उच्च हिमालयमा, जहाँ अग्ला पर्वतहरू आकाशलाई छोइरहेका जस्ता देखिन्छन्, सनातन धर्ममा आस्था राख्ने मानिसहरूको हृदयमा शताब्दियौँदेखि एउटा पवित्र संसार बस्दै आएको छ। त्यो संसारको केन्द्रमा छ—कैलाश पर्वत, भगवान् शिव र माता पार्वतीको पवित्र निवास।

कैलाशको वरिपरि मानसरोवर र राक्षसतालका रहस्यमय जलराशिहरू छन्। यात्रुका लागि यी संसारका अत्यन्त सुन्दर हिमाली तालहरू हुन सक्छन्। तर शिवका भक्तका लागि यी केवल ताल, बरफ र पहाड होइनन्। यी एउटा पवित्र भू-दृश्य हुन्—जहाँ भौतिक संसार र दिव्य संसारबीचको दूरी निकै नजिक भएको अनुभूति हुन्छ।

पुस्तौँदेखि हिन्दूहरूले यी हिमाली पर्वतहरूलाई गहिरो श्रद्धाका साथ हेर्दै आएका छन्। शिव—महादेव, अर्थात् महान् देव—भक्तहरूको आस्थामा कैलाशमा विराजमान देवता मात्र होइनन्; उनी सम्पूर्ण सृष्टिलाई व्याप्त गर्ने ब्रह्माण्डीय चेतना र शक्तिका रूपमा पनि अनुभूत गरिन्छन्।

शिवका अनेकौँ रूप छन्। उनी हिमालयमा ध्यानमग्न भएर बसेका महान् योगी हुन्। उनी आफ्ना भक्तहरूको पुकार सुन्ने करुणामय भगवान् हुन्। उनी नटराजका रूपमा ब्रह्माण्डको अनन्त लय र गतिलाई प्रतिनिधित्व गर्ने विश्वनर्तक हुन्। उनी संहारका शक्ति पनि हुन्—तर त्यो संहार केवल विनाश होइन; एउटा चक्रको अन्त्य र अर्को चक्रको सुरुवात गर्ने रूपान्तरणकारी शक्ति पनि हो। र त्यसपछि आउँछ—शिवको क्रोध।

प्राचीन धार्मिक कथाहरूमा जब शिवको क्रोध जागृत हुन्छ, संसारको सामान्य व्यवस्था नै हल्लिन सक्छ। उनको शक्ति असीम मानिन्छ। पर्वतहरू काँप्न सक्छन्, आकाश थर्किएजस्तो लाग्न सक्छ, र प्रकृतिका शक्तिहरू पनि उनको सामु अत्यन्त साना देखिन सक्छन्।

विशाल हिमालयको सामु उभिएको शिवभक्तका लागि यस्ता कथाहरू कहिलेकाहीँ असाधारण रूपमा वास्तविकजस्ता लाग्न सक्छन्।

अब कल्पना गरौँ—अचानक पहाडबाट गर्जँदै तल झर्ने पानी। हिम र चट्टानको ठूलो भाग भत्किन्छ। नदीहरू एकाएक उर्लिन्छन्। चट्टान, माटो र रूखहरू पानीसँगै बग्छन्। पुलहरू हराउँछन्। सडकहरू भत्किन्छन्। केही घण्टामै परिचित भू-दृश्य परिवर्तन हुन्छ।

यस्तो क्षणमा केही भक्तहरूको मनमा एउटा प्रश्न उठ्न सक्छ: “के यो महादेवको विराट शक्तिको एउटा स्मरण हो? के यसले हामीलाई दिव्य शक्तिको सामर्थ्य सम्झाइरहेको छ?” केही आस्थावान् मानिसहरूले यस्तो विपत्तिलाई शिवको क्रोधको परिणाम वा त्यसको प्रतीकात्मक अभिव्यक्तिका रूपमा बुझ्न सक्छन्। तर यस्तो व्याख्या धार्मिक आस्था र आध्यात्मिक अर्थको विषय हो, वैज्ञानिक निष्कर्ष होइन।

आस्थाले मानिसलाई कहिलेकाहीँ त्यस्ता घटनाको अर्थ खोज्ने भाषा दिन्छ, जसलाई सामान्य रूपमा बुझ्न कठिन हुन्छ।

विज्ञानले भने अर्को कथा बताउँछ । एउटै बाढीलाई हेर्ने वैज्ञानिकले शिवको क्रोधबाट आफ्नो अध्ययन सुरु गर्दैन। उसले हिमनदी, तापक्रम, वर्षा, पहाडको बनावट, बरफ र चट्टानको स्थिरता तथा पानीको प्रवाहलाई अध्ययन गर्छ। उसका प्रश्नहरू फरक हुन्छन्।

कति बरफ पग्लियो? हिमनदी वा हिम–चट्टानको कुन भाग अस्थिर भयो? ठूलो मात्रामा पानी, माटो र चट्टानको बहाव कसरी बन्यो? त्यो बहाव कुन बाटो हुँदै तलतिर पुग्यो? आगामी दिनमा अर्को जोखिम छ कि छैन?

हाल उपलब्ध रिपोर्टहरूले नेपाल–तिब्बत सीमाक्षेत्रमा भएको विनाशकारी बाढीलाई हिमनदी भत्किनु र त्यसबाट उत्पन्न ठूलो debris flow सँग जोडिरहेका छन्। प्रारम्भमा देखिएको भूकम्पजस्तो कम्पन पनि हिम–चट्टान पतनसँग सम्बन्धित हुन सक्ने वैज्ञानिक विश्लेषणहरू आएका छन्।

यस अर्थमा विज्ञानले विपत्ति कसरी भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्छ, जबकि आस्थाले मानिसलाई त्यस घटनाको अर्थ के हुन सक्छ भन्ने प्रश्नतर्फ लैजान सक्छ। यी दुई प्रश्नहरू अनिवार्य रूपमा एकअर्काका शत्रु हुनुपर्दैनन्।

कुनै व्यक्ति शिवप्रति गहिरो आस्था राख्दै हिमनदी, तापक्रम, भूगोल र जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी वैज्ञानिक व्याख्यालाई स्वीकार गर्न सक्छ। त्यसैगरी, कुनै वैज्ञानिकले बाढीको भौतिक कारणको अध्ययन गर्न सक्छ, तर त्यस घटनाले कुनै भक्तका लागि बोकेको आध्यात्मिक अर्थलाई अस्वीकार गर्न आवश्यक छैन।

हिमालयको विपत्ति

अगस्ट २६ मा नेपाल–चीन सीमावर्ती हिमाली क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढी र त्यससँगै आएको माटो तथा चट्टानको भेलले रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, चितवन, नवलपरासी लगायतका क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको रिपोर्टहरू आएका छन्। नदी किनारका बस्ती, सडक, पुल, होटल, व्यापारिक संरचना र अन्य पूर्वाधार प्रभावित भएका छन्।

खोज तथा उद्धार कार्य जारी रहँदा मृतक र बेपत्ताको संख्या निरन्तर परिवर्तन भइरहेको छ। आजका अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टहरूमा नेपाल र तिब्बतमा गरी सयौँ मानिसको मृत्यु र १,००० भन्दा बढी मानिस बेपत्ता भएको उल्लेख गरिएको छ। विभिन्न स्रोतमा संख्या फरक देखिएकाले अन्तिम सरकारी तथ्यांक आउनुअघि निश्चित संख्या लेख्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ।

तर संख्याभन्दा ठूलो कुरा मानवीय पीडा हो। आफ्ना प्रियजनको अवस्था थाहा नभएका परिवारहरू अझै आशा र पीडाबीच पर्खिरहेका छन्। सडक र पुल क्षतिग्रस्त भएका छन्। कतिपय क्षेत्रमा पुग्न कठिन भएको छ। उद्धार टोलीहरू खोजी, उद्धार र राहत कार्यमा जुटिरहेका छन्। यो कुनै अमूर्त बहस होइन। यो मानिसको जीवनसँग जोडिएको त्रासदी हो।

एउटा कठिन प्रश्न

यस विपत्तिले अर्को गम्भीर प्रश्न पनि जन्माएको छ: यदि सीमापारिको हिमाली क्षेत्रमा यस्तो ठूलो प्राकृतिक जोखिम विकसित भइरहेको थियो भने, नेपालतर्फ समयमै पर्याप्त पूर्वसूचना पुग्न सक्थ्यो कि सक्दैनथ्यो?

यो प्रश्न चीनलाई दोषी ठहर गर्नका लागि मात्र उठाइनु हुँदैन। हिमालय राजनीतिक सीमाले बाँडिए पनि प्रकृतिले त्यस्तो सीमा मान्दैन। एउटा देशको हिमाली क्षेत्रमा विकसित भएको जोखिम केही घण्टामै अर्को देशका मानिसका लागि जीवन–मरणको संकट बन्न सक्छ।

त्यसैले नेपाल र चीनबीच सीमापार पूर्वसूचना प्रणाली, वास्तविक समयको जल तथा हिमनदीसम्बन्धी सूचना आदानप्रदान, आपत्कालीन सञ्चार र संयुक्त विपद् तयारी अझ बलियो बनाउन आवश्यक छ। प्रकृतिले सीमा पार गर्दा सूचना पनि सीमापारि त्यही गतिमा पुग्नुपर्छ।

यसमा चीनको मात्र जिम्मेवारी छैन। नेपालले पनि आफ्नो पूर्वसूचना प्रणाली, जोखिमयुक्त बस्तीहरूको पहिचान, आपत्कालीन सञ्चार, उद्धार क्षमता र स्थानीय तहको तयारीलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।

विपत्ति आएपछि उद्धार गर्नु आवश्यक छ। तर आधुनिक विपद् व्यवस्थापनको वास्तविक सफलता भनेको विपत्ति आउनुअघि मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याउन सक्नु पनि हो।

के जलवायु परिवर्तन पनि कारण हो?

अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न हो—के जलवायु परिवर्तनले यस्ता जोखिम बढाइरहेको छ? हिमालयमा तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदी र हिमतालहरूमा परिवर्तन भइरहेका छन्। विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिले हिमाली क्षेत्रमा बरफ, हिमनदी र पानीको प्राकृतिक चक्रमा प्रभाव पारिरहेको वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

तर कुनै एउटा विशेष बाढीको सम्पूर्ण कारण नै जलवायु परिवर्तन हो भनेर तुरुन्त निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। प्रत्येक घटनाको वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक हुन्छ। हिमनदी पग्लिने दीर्घकालीन प्रक्रिया र कुनै विशेष समयमा भएको अचानक हिम–चट्टान पतन वा debris flow एउटै कुरा होइनन्। त्यसैले यस घटनाको तत्काल कारण र दीर्घकालीन जलवायु प्रभावलाई छुट्टाछुट्टै बुझ्नुपर्छ।

आस्था र विज्ञानबीच

यहीँ आएर आस्था र विज्ञानका दुई दृष्टिकोणलाई बुझ्न सकिन्छ। शिवभक्तका लागि हिमालय केवल चट्टान, बरफ र पानीको भूगोल होइन। कैलाश पर्वत शिव र पार्वतीको पवित्र निवास मानिन्छ। मानसरोवर र वरपरको हिमाली भू-दृश्य सनातन धर्ममा गहिरो आध्यात्मिक अर्थ बोकेको क्षेत्र हो।

त्यसैले यस्तो भयावह प्राकृतिक घटनालाई केही भक्तहरूले महादेवको विराट शक्ति वा शिवको क्रोधको प्रतीकका रूपमा अनुभव गर्न सक्छन्। तर त्यो धार्मिक व्याख्या हो—वैज्ञानिक प्रमाणबाट स्थापित कारण होइन।

विज्ञानले घटनाको भौतिक कारण खोज्छ। आस्थाले मानिसलाई घटनाको आध्यात्मिक अर्थबारे सोच्न प्रेरित गर्न सक्छ। एउटा प्रश्नले “कसरी?” सोध्छ; अर्कोले “यसको अर्थ के हो?” भनेर सोच्न सक्छ।

सायद यी दुई दृष्टिकोणबीच अनावश्यक द्वन्द्व सिर्जना गर्न आवश्यक छैन। एक जना मानिसले शिवमा गहिरो विश्वास राख्दै वैज्ञानिक अध्ययनलाई स्वीकार गर्न सक्छ। उसले हिमालयलाई महादेवको पवित्र भूमि पनि मान्न सक्छ र त्यहाँका हिमनदी, हिमताल र नदीहरूको वैज्ञानिक निगरानी आवश्यक छ भनेर पनि विश्वास गर्न सक्छ।

शिवको कथाबाट अर्को पाठ

सायद यहीँ शिवको कथाले हामीलाई अर्को महत्वपूर्ण पाठ दिन्छ। शिवलाई प्रायः सांसारिक मोहभन्दा पर रहेका योगीका रूपमा चित्रण गरिन्छ। उनी हिमालयको शान्त वातावरणमा ध्यानमग्न भएर बसेका देखिन्छन्। संसार निरन्तर परिवर्तन भइरहे पनि शिवको ध्यान स्थिर देखिन्छ।

भक्तहरूका लागि शिवको यो स्वरूपले अनित्यताको सत्य सम्झाउँछ—हामीले बनाएका, कमाएका र आफ्नो ठानेका सबै कुरा परिवर्तन हुन सक्छन्। त्यसैले हिमालयमा आएको विपत्तिलाई विनम्रताको आह्वानका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।

हामीले पहाडका खोँचहरूमा सडक बनाउन सक्छौँ। नदीमाथि पुल बनाउन सक्छौँ। पहाडको फेदीमा घर र बस्ती बसाउन सक्छौँ। मौसम र हिमनदीको निगरानी गर्न उपग्रहहरू प्रयोग गर्न सक्छौँ। अत्याधुनिक कम्प्युटरबाट मौसमको पूर्वानुमान गर्न सक्छौँ। तर प्रकृतिले अझै पनि हामीलाई अचम्ममा पार्न सक्छ। मानिस आफूलाई कहिलेकाहीँ जति शक्तिशाली ठान्छ, वास्तवमा त्यति शक्तिशाली छैन।

अबको जिम्मेवारी

भक्तहरूका लागि यस्तो अनुभूतिले महादेवप्रतिको श्रद्धालाई अझ गहिरो बनाउन सक्छ। वैज्ञानिकहरूका लागि यसले परिवर्तन हुँदै गएको हिमाली वातावरणलाई अझ गम्भीरतापूर्वक बुझ्ने आवश्यकता देखाउन सक्छ। र हामी सबैका लागि यसले जिम्मेवारीको भावना जगाउनुपर्छ।

हिमालय करोडौँ मानिसका लागि पवित्र छ। तर यो अत्यन्त संवेदनशील प्राकृतिक प्रणाली पनि हो, जसमा करोडौँ मानिसको जीवन निर्भर छ। हिमनदी, नदी, ताल, वन र हिमाली समुदायको संरक्षण गर्नु केवल वातावरणीय जिम्मेवारी मात्र होइन; आस्थावान्हरूका लागि यो आध्यात्मिक सम्मानको एउटा रूप पनि हुन सक्छ।

नेपाल र चीन दुवैले यस घटनाबाट पाठ सिक्नुपर्छ। सीमापारि उत्पन्न हुने हिमाली जोखिमका लागि संयुक्त निगरानी, तत्काल सूचना आदानप्रदान र प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली आवश्यक छ।

हामीले विपत्ति आएपछि मात्र तयारी गर्ने होइन; विपत्ति आउनुअघि मानिसको जीवन कसरी जोगाउने भन्ने प्रश्नलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

मन्दिर र प्रयोगशालाको बीचमा

सायद सबैभन्दा गहिरो पाठ मन्दिर र प्रयोगशालाको बीचमा कतै लुकेको छ। एउटा व्यक्ति आकाशतर्फ हेर्छ र शिवलाई देख्छ। अर्को व्यक्ति हिमनदीतर्फ हेर्छ र बरफ, पानी, तापक्रम र भूगोल देख्छ। तर दुवैले हेरेको पर्वत एउटै हो।

सायद ती पर्वतहरूले हामीलाई केही क्षण रोकिएर सोच्न आग्रह गरिरहेका छन्—आफ्नो सीमितता पहिचान गर्न, प्रकृतिको रहस्यको सम्मान गर्न र हामी मानव जाति यो विशाल संसारको एउटा सानो हिस्सा मात्र हौँ भन्ने कुरा सम्झन।

कुनै बाढीलाई प्रकृतिको चेतावनीका रूपमा बुझियोस्, बदलिँदो जलवायुको परिणामका रूपमा बुझियोस्, आध्यात्मिक स्मरणका रूपमा लिइयोस्, वा यी सबै दृष्टिकोणबाट हेर्न खोजियोस्—हाम्रो प्रतिक्रिया अन्ततः एउटै हुनुपर्छ: पीडितप्रति करुणा, हिमालयप्रति सम्मान, वातावरणको संरक्षण र आफूभन्दा महान् शक्तिहरूप्रति विनम्रता।

भक्तका लागि शिव महादेव नै हुन्। वैज्ञानिकका लागि हिमालय एउटा गतिशील र निरन्तर परिवर्तन भइरहेको प्राकृतिक प्रणाली हो। तर पीडित परिवारका लागि यो सबैभन्दा पहिले आफ्ना प्रियजनको खोजी र जीवन बचाउने संघर्ष हो। त्यसैले अहिले सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यो होइन कि: “यो शिवको क्रोध थियो कि प्रकृतिको प्रक्रिया?” सबैभन्दा ठूलो प्रश्न हो: “हामीले यसबाट के सिक्नेछौँ, र अर्को पटक कति जीवन बचाउन सक्नेछौँ?”

सायद यही प्रश्नको उत्तर खोज्नु नै हिमालयप्रतिको हाम्रो वास्तविक श्रद्धा हुनेछ। किनकि हिमालयलाई सम्मान गर्नु केवल टाढाबाट हात जोड्नु होइन। हिमालयलाई सम्मान गर्नु भनेको त्यसको प्रकृतिलाई बुझ्नु, त्यसमा निर्भर मानिसहरूको जीवन जोगाउनु, वातावरणको संरक्षण गर्नु र भविष्यका विपत्तिबाट समुदायलाई सुरक्षित बनाउनु पनि हो। र सायद यहीँ शिवको सबैभन्दा गहिरो सन्देश भेटिन्छ— शक्तिको अगाडि अहंकार होइन, विनम्रता; विपत्तिको अगाडि दोषारोपण होइन, करुणा; र प्रकृतिको अगाडि विजयको घमण्ड होइन, सम्मान।