काठमाडौं । सन् १९४७ मा रुसमा अचानक एउटा सहरको उदय भयो सिटी-४० । धेरै खाली ठाउँहरू मिसाएर बनेको यो शहरमा सबै थोक थियो। बजार, ठूलो अस्पताल र राम्रो स्कूल । फरक कुरा के थियो भने यहाँको करिब १ लाख जनसंख्या आफ्नो क्षेत्रबाट बाहिर जान पाएनन् । न त बाँकी रूस यहाँ आउन सक्यो । शहरको हरेक कुनामा सुरक्षा बलहरू तैनाथ गरिएको थियो, जसले मानिसहरूलाई यहाँ रहन सुनिश्चित गर्नेछ। त्यहाँ अर्को समस्या थियो – यहाँका बासिन्दाहरूको नाम जनगणना सूचीमा थिएन। अर्थात् तिनीहरूको अस्तित्व नै थिएन ।

अहिलेको रुसमा जानु भयो भने अजर्स्क नामको सहर भेटिन्छ । सिटी-४० कतै छैन। अजर्स्क सहर नक्सामा पनि छ र सहरका मानिसलाई पनि जनगणनामा समावेश गरिएको छ । केटाकेटीहरू खेल्दै र ठूला पार्कहरूमा काम गर्ने मानिसहरू देखिनेछन्। सडक छेउमा ताजा फलफूल र तरकारी पनि बिक्री हुनेछ, तर फरक हुनेछ। यी फलहरू खरिद गर्नु अघि एक विशेष उपकरण मार्फत परीक्षण गरिनेछ। यो एक गेइगर उपकरण हो जसले खाना वा कुनै पनि चीजमा खतरनाक विकिरणबारे बताउँछ। यो एक मात्र चीज हो जसले यस शहरको अँध्यारो रहस्य प्रकट गर्दछ।

यहाँका बासिन्दाहरूलाई थाहा छ कि उनीहरूले पिएको पानी, यहाँ फल्ने ब्रोकाउली र च्याउ वा फूलहरू पनि विषाक्त हुन सक्छन्। विकिरण जाँच नगरी गल्तीले पनि केही खाए वा पिएमा बिरामी पर्न सकिन्छ र मर्न पनि सकिन्छ भन्ने कुरा उनीहरूलाई थाहा छ। विकिरणका कारण अजर्स्क विश्वको सबैभन्दा विषाक्त स्थानहरूमा समावेश छ। यसलाई पृथ्वीको चिहान पनि भनिन्छ।

तर यहाँ किन यस्तो भयानक विकिरण छ ? यो दोस्रो विश्वयुद्ध पछि सुरु भयो। सन् १९४६ मा तत्कालीन सोभियत संघले चुपचाप सहर निर्माण गर्न थाल्यो । यसमा शहरका लागि आवश्यक सबै सुविधाहरू थिए, तर मुख्य जोड परमाणु संयंत्रमा थियो। यस प्लान्टमा काम गर्नका लागि सोभियत संघको हरेक कुनाबाट छिटोभन्दा छिटो वैज्ञानिक र कामदार छनोट गरी उनीहरुलाई परिवारसहित यहाँ ल्याइयो ।

धेरै वैज्ञानिकहरू रातारात आफ्नो घरबाट बेपत्ता भए। परिवारले खोज्दा प्रहरीले सहयोगको बहाना गर्दै अन्तत: उनीहरूलाई बेपत्ता घोषित गरेको थियो । उनीहरुलाई कुनै खास कारणले निष्कासन गरिएको प्रहरीलाई थाहा थियो तर उनीहरु कहाँ थिए र कारण के हो भन्ने पनि थाहा थिएन । सहरमा बसोबास गर्नेहरुसँग बाहिरी दुनियाँसँग सम्पर्क नराख्ने सम्झौता गरिएको थियो । न पत्र, न फोन । बाहिर निस्कने कुरा त परै जाओस् । तर प्रश्न यो छ कि मान्छेहरु यसरी गुमनाम भएर बाँच्न किन तयार भए ?

