काठमाडौं । अमेरिकी केन्द्रीय गुप्तचर निकाय (सीआईए) का प्रमुख जोन रेटक्लिफको क्युबाको राजधानी हवाना भ्रमण पश्चात् क्युबामा अमेरिकी सम्भावित सैन्य आक्रमणको त्रास उच्च बनेको छ। सम्भावित सैन्य टकरावको संवेदनशीलतालाई मध्यनजर गर्दै क्युबाली सरकारले युद्धस्तरमा रक्षात्मक तयारी तीव्र बनाएको छ।

देशभरका सर्वसाधारण नागरिकहरूलाई सम्भावित आपतकालीन अवस्थाको सामना गर्न र छापामार युद्धका लागि प्रशिक्षित गरिनुका साथै तयारी अवस्थामा रहन निर्देशन दिइएको छ। अमेरिकी सञ्चारमाध्यम सीएनएनका अनुसार, क्युबाली सरकारले हवानास्थित थुप्रै सरकारी भवनहरूलाई सम्भावित अमेरिकी सैन्य कारबाहीको प्रतिरोधका लागि पूर्वतयारी गर्न विशेष निर्देशिका जारी गरेको छ।

क्युबाले लामो समयदेखि अमेरिकी आर्थिक तथा इन्धन नाकाबन्दीको सामना गर्दै आएको छ। जसका कारण देशका विभिन्न क्षेत्रहरूमा चरम बिजुली कटौती, इन्धनको गम्भीर अभाव तथा दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको तीव्र संकट उत्पन्न भएको छ।

क्युबाली राज्य-सञ्चालित सञ्चारमाध्यमहरूले हालै सर्वसाधारणलाई सैन्य तालिम दिइरहेका दृश्यहरू प्रसारण गरेका छन्। उक्त रिपोर्टहरूका अनुसार क्युबाका पूर्व राष्ट्रपति फिडेल क्यास्ट्रोको ऐतिहासिक रणनीतिक अवधारणा “सम्पूर्ण जनसंख्याको युद्ध” अन्तर्गत नागरिकहरूलाई छापामार युद्धको विशेष प्रशिक्षण दिइँदैछ।

सार्वजनिक भएका केही भिडियो सामग्रीहरूमा क्युबाली सैनिकहरूले पुराना सोभियतकालीन हतियारहरू प्रयोग गरी अभ्यास गरिरहेