइल र टिभी सेट अफ गर्नुपर्छ भन्ने कुरामा उनीहरू सहमत थिए । त्यसपछि पञ्चायतको अर्को बैठक बसेर गाउँको मन्दिरमा साइरन बजाउने निर्णय भयो ।

विजय मोहिते भन्छन्, “यो निर्णय कार्यान्वयन गर्न सजिलो थिएन। साइरन बज्नेबित्तिकै पञ्चायतका सदस्य र गाउँलेका समूहले अहिले मोबाइल र टिभी बन्द गर भनी गाउँ गाउँ घुम्नुपर्ने भयो।”

तर के टिभी वा फोन केही समयका लागि बन्द गर्दा ‘डिजिटल डिटक्स’ हुन सक्छ ? के यसबाट टिभी वा मोबाइल हेर्ने ‘लत’ बाट छुटकारा पाउन सकिन्छ ?

यस प्रश्नको जवाफमा निम्हान्सका क्लिनिकल साइकोलोजीका प्राध्यापक डा मनोज शर्मा भन्छन्, “कोभिडले अनलाइन गतिविधि वा मोबाइलमा बिताउने समय बढेको छ।” शर्मा र उनका सहकर्मीले ४९५ महिला र १८७ पुरुषमा यस सम्बन्धमा अध्ययन गरेका थिए ।

सन् २०२० को जुलाई र डिसेम्बरको बीचमा गरिएको यस अध्ययनका अनुसार किशोर र युवा वयस्कहरूमा ‘समस्याग्रस्त इन्टरनेट प्रयोग’ तीव्र गतिमा बढ्दै गएको छ। इन्टरनेटको बढ्दो प्रयोगका कारण यो सबैभन्दा गम्भीर चुनौतीका रूपमा देखापरेको छ ।

अध्ययनको नतिजामा भनिएको छ, “इन्टरनेटको अत्यधिक अनुत्पादक प्रयोगले समस्याग्रस्त प्रयोगको विकासको जोखिम बढाउँछ, जसले मानसिक तनाव निम्त्याउन सक्छ।”

अध्ययनमा यो पनि भनिएको छ कि किशोरकिशोरीमा मानसिक तनाव हुने वा यस्तो महसुस गर्नेहरु इन्टरनेटमा जान सक्छन् । तिनीहरूले यसलाई कुनै पनि भावनात्मक अवस्थाबाट टाढा रहन वा समस्या निम्त्याउनबाट बच्न प्रयोग गर्छन्।

जसका कारण उनीहरु मानिसलाई भेट्न पनि लज्जित हुन थालेको बताइएको छ । सामाजिक जमघट, पारिवारिक घटनाहरू र बाहिरी गतिविधिहरूबाट दूरीले तिनीहरूलाई अलग गर्छ।

पूर्ण चेतनाका साथ परिवारको रूपमा डिजिटल उपवास (मोबाइल, टिभीबाट दूरी) अनलाइन गतिविधिहरूमा हाम्रो निर्भरता कम गर्ने आधार हुनसक्ने डा शर्मा बताउँछन्।

“डिजिटल डिटोक्सिङका लागि तपाईंले बालबालिकासँग अन्तरक्रिया गर्नु आवश्यक छ र उनीहरू खेलकुद र अन्य अफलाइन गतिविधिहरूमा भाग लिन्छन्, उनीहरूले पर्याप्त निद्रा पाउँछन् र राम्रोसँग खान्छन् भन्ने सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ” उनी भन्छन्।

वडगाउँका दिलीप मोहिते उखु किसान हुन्। उनका तीन छोरा विद्यालयमा पढ्छन् । केही घन्टा मोबाइल, टिभी बन्द गर्दा पनि यसको असर देखिएको उनीहरु बताउँछन् ।

उनी भन्छन्, “पहिले केटाकेटीले पढाइमा ध्यान दिएनन्। अहिले पढ्ने प्रवृत्ति बढेको छ। अहिले गाउँका मानिसहरू घरभित्र र बाहिर सामान्य कुराकानीमा सहभागी हुन थालेका छन्।”