यसको कारण दोस्रो युद्धपछिको अवस्था हो । त्यतिबेला सोभियत संघ लगायत संसारभरि नै गरिबी थियो । जनता भोकले मरिरहेका थिए । यस्तो अवस्थामा यहाँका जनतालाई प्रशस्त खानेकुरा, विलासी घर र मनमोहक पैसा दिइयो । छोराछोरीका लागि राम्रो स्कुल थिए । यहाँ सबै कुरा थियो, जुन बाहिरी संसारका लागि सपना थियो। यससँगै परमाणु कार्यक्रमको हिस्सा बनेपछि कुनै समय इतिहासमा उनीहरूको नाम लेखिनेछ भन्ने भ्रम पनि राखिएको थियो ।

बिस्तारै खतरनाक विकिरणले सम्पूर्ण जनसङ्ख्यालाई असर गर्न थाल्यो । बालबालिका, वृद्ध, युवा सबै क्यान्सरजस्ता रोगले मर्न थाले। रुसले धेरै गोप्यता अपनाएको हुनाले कति जनाको अकालमै मृत्यु भयो भन्ने तथ्यांक उपलब्ध छैन तर ५० को दशकको सुरुमा विकिरणबाट हुने रोगका कारण धेरैको मृत्यु भएको दाबी गरिएको छ ।

यसबारेमा नेशनल लाइब्रेरी अफ मेडिसिनमा लेख पनि प्रकाशित भएको थियो । मायाक न्यूक्लियर कम्प्लेक्समा कामदारहरूमा क्यान्सर मृत्यु जोखिम नामले प्रकाशित अनुसन्धानमा, प्लान्ट नजिकै बस्ने मानिसहरू कसरी विकिरणको सिकार भइरहेका छन् भनिएको थियो। सन् १९४८ देखि अर्को १० वर्षभित्र विकिरणको ओभरडोजका कारण १७ हजार ५०० जनाको मृत्यु भएको मानिन्छ ।

सेप्टेम्बर १९५७ मा भएको घटनालाई सबैभन्दा ठूलो मानिन्छ, जसमा रेडियोएक्टिभ फोहोरको कूलिङ सिस्टम फेल भयो र फोहोर करिब ३५० डिग्री सेल्सियससम्म तात्यो र विस्फोट भयो। कति मानिस, कति जनावर मरे भन्ने कुनै जानकारी छैन। यस दुर्घटनाको बारेमा बाँकी विश्वलाई सन् १९७६ मा थाहा भयो, जब सोभियत संघका इतिहासकार झोरेस मेदवेदेवले यसको बारेमा बताए । नदीको किनारमा रेडियोधर्मी फोहोर जम्मा गर्दा पनि दीर्घकालीन असर परेको थियो । पानी र माटो सबै विषालु भयो।

सिटी-४० को आणविक दुर्घटना चेर्नोबिलसँग तुलना गरिन्छ। सन् १९८६ को अप्रिलमा रुसको आणविक प्लान्टमा चेरनोबिल दुर्घटना पनि भएको थियो, जसमा विस्फोटका कारण रातारात धेरै मानिसको मृत्यु भएको थियो। पछिल्ला समयहरूमा, त्यहाँ बसोबास गर्ने जनसंख्यामा क्यान्सरका केसहरू रेकर्ड गरिएका थिए, जुन धेरै जवान थिए। जब विषाक्त हावाको प्रभाव अन्य देशमा पुग्न थाल्यो, सोभियत संघले संयुक्त राष्ट्र संघमा यसको जानकारी गरायो।

अजर्स्क वरपरका नदीहरू, विशेष गरी कराचे तालको पानीमा चेर्नोबिलको तुलनामा साढे दुई गुणा बढी विकिरण रहेको विश्वास गरिन्छ। यसलाई मृत्युको ताल पनि भनिन्छ। यसपछि पनि यहाँका मानिसहरू बसिरहेका छन्। हाल सिटी–४० को नाम परिवर्तन गरी अजर्स्क राखिएको छ, यो नक्साको अंश हो तर यहाँ घुम्न र फोटो खिच्न निषेध गरिएको छ । विभिन्न ठाउँमा रुसी र अङ्ग्रेजी भाषामा प्रतिबन्धसम्बन्धी सूचनाहरू राखिएको छ।