विश्व राजनीति अहिले केवल सीमाको राजनीतिमा सीमित छैन। राष्ट्रहरूको शक्ति अब ट्यांक र सेनाले मात्र निर्धारण गर्दैन, बल्कि प्रविधि, आपूर्ति शृङ्खला, जलस्रोत, तथ्यांक, जनसाङ्ख्यिकी, आप्रवासन, जलवायु संकट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र आर्थिक अन्तरनिर्भरताले नयाँ शक्ति संरचना निर्माण गरिरहेका छन्।

यस्तो संक्रमणकालीन समयमा नेपालजस्तो भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील राष्ट्रका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध कुनै परराष्ट्र मन्त्रालयको सीमित विषय मात्र होइन। यो राष्ट्रको अस्तित्व, स्वाभिमान, आर्थिक भविष्य र सभ्यतागत निरन्तरतासँग प्रत्यक्ष जोडिएको प्रश्न हो।

नेपाल लामो समयसम्म दुई विशाल शक्तिका बीचमा रहेको सन्तुलनको भूगोलका रूपमा व्याख्या हुँदै आयो। तर एक्काइसौँ शताब्दीको यथार्थले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ कि नेपाल केवल अरूको रणनीतिक नक्सामा रहेको एउटा मध्यवर्ती क्षेत्र मात्र हो, कि आफ्नै वैचारिक, आर्थिक र कूटनीतिक हैसियत निर्माण गर्न सक्ने स्वायत्त राष्ट्र हो?

आज नेपाली समाजमा गहिरो निराशा छ र युवाहरू विदेशिन बाध्य छन्। राष्ट्रिय संस्थाहरूमाथिको विश्वास कमजोर हुँदै गएको छ भने राजनीति अक्सर तत्कालीन सत्ता समीकरणमा सीमित देखिन्छ। विदेश नीति दीर्घकालीन राष्ट्रिय दृष्टिकोणको विषय बन्न सकेको छैन।

यही पृष्ठभूमिमा पुरानो राजनीतिक संस्कारमाथि उठेको एउटा प्रश्नको उत्तरका रूपमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीजस्तो नयाँ राजनीतिक शक्तिका लागि अवसर देखा परेको हो। अब प्रश्न केवल कसले सरकार बनाउँछ भन्ने होइन, बरु नेपालले विश्वसँग आफ्नो सम्बन्ध कसरी पुनःपरिभाषित गर्छ भन्ने हो।

नेपालको विदेश नीति लामो समयसम्म सन्तुलन शब्द वरिपरि घुम्यो, तर व्यवहारमा त्यो सन्तुलन धेरैपटक प्रतिक्रियात्मक मात्र भयो, रणनीतिक हुन सकेन। राज्यको संस्थागत क्षमता कमजोर हुँदा विदेश नीति अक्सर व्यक्तिनिष्ठ, सरकार परिवर्तनमुखी र अल्पकालीन स्वार्थद्वारा प्रभावित रह्यो।

हाम्रा कूटनीतिक कमजोरीका मूल कारणहरूमा स्पष्ट राष्ट्रिय हितको अभाव, संस्थाभन्दा व्यक्तिमा आधारित कूटनीति र आर्थिक कूटनीतिको कमजोरी रहेका छन्।

परराष्ट्र नीति भावुकताले होइन, राष्ट्रिय हितले निर्देशित हुन्छ भन्ने मान्यता विपरीत नेपालमा विदेश नीति धेरैपटक भावनात्मक प्रतिक्रिया र क्षणिक राष्ट्रवादमा सीमित रह्यो। आजको विश्वमा लगानी, व्यापार, प्रविधि र मानव पूँजीमार्फत राष्ट्रहरूले आफ्नो प्रभाव बढाइरहेका छन्, तर नेपाल अझै सहायता निर्भर मानसिकताबाट बाहिर निस्कन सकेको छैन।

यस सन्दर्भमा विश्वभर छरिएका लाखौँ नेपालीहरू नेपालका अमूल्य रणनीतिक सम्पत्ति हुन्। राज्यसत्ताले उनीहरूलाई केवल विप्रेषण पठाउने मेसिन र विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने तथ्याङ्कको रूपमा मात्र बुझ्ने ऐतिहासिक भूल गर्‍यो।

उनीहरू केवल श्रमका निर्यात होइनन्, बरु विश्वका उत्कृष्ट विश्वविद्यालय, व्यावसायिक प्रतिष्ठान र प्रविधिका केन्द्रहरूमा खारिएर बसेका बौद्धिक र आर्थिक पूँजी हुन्। अबको हाम्रो परराष्ट्र र राष्ट्रिय सुरक्षा नीतिले यो अथाह शक्तिलाई विदेशमै खेर जान दिने प्रतिभा पलायनको पुरानो र निराशाजनक भाष्यलाई पूर्ण रूपमा त्याग्नुपर्छ।

त्यसको सट्टा उनीहरूको विश्वव्यापी सञ्जाल, पूँजी र ज्ञानलाई स्वदेशको पूर्वाधार र आर्थिक रूपान्तरणसँग जोड्ने बौद्धिक सञ्चारको आधुनिक नीति अख्तियार गर्नुपर्छ। जबसम्म राज्यले उनीहरूलाई नीति निर्माणको मूलधारमा हिस्सेदार बनाउँदै पूर्ण मताधिकार सुनिश्चित गर्दैन, तबसम्म यो विश्वव्यापी रणनीतिक सम्पत्तिको वास्तविक लाभांश नेपालले प्राप्त गर्न सक्दैन।

अहिलेको विश्व एकध्रुवीय छैन। अमेरिका शक्तिशाली छ, तर चीन तीव्र रूपमा उदाउँदैछ र भारत क्षेत्रीय शक्ति बन्ने यात्रामा छ। यस्तो अवस्थामा नेपालले केवल तटस्थता दोहोर्‍याएर मात्र पुग्दैन, बरु असाधारण कूटनीतिक चातुर्य र बुद्धिमत्तापूर्ण सक्रियता आवश्यक छ।

यदि राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई राष्ट्रिय पुनर्निर्माणको रणनीतिक उपकरणका रूपमा बुझ्न सक्यो भने नेपालले नयाँ दिशा पाउन सक्छ। यसका लागि नयाँ विदेश नीतिमा विभिन्न मुख्य आयामहरू आवश्यक छन्। पहिलो आयाम निष्क्रिय सन्तुलनभन्दा सक्रिय बहुआयामिक राष्ट्रिय हितको बाटो हो।

भारतसँग हाम्रो इतिहास, खुला सीमा, संस्कृति र अर्थतन्त्र जोडिएको छ भने चीनसँग पूर्वाधार, व्यापार र क्षेत्रीय रणनीतिक अवसर जोडिएका छन्। त्यसैगरी अन्य पश्चिमा मुलुकहरू शिक्षा, प्रविधि र बजारका स्रोत हुन्।

नेपालले कसैको विरोधमा होइन, आफ्नै हितका आधारमा भारतसँग परिपक्व पारस्परिकता र चीनसँग रणनीतिक सावधानीसहितको सहकार्य गर्दै आफ्नो भूगोललाई सम्भावनाका रूपमा हेर्न सक्नुपर्छ।

दोस्रो आयाम आर्थिक कूटनीतिलाई विदेश नीतिको केन्द्रमा राख्नु हो। विदेश नीति केवल संयुक्त राष्ट्रसङ्घको भाषण होइन, यो रोजगारी, लगानी, पर्यटन, प्रविधि र बजारसँग जोडिएको विषय हो।

नेपालले हरित ऊर्जा, जलस्रोत, हिमाली पर्यटन, डिजिटल सेवा, कृषि प्रशोधन र योग एवं स्वास्थ्य पर्यटन जस्ता रणनीतिक क्षेत्र पहिचान गरी सहायता कूटनीतिबाट लगानी र नवप्रवर्तन कूटनीतिमा रूपान्तरण हुनुपर्छ।

तेस्रो आयाम विश्वभर रहेका नेपालीहरूलाई रणनीतिक साझेदार बनाउनु हो। प्रवासी नेपालीहरूको प्रतिभा नेटवर्क, डायस्पोरा लगानी मञ्च र नीतिगत फेलोसिप जस्ता अवधारणामा काम गरेर उनीहरूको ज्ञान र पूँजीलाई राष्ट्रिय पुनर्निर्माणमा जोड्न सकियो भने त्यो नेपालको सबैभन्दा ठूलो नरम शक्ति बन्न सक्छ।

चौथो आयाम ज्ञान र सभ्यताको नरम शक्ति परिचालन हो। नेपाल बुद्धको भूमि, हिमालको सभ्यता र पूर्वीय दर्शनको अनुपम सङ्गम हो। नेपालले हिमाली कूटनीति, बौद्ध परिपथ कूटनीति र जलवायु कूटनीतिमार्फत विशिष्ट अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान र नैतिक भूगोल निर्माण गर्न सक्छ।

पाँचौँ आयाम सक्षम र पेशेवर कूटनीतिक संरचनाको विकास हो। नेपाललाई अब अनुसन्धानमा आधारित कूटनीति, तथ्याङ्कमा आधारित वार्ता र बहुभाषिक रणनीतिक सञ्चार आवश्यक छ। राजदूत नियुक्ति केवल राजनीतिक भागबण्डाको विषय बन्नु हुँदैन र यसका लागि वैदेशिक नीति पारिस्थितिक प्रणाली निर्माण गर्नुपर्छ।

जलवायु परिवर्तन नेपालका लागि नयाँ कूटनीतिक अवसर पनि हुन सक्छ। नेपालले पर्वतीय राष्ट्रहरूको नेतृत्व गर्दै जलवायु वित्त, हिमाल संरक्षण र जल सुरक्षा संवादमा निर्णायक भूमिका खेल्न सक्छ।

यसका साथै नयाँ पुस्ता प्रविधि, विश्व राजनीति र विश्व श्रम बजारसँग प्रत्यक्ष जोडिएकाले विदेश नीति अब सम्भ्रान्त वर्गको कुराकानी मात्र रहनु हुँदैन। युवाहरूलाई नीति अनुसन्धान र अन्तर्राष्ट्रिय वार्ता संस्कृतिमा जोड्न जरुरी छ।

नेपालले धेरै समयसम्म घटनापछि प्रतिक्रिया दिने राजनीति गर्‍यो, तर विश्व तीव्र गतिमा बदलिँदैछ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जल संकट र साइबर सुरक्षा जस्ता विषयले भविष्यको शक्ति संरचना बदल्दैछन्। यसकारण अब तत्कालीन सरकारभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय रणनीतिक दृष्टिकोण निर्माण गर्नुपर्छ।

हरेक पुस्तामा एउटा राजनीतिक क्षण आउँछ, जहाँ नयाँ शक्तिले सोच बदल्ने अवसर पाउँछ। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको अगाडि अहिले त्यस्तै अवसर छ। यदि यो शक्ति पनि पुरानै सत्ता व्यवहार, व्यक्तिवाद र अल्पकालीन लोकप्रियतामा सीमित भयो भने इतिहासले यसलाई अर्को क्षणिक प्रयोगका रूपमा सम्झनेछ।

तर यदि यसले संस्थागत राजनीति, दीर्घकालीन नीति, ज्ञानमा आधारित नेतृत्व र आधुनिक राष्ट्र निर्माणको दृष्टिकोण अँगाल्न सक्यो भने नेपालले वास्तवमै नयाँ राजनीतिक संस्कार पाउन सक्छ। नेपाल अब केवल एउटा सीमान्तकृत भूगोल होइन, विश्वमञ्चमा एउटा सार्वभौम दृष्टिकोण बन्नुपर्छ। इतिहास साक्षी छ कि भयानक साम्राज्यवादी शक्ति संघर्षहरूको बीचमा पनि यो भूमि कहिल्यै कसैको उपनिवेश बनेन।

हाम्रो अस्तित्वको त्यो रक्षा केवल पुर्खाको अदम्य आत्मसम्मान र कूटनीतिक चातुर्यले गरेको थियो। आज एक्काइसौँ शताब्दीमा, त्यही ऐतिहासिक आत्मसम्मानलाई आधुनिक रणनीतिक सामर्थ्य र राष्ट्रिय शक्तिमा रूपान्तरण गर्ने युगीन दायित्व आएको छ।

अबको हाम्रो विदेश नीति माग्ने कचौरा र दातृ निर्भरताको हीनताबोधबाट मुक्त भएर विश्वसँग सम्मानजनक रणनीतिक साझेदारी गर्ने अग्रगामी कूटनीतितर्फ केन्द्रित हुनैपर्छ।