मानव सभ्यताको इतिहासमा ‘प्रेम’ जति सुकोमल शब्द छ, त्यति नै यो एउटा जटिल र बहुआयामिक दर्शन पनि हो। युगौँदेखि कविहरूले यसको गुणगान गाए, दार्शनिकहरूले यसको परिभाषा खोजे र वैज्ञानिकहरूले यसलाई न्युरो-केमिकल लोचाको रूपमा व्याख्या गरे।

तर, जब यो प्रश्न उठ्छ कि-“के प्रेम केवल शारीरिक अवयवहरूको पूर्णतामा अडिएको हुन्छ?”-तब मात्र हामी प्रेमको वास्तविक र कठोर परीक्षाको कठघरामा उभिन्छौं।

विशेष गरी, स्त्रीत्वलाई केही निश्चित शारीरिक अंगहरूको (जस्तै स्तन वा प्रजनन अङ्ग) उपलब्धतासँग जोडेर हेर्ने हाम्रो परम्परागत दृष्टिले प्रेमको विराटतालाई सधैँ संकुचित बनाउँदै आएको छ।

 अंगको भूगोल र आत्माको आकाश

हाम्रो समाजले स्त्रीलाई एउटा ‘चित्र’ वा ‘मूर्ति’ को रूपमा हेर्न सिकायो। जसमा आँखा, ओठ, स्तन र कम्मरको एक निश्चित अनुपात हुनुपर्ने मानक तय गरियो।

तर, दर्शन भन्छ-शरीर त एउटा ‘मृगतृष्णा’ हो। आज जुन अंगको आकर्षणमा मानिस पागल हुन्छ, भोलि समयको चाउरीपनाले त्यसलाई सोहोरेर लैजान्छ। यदि प्रेम ती अंगहरूमा मात्र निहीत हुन्थ्यो भने, अंगको क्षयसँगै प्रेमको पनि मृत्यु हुनुपर्ने थियो।

तर, प्रेम त त्यो ऊर्जा हो जसले शरीरको भूगोललाई चिरेर आत्माको आकाश छुने सामर्थ्य राख्छ। कोही स्त्रीमा केही विशिष्ट शारीरिक अंगको अभाव हुनु भनेको उसको ‘स्त्रीत्व’ को अन्त्य हुनु होइन।

स्त्रीत्व एउटा भाव हो, एउटा संवेदना हो र एउटा सिर्जनात्मक शक्ति हो। जसरी एउटा फूलको सुगन्ध त्यसको पत्रदलमा मात्र हुँदैन, बरु त्यसको अस्तित्वको सुक्ष्म कणमा हुन्छ, त्यसरी नै प्रेम शरीरका अंगहरूमा होइन, दुई व्यक्तिबीचको भावनात्मक सामीप्यतामा जीवित रहन्छ।

कामवासना र प्रेम: एउटा स्पष्ट विभाजन

प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक सिग्मन्ड फ्रायडदेखि पूर्वीय तन्त्र दर्शनसम्मले ‘काम’ (Lust) र ‘प्रेम’ (Love) को भिन्नतालाई केलाएका छन्। कामवासनाको दृष्टि ‘केन्द्रमुखी’ हुन्छ; यसले केवल आफ्नै तृप्ति खोज्छ र त्यसका लागि निश्चित शारीरिक संरचनाको माग गर्छ। यसका लागि शरीर एउटा ‘उपभोग्य वस्तु’ मात्र हो।

यसको विपरीत, प्रेम ‘परिधिमुखी’ हुन्छ। यसले अर्को व्यक्तिको अस्तित्वलाई जस्ताको तस्तै स्वीकार गर्छ। साँचो प्रेम त्यो हो जहाँ ‘म’ र ‘तिमी’ को भेद मेटिएर ‘हामी’ को उदय हुन्छ।

यदि कसैले कुनै स्त्रीलाई उसको शारीरिक पूर्णताका कारण मात्र प्रेम गर्छ भने, त्यो प्रेम होइन, केवल एउटा शारीरिक संझौता मात्र हो। तर, जब कोही व्यक्ति अंगको अभाव वा भिन्नताका बाबजुद कसैसँग जोडिन्छ, त्यहाँ मात्र ‘प्रेमको आध्यात्मिक उदय’ हुन्छ। यस्तो प्रेममा कुनै सर्त हुँदैन, त्यहाँ केवल समर्पण र सह-अस्तित्व हुन्छ।

 पूर्णताको भ्रम र शून्यताको सौन्दर्य

हामी ‘पूर्ण शरीर’ को खोजीमा भौंतारिएका छौं, तर ब्रह्माण्डमा कुनै पनि कुरा स्थिर र पूर्ण छैन। बुद्ध दर्शनको ‘शून्यता’ ले सिकाउँछ कि— अभाव नै वास्तवमा प्राप्तिको पहिलो खुड्किलो हो।

यदि एउटी स्त्रीमा समाजले तोकेका केही शारीरिक मानकहरू छैनन् भने, उसले आफ्नो अस्तित्वलाई झन् बढी गहन र भावनात्मक बनाएकी हुन्छिन्। उसको प्रेम गर्ने क्षमता झन् बढी ‘पारदर्शी’ र ‘गहिरो’ हुन्छ किनकि उसको सम्बन्ध मासुकै लेनदेनमा मात्र टिकेको हुँदैन।

जब हामी कुनै व्यक्तिको आँखामा हेर्छौं, के हामीले त्यहाँ न्युरोन्स र रगत मात्र देख्छौं? पक्कै पनि देख्दैनौं। हामी त्यहाँ एउटा संसार देख्छौं, एउटा सपना देख्छौं।

यदि एउटी स्त्रीको आँखाले तपाईंलाई सुरक्षाको अनुभूति गराउँछ, उसको शब्दले तपाईंको घाउमा मलम लगाउँछ र उसको उपस्थितिले तपाईंको जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ भने, त्यहाँ अङ्गको अभावले के फरक पार्छ? के प्रेम अङ्गको गणना गरेर गरिने गणित हो? पक्कै होइन।

 नयाँ मानवीय चेतनाको आवश्यकता

आजको ‘ग्लामर’ र ‘भिजुअल’ युगमा हामीले प्रेमलाई धेरै नै सतही बनाइदिएका छौं। सामाजिक सञ्जाल र बजारले स्त्रीको शरीरलाई एउटा ‘उत्पादन’ को रूपमा मात्र प्रस्तुत गर्छ। यस्तो समयमा यो लेखको उद्देश्य एउटा नयाँ चेतनाको आह्वान गर्नु हो। हामीले प्रेमलाई ‘भोग’ बाट ‘योग’ तिर लैजानु पर्छ।

जहाँ ‘योग’ हुन्छ, त्यहाँ शरीरका सीमाहरू नाघिन्छन्। मीराले कृष्णलाई प्रेम गर्दा कुन शरीरको कल्पना गरेकी थिइन्? सुफी सन्तहरूले परमात्मालाई प्रेम गर्दा कुन अङ्गको खोजी गरेका थिए? प्रेम त एउटा यस्तो ‘ट्रान्स’ (Trance) हो, जहाँ पुगेपछि मानिसलाई आफ्नो शरीरको समेत याद रहँदैन, अर्कोको त कुरै छोडौं।

 निष्कर्ष: प्रेमको विराट स्वरूप

अन्त्यमा, प्रेम कुनै शारीरिक दुर्बलता वा अभावको बन्धक हुन सक्दैन। यदि कोही स्त्री शारीरिक रूपमा भिन्न छिन् भने, उनी झन् बढी सम्मान र प्रेमको अधिकारी छिन्। किनकि उनले यो देखाएकी छिन् कि जीवन र प्रेम बाँच्नका लागि मांसपेशी र अंगहरू मात्र पर्याप्त छैनन्, त्यसका लागि एउटा विशाल हृदय र उच्च चेतना चाहिन्छ।

प्रेम त त्यो मन्दिर हो जहाँ प्रवेश गर्न शरीरको जुत्ता बाहिरै फुकाल्नुपर्छ। यदि हामी अझै पनि अङ्ग र आकारकै कुरामा अल्झिरहेका छौं भने, बुझ्नुहोस्— हामीले अझै प्रेमको ढोका नै ढकढकाएका छैनौं। साँचो प्रेम त्यो हो, जसले ‘अपूर्ण’ भनिएको शरीरमा पनि ‘पूर्ण’ ब्रह्माण्डको दर्शन गर्छ।

त्यसैले, प्रेम गर्नुहोस्- अङ्गलाई होइन, अस्तित्वलाई। स्वरूपलाई होइन, स्वभावलाई। किनकि शरीर मर्छ, तर प्रेमको सुगन्ध अनन्तसम्म हावामा तैरिरहन्छ।