मैले अध्ययन गरेका ऐतिहासिक स्रोतहरू-विशेषगरी The Travels of Marco Polo: The Complete Yule Cordier Edition-मा वर्णित विवरणहरूका आधारमा प्रस्तुत यो कथा केवल यात्राको तथ्य मात्र होइन, एक यात्रुले संसारलाई पहिलोपटक नयाँ आँखाले हेरेको क्षणको साहित्यिक पुनर्स्मरण हो।

सन् १२७१ को एक बिहान, भेनिसको न्यानो हावामा, मार्को पोलो आफ्ना बुबा निकोलो पोलो र काका माफेओ पोलोसँगै पूर्वतर्फको यात्रामा निस्किए। तीनै जनाको मनमा एउटै लक्ष्य थियो-पूर्वको विशाल साम्राज्य, जहाँ कुब्लाइ खानको शक्ति सूर्यझैँ चम्किरहेको थियो।

यात्रा सजिलो थिएन। उनीहरूले पछिल्लो पुस्ताले “सिल्क रोड” भनेर नाम दिने विशाल मार्गहरू पार गरे-मध्यपूर्वका धुलाम्मे बजार, पर्सियाका सुनसान मैदान, मध्य एशियाका तात्ता मरुभूमि, पामिरका चिसा शिखर, र तारिम बेसिनका हरियाली ओएसिस।

घोडाको टाप, उँटको ढ्याङढ्याङ, र यात्रुको थकान-यी सबै मिलेर उनीहरूको यात्राको संगीत बने। कहिले घोडा, कहिले उँट, कहिले आफ्नै पाइला-तर दिशा एउटै थियो: कुब्लाइ खानको साम्राज्य।

अन्ततः उनीहरू युआन साम्राज्यको हृदयमा पुगे। कुब्लाइ खानको दरबार-जहाँ संसारका सबै रंग, आवाज, र संस्कृतिहरू एकै ठाउँमा भेटिन्थे-मार्को पोलोका लागि एउटा नयाँ ब्रह्माण्ड थियो। युल-कोर्डियर संस्करणले वर्णन गरेअनुसार, उनले चीनमा करिब बीस वर्ष बिताए।

कहिले दूत, कहिले निरीक्षक, कहिले प्रशासक-उनका भूमिकाहरू बदलिँदै गए, तर उनको आँखाले देखेको संसार भने निरन्तर फैलिँदै गयो। कुब्लाइ खानले उनलाई विश्वास गरे, र मार्को पोलोले पनि साम्राज्यका भूगोल, संस्कृति, र प्रशासनलाई गहिरोसँग बुझ्ने अवसर पाए।

त्यहाँ उनले युरोपले कहिल्यै नदेखेका चमत्कारहरू देखे-बारुदको चमक, जसले रातलाई दिन बनाइदिन्थ्यो, कागजी मुद्राको शक्ति, जसले धातुको सिक्कालाई इतिहासको पानामा पुर्‍याइदिएको थियो, कोइलाको तातो, जसलाई उनले “जल्ने कालो ढुंगा” भनेर चकित हुँदै वर्णन गरे; चामलको रक्सी, जसको सुगन्धमा पूर्वी भूमिको आत्मा मिसिएको थियो; र सबैभन्दा रोचक-चिनियाँ भान्साको कला, नूडलको लचक, मसालाको सुगन्ध, र पकाउने शैलीको सूक्ष्मता। युरोपमा कहिल्यै नदेखिएका यी सबै कुराले उनको दृष्टि बदलिदियो।

मार्को पोलोका कुनै पनि छोराछोरी चीनमा जन्मिएका थिएनन्। “मार्को पोलो चीनमा बस्दा अविवाहित थिए” उनी भेनिस फर्किएपछि मात्र विवाह गरे र तीन छोरी भए-फान्टिना, बेल्लेला र मोरेटा।

त्यसैले चीनमा बिताएका वर्षहरू उनको व्यक्तिगत जीवनभन्दा धेरै, अनुभव, अवलोकन र ज्ञानको संसार थिए।

बीस वर्षपछि, कुब्लाइ खान वृद्ध हुँदै गए, दरबारमा राजनीतिक परिवर्तनहरू देखा परे, र अन्ततः पोलो परिवारलाई फर्किन अनुमति दिइयो। तीनै जना-मार्को, उनका बुबा र काका-एक मंगोल राजकुमारीलाई पर्सिया पुर्‍याउने दूतको रूपमा समुद्री मार्ग हुँदै फर्किए।

समुद्रको आँधी, रोग, र मृत्यु-सबैलाई पार गर्दै उनीहरू अन्ततः पर्सिया पुगे। त्यहाँबाट स्थलमार्ग हुँदै उनीहरू भेनिस फर्किए। जब उनीहरू भेनिसको गल्लीमा उभिए, शहरले उनीहरूलाई चिन्न सकेन-र उनीहरूले पनि शहरलाई नयाँ आँखाले हेरे। यात्राले उनीहरूलाई बदलिसकेको थियो।

मार्को पोलोको यात्रा एउटा लामो कविता जस्तै थियो-जहाँ प्रत्येक शहर एउटा पद्य, एउटा सुगन्ध, एउटा सम्झना बनेर उभिन्छ। भेनिसदेखि अक्रा, ताब्रिज, यज्द, केरमान, होर्मुज, बल्ख, बुखारा, समरकन्द, काश्गर, खोतान, यारकन्द, डुनह्वाङ हुँदै उनी अन्ततः खानबालिक-आजको बेइजिङ-पुगे।

त्यहाँ उनले कुब्लाइ खानको दरबारमा साम्राज्यको धड्कन महसुस गरे। त्यसपछि हाङ्झाउको सौन्दर्य, क्वान्झाउको समुद्री ढोका, र भारत-पर्सियाका तटीय शहरहरू पार गर्दै उनीहरू पुनः भेनिस फर्किए-तर फर्किँदा उनीहरू पहिलेका मानिस रहेनन्।

निष्कर्षमा, मार्को पोलोले पार गरेका यी शहरहरू केवल नक्सामा टाँसिएका बिन्दुहरू थिएनन्-यी प्रत्येक शहर एउटा कथा थियो, एउटा संस्कृतिको धड्कन थियो, र एउटा नयाँ संसारको ढोका थियो।

भेनिसको नुनिलो हावाबाट सुरु भएको यात्रा ताब्रिजको बजार, बुखाराको मदरसा, समरकन्दको निलो आकाश, काश्गरको धुलो, र अन्ततः कुब्लाइ खानको राजधानीसम्म फैलियो।

यी शहरहरूले मार्को पोलोलाई मात्र होइन, युरोपको कल्पनाशक्तिलाई पनि बदलिदिए। उनका शब्दहरूले पूर्व र पश्चिमबीचको दूरी घटाए, र संसारलाई एकअर्कालाई बुझ्ने नयाँ बाटो देखाए।

(मैले पढेको ऐतिहासिक कृति र Yule–Cordier Edition मा आधारित साहित्यिक कथा)