सेतोपाटीको जेठ ६ गते २०८३, एउटा समाचारले मेरो ध्यान तान्यो। सुर्खेतको बसपार्क नजिक काफल बेचिरहेकी एक महिलाको डालो सडकमा पोखिएको दृश्य-यो केवल एउटा क्षणिक घटना थिएन, यो हाम्रो समाजको संवेदनशीलता, गरिबीप्रतिको दृष्टि र श्रमप्रतिको सम्मानबारे उठेको गहिरो प्रश्न थियो।

समाचारका अक्षरहरू पढ्दै जाँदा मनमा एउटा पीडादायी अनुभूति उठिरह्यो-हामीले डोको र डालो छुट्याउन नसक्ने समाज भएर बस्यौँ भने, श्रमिक र श्रमको पीडा कसरी छुट्याउने?

नेपालका पहाड–पहाडमा डोको र डालो केवल भाँडो होइनन्; यी जीवनका अध्याय हुन्। डोको अग्लो, गहिरो, भारी-घाँस, दाउरा, तरकारी, जंगलका भारी वस्तुहरू बोक्ने पहाडको कठोरता।

डालो गोलो, पातलो, फल्याक्क परेको-काफल, च्याउ, धान, पीठो, सागसब्जी, अनि कहिलेकाहीँ कोसेली-गाउँको सुगन्ध, घरको माया, आमा-बुबाको सम्झना बोकेर हिँड्ने पहाडको कोमलता। यी दुवै भाँडाहरू बाँसको चोइँया, कहिले मालिङ्गोको चोइँया, कहिले दुवै मिसाएर बुनेका हुन्छन्।

यी भाँडाहरूमा पहाडका हातहरूको छाप हुन्छ-आमाहरूको पसिना, बुबाहरूको संघर्ष, र गाउँघरको दैनिकी। डोको बिना पहाडको बिहान अधुरो हुन्छ, डालो बिना पहाडको बजार अधुरो हुन्छ, र कोसेली बिना पहाडको माया अधुरो।

यही डालो सुर्खेतकी ती महिलाले बोकेकी थिइन्। त्यो डालोमा काफल मात्र थिएन; त्यसमा जंगलको यात्रा, बिहानको पसिना, परिवारको आशा र जीवनको संघर्ष भरिएको थियो।

तर दुर्भाग्य, त्यो डालो सडकमा पोखियो-कसैले मेहनतको मूल्य मेटिदिएको जस्तो, कसैले गरिमालाई भुइँमा फ्याँकिदिएको जस्तो। समाचारमा कतै “डोको” भनिएको थियो, कतै “डालो”-तर वास्तविकता स्पष्ट थियो।

तर विडम्बना-आजका धेरै पत्रकार र अधिकारीहरूले डोको-डालो छुट्याउनै सकेनन्। भाषिक त्रुटि मात्र होइन, यो श्रमजीवी वर्गको वास्तविकता बुझ्न नसक्ने समाजको दर्पण हो।

सडकमा बसेर काफल बेच्ने ती महिलाले नियम तोड्न खोजेकी थिइनन्। उनी त केवल जीवन चलाउन खोजिरहेकी थिइन्। पहाडका महिलाहरूले जंगल-जंगल चहारेर च्याउ टिपेको, दमार-दमार चढेर काफल खोजेको, त्यसैको कमाइले छोराछोरी पढाएको कथा-यो हजारौँ नेपाली आमाहरूको सामूहिक इतिहास हो।

नगरपालिकाले सडकमा व्यापार गर्न नदिने नियम बनाउनु गलत होइन। तर नियम लागू गर्ने शैली नै सभ्यताको परीक्षा हो। विकल्प नदिई हटाइयो भने, त्यो नियम होइन-त्यो दमन हो। सडकमा बस्नेहरू नियम तोड्न चाहेर बस्दैनन्, उनीहरू बाध्य भएर बस्छन्। जीवनको कठोरताले थिचेर सडकमा ल्याएको हो, मनले होइन।

डालो पोखिँदा काफल मात्र भुइँमा झरेन। त्यो महिलाको आत्मसम्मान पनि चिरियो। उनको बिहानको पसिना पनि मेटियो। उनको संघर्ष पनि भुइँमा लड्यो। नेपालका गाउँघरमा डोको-डालो केवल भाँडो होइन, यी जीवनका कविता हुन्।

डोकोले पहाडको कठोरता बोकेको छ-घाम, पानी, हिउँ, चिसो, तातो-सबै सहेर आमाहरूले डोकोमा संसार बोकेका छन्। डालोले पहाडको कोमलता बोकेको छ-काफलको मिठास, च्याउको सुगन्ध, धानको सुनौलोपन, पीठोको सेतोपना, र कोसेलीको माया।

यही कारणले डालो पोखिनु केवल दुर्घटना होइन-यो संवेदनशीलता हराएको समाजको प्रतिबिम्ब हो। हामीले नियमलाई मानवताभन्दा माथि राख्यौँ भने, हामीले विकासलाई करुणाभन्दा अगाडि राख्यौँ भने, हामीले श्रमलाई सम्मान गर्न छोड्यौँ भने-त्यस समाजले कस्तो भविष्य निर्माण गर्छ?

मानवता भनेको नियमभन्दा माथि उठ्ने क्षमता हो। नियमले बाटो देखाउँछ, तर मानवताले दिशा। नियमले व्यवस्था बनाउँछ, तर मानवताले समाज। नियमले गल्ती देख्छ, मानवताले पीडा।

डालोमा काफल बेच्ने ती महिला केवल व्यापारी होइनन्-उनी पहाडको कथा बोकेकी छिन्। उनी जंगलको सुगन्ध बोकेकी छिन्। उनी परिवारको भविष्य बोकेकी छिन्। उनी समाजको अदृश्य मेरुदण्ड हुन्।

अन्त्यमा, डोको र डालो छुट्याउन नसक्ने समाजले श्रम र श्रमिकको पीडा पनि छुट्याउन सक्दैन। डालोमा राखिएको काफल जति मीठो हुन्छ, त्यसलाई बेच्ने आमाको संघर्ष त्यति नै तीतो। त्यसैले, मानवताको बाटो यही हो-श्रमलाई सम्मान, श्रमिकलाई गरिमा, र जीवनलाई अवसर।

लेखक परिचय : डिगबहादुर तामाङ

डिग बहादुर तामाङ एक सामाजिक-साहित्यिक लेखक हुन्, जसका लेखनमा पहाड-गाउँको जीवन, श्रमिक वर्गको संघर्ष र नेपाली संस्कृतिको सुगन्ध गहिरोसँग झल्किन्छ।

साधारण वस्तुहरू-डोको, डालो, कोसेली, काफल-उहाँका शब्दमा परेपछि जीवनका प्रतीक बन्छन्। सरल भाषा, संवेदनशील दृष्टि र सामाजिक चेतनाले भरिएका उहाँका निबन्धहरू पाठकको मन छोने खालका हुन्छन्।