काठमाडौं । राजनीतिक विश्लेषक बुद्ध छिरिङ मोक्तानले पश्चिमी ज्ञान प्रणाली र आधुनिकताले निर्माण गरेको लैङ्गिक तथा भूराजनीतिक ढाँचाको पुनःसमीक्षा आवश्यक रहेको बताएका छन्।

काठमाडौंमा आयोजित ‘लैङ्गिक दृष्टिकोणबाट भूराजनीतिको पुनपरिवर्तन’ विषयक अन्तरक्रिया कार्यक्रममा उनले पश्चिमी ‘एनलाइटनमेन्ट’ पछि विकसित विचारधाराले मानवलाई ‘तर्कसंगत, स्वतन्त्र र इच्छाशक्ति भएको’ रूपमा परिभाषित गरे पनि त्यसले ऐतिहासिक रूपमा महिला तथा अन्य समुदायमाथि विभेद सिर्जना गरेको दाबी गरेका हुन्।

उनले भने, ‘पश्चिमी एनलाइटनमेन्टले मानवलाई स्वतन्त्र र तर्कशील रूपमा परिभाषित गरेपनि त्यसको सुरुवाती ढाँचा पुरुषकेन्द्रित थियो। अब लैङ्गिक दृष्टिकोणबाट भूराजनीतिको पुनःपरिभाषा गर्न पूर्वीय ज्ञान प्रणाली र शक्ति–केन्द्रित दर्शनलाई समेट्न आवश्यक छ।’

उनले उदारवाद र माक्र्सवादजस्ता पश्चिमी विचारधाराले पनि प्रारम्भमा पुरुषकेन्द्रित दृष्टिकोणलाई नै आधार मानेको बताए। मोक्तानले बाइबलीय अवधारणाबाट प्रभावित पूरानो युरोपेली शासन प्रणालीले मानवलाई ‘पापी’का रूपमा व्याख्या गर्दै स्वतन्त्र निर्णय क्षमतालाई सीमित गरेको उल्लेख गरे।

त्यसको प्रतिक्रिया स्वरूप विकसित भएको आधुनिक पश्चिमी चिन्तनले स्वतन्त्रता र तर्कशीलताको अवधारणा अघि सारे पनि लैङ्गिक समानताको सवालमा पछि मात्र सुधारका प्रयास सुरु भएको उनको भनाइ थियो।

उनले भने, ‘बाइबलीय अवधारणाले मानवलाई ‘पापी’का रूपमा चित्रित गर्दै स्वतन्त्र निर्णय क्षमतालाई सीमित गर्यो। त्यसको प्रतिक्रिया स्वरूप विकसित पश्चिमी चिन्तनले स्वतन्त्रता र तर्कशीलताको अवधारणा अघि सारेपनि लैङ्गिक समानताका सवालमा सुधारका प्रयास ढिलो गरी सुरु भए।’

उनले पूर्वीय दर्शन, विशेषगरी शक्ति र प्रकृतिमा आधारित दृष्टिकोणले लैङ्गिक सम्बन्धलाई फरक तरिकाले व्याख्या गर्ने बताए। दर्शनमा प्रकृति र पुरुषको अवधारणालाई उदाहरण दिँदै उनले शक्ति (ऊर्जा)लाई केन्द्रमा राखेर समाज र ब्रह्माण्ड बुझ्ने परम्परा रहेको उल्लेख गरे।

कार्यक्रममा उनले पश्चिमी ‘युरोसेन्ट्रिक’ भूराजनीतिक ढाँचाले विश्व राजनीति लामो समयसम्म प्रभावित पारेको उल्लेख गर्दै अब एशियाली ज्ञान प्रणाली, विशेषगरी नेपाल, भारत र चीनजस्ता सभ्यताबाट नयाँ वैकल्पिक दृष्टिकोण विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याए।

मोक्तानले लैङ्गिक दृष्टिकोणबाट भूराजनीतिक पुनर्परिभाषा गर्न पूर्वीय दर्शन, सांस्कृतिक चेतना र ऐतिहासिक अनुभवलाई समेटेर नयाँ ढाँचा निर्माण गर्नुपर्नेमा जोड दिएका थिए।