हालै संसारभर एउटा अनौठो प्रविधिको चर्चा भयो- “घोस्ट मर्मर”। भनियो, यही गोप्य प्रविधिले इरानमा खसेका एक अमेरिकी सैनिक पाइलटको खोजी र उद्धारमा सहयोग गर्‍यो।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले पनि यस्तो उपकरणबारे संकेत गरेपछि मानिसहरूको चासो अझ बढ्यो। त्यसपछि धेरैको मनमा एउटै प्रश्न उठ्यो-यो “घोस्ट मर्मर” आखिर हो के?

सरल भाषामा बुझ्दा, यो मानिसको मुटु धड्किँदा शरीरबाट निस्कने अत्यन्तै सूक्ष्म संकेत पत्ता लगाउने प्रकारको प्रविधि भएको बताइन्छ।

हामीले मुटुको धड्कन कानले त सुन्न सक्दैनौं, तर विज्ञानले भने धेरै साना संकेतहरू पनि टिप्ने प्रयास गर्छ। यही आधारमा यो प्रविधिले हराइरहेको मानिस जीवित छ कि छैन, कहाँ हुन सक्छ, भन्ने अनुमान गर्न सघाउने दाबी गरिएको छ।

यसको सबैभन्दा रोचक पक्ष कृत्रिम बौद्धिकता हो। यस्ता प्रविधिमा यन्त्रले धेरै प्रकारका संकेतहरू समेट्छ, तर ती संकेत सबै स्पष्ट हुँदैनन्। वरिपरिको वातावरणमा अनेक किसिमका अन्य तरंग, आवाज, कम्पन र अवरोध हुन्छन्।

यस्तो अवस्थामा कृत्रिम बौद्धिकताले ठूलो मात्रामा आएको संकेत छुट्याएर, अनावश्यक भाग हटाएर, मानिसको शरीरसँग सम्बन्धित हुन सक्ने ढाँचा पत्ता लगाउन मद्दत गर्न सक्छ। सरल शब्दमा, यन्त्रले संकेत समेट्छ, कृत्रिम बौद्धिकताले त्यसको अर्थ छुट्याउँछ।

यही कारणले “घोस्ट मर्मर” साधारण उपकरणजस्तो लाग्दैन। यो केवल खोजी गर्ने साधन होइन, सुक्ष्म संकेत बुझ्ने र त्यसलाई विश्लेषण गर्ने बुद्धिमान प्रणालीका रूपमा हेरिन्छ।

आधुनिक विज्ञानमा मानव शरीरबाट निस्कने साना संकेतहरू मापन गर्ने काम नयाँ होइन। तर त्यस्ता संकेतलाई कठिन परिस्थितिमा, धेरै अवरोधबीच, हराइरहेका व्यक्तिको खोजीमा उपयोग गर्ने कुरा भने निकै जटिल र चुनौतीपूर्ण विषय हो।

इरानको घटनामा पनि यही चर्चा भयो। सार्वजनिक विवरणहरूअनुसार, अमेरिकी लडाकु विमान खसेपछि एक जना सदस्य छिट्टै भेटिए, तर अर्का सदस्य केही समयसम्म पहाडी क्षेत्रमा लुकेर बसे। त्यसपछि उनलाई जोगाउन ठूलो उद्धार अभियान चलाइयो।

यही क्रममा “घोस्ट मर्मर” नामको गोप्य प्रविधि प्रयोग भएको चर्चा बाहिर आयो। अर्थात्, यो एउटा मात्र साधनको कथा होइन; त्यहाँ सूचना, निगरानी, योजना, उद्धारकर्मी र उन्नत प्रविधि सबैको संयुक्त भूमिका थियो।

यस्तो विषयमा एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ-सार्वजनिक रूपमा जे सुनिन्छ, त्यो सबै पूर्ण रूपमा प्रमाणित भइसकेको हुन्छ भन्ने छैन। “घोस्ट मर्मर” सम्बन्धी धेरै कुरा रहस्यकै घेरामा छन्।

यसको वास्तविक क्षमता कति हो, यसले कति टाढासम्म, कति स्पष्ट र कति भरपर्दो रूपमा मानिसको संकेत पत्ता लगाउन सक्छ, भन्ने प्रश्नमा अझै धेरै जिज्ञासा र शंका छन्। त्यसैले यसलाई चमत्कार भनेर तुरुन्तै स्वीकार गर्नु पनि उचित हुँदैन, र पूर्ण रूपमा असम्भव भनेर उडाइहाल्नु पनि हतार हुन सक्छ।

तर यसले एउटा ठूलो कुरा देखाएको छ। आज कृत्रिम बौद्धिकता केवल लेख लेख्ने, तस्बिर बनाउने वा मोबाइलमा कुरा गर्ने साधनमा सीमित छैन। यो अब विज्ञान, स्वास्थ्य, सुरक्षा र उद्धारजस्ता गम्भीर क्षेत्रमा पनि प्रवेश गरिसकेको छ।

जहाँ मानिसका आँखाले नदेख्ने, कानले नसुन्ने वा सामान्य यन्त्रले नचिन्ने संकेत हुन्छन्, त्यहाँ कृत्रिम बौद्धिकताले नयाँ ढंगले अर्थ खोज्न थालिरहेको छ। यस्तो प्रविधिमा ठ्याक्कै कुन कृत्रिम बौद्धिकता मोडेल प्रयोग भयो भन्ने सार्वजनिक गरिएको छैन।

तर विशेषज्ञहरूको बुझाइमा यसमा सूक्ष्म संकेतबाट अवरोध हटाउने प्रणाली, धड्कनजस्ता समयक्रमिक ढाँचा चिन्ने गहिरो सिकाइ मोडेल, र आवश्यक परे विभिन्न स्रोतबाट आएका तथ्य जोडेर विश्लेषण गर्ने उन्नत सञ्जाल प्रयोग भएको हुन सक्छ।

सरल भाषामा, यन्त्रले कमजोर संकेत समेट्छ भने कृत्रिम बौद्धिकताले त्यसमा कुन कुरा वास्तविक हो, कुन अवरोध हो, र कहाँ जीवित मानिस हुन सक्छ भन्ने छुट्याउन मद्दत गर्छ।

यसले भविष्यका सम्भावना पनि देखाउँछ। भोलिका दिनमा यस्ता प्रविधि हराएका मानिस खोज्न, भग्नावशेषभित्र जीवित व्यक्ति पत्ता लगाउन, युद्ध वा विपद्मा उद्धार गर्न, वा स्वास्थ्य जाँचलाई अझ छिटो र सूक्ष्म बनाउन उपयोगी हुन सक्छन्।

तर यति नै बेला यसले अर्को प्रश्न पनि उठाउँछ-यदि यस्ता प्रविधिले मानिसका शरीरका सूक्ष्म संकेत पनि पत्ता लगाउन सक्ने भए, त्यसको प्रयोग केवल उद्धारका लागि हुनेछ कि निगरानीका लागि पनि ?

“घोस्ट मर्मर” को कथा यसैले केवल एउटा रहस्यमय उपकरणको कथा मात्र होइन। यो विज्ञानको नयाँ खोज, कृत्रिम बौद्धिकताको बढ्दो शक्ति, र संकटमा परेको मानिसलाई बचाउन गरिएको प्रयासको कथा पनि हो। यो कथा हामीलाई के सम्झाउँछ भने, आजको संसारमा खोज, विश्लेषण र निर्णयको काममा कृत्रिम बौद्धिकता दिनानुदिन गहिरिँदै गएको छ।

अन्ततः “घोस्ट मर्मर” कति सक्षम छ भन्ने कुरा भविष्यले अझ स्पष्ट पार्ला। तर यति भने भन्न सकिन्छ-मानिसको शरीरका अत्यन्त सूक्ष्म संकेत बुझ्ने विज्ञान, ती संकेतको अर्थ छुट्याउने कृत्रिम बौद्धिकता, र संकटमा परेको मानिसलाई बचाउने मानवीय इच्छाशक्ति-यी तीनको मिलनले प्रविधिलाई नयाँ मोडमा पुर्‍याइरहेको छ। त्यसैले “घोस्ट मर्मर” आज केवल एउटा नाम होइन, विज्ञान, रहस्य र आश्चर्यले भरिएको नयाँ युगको संकेतजस्तो बनेको छ।

(लेखक डा.  दाहाल हाल अमेरिकामा एआई विज्ञका रूपमा कार्यरत छन्।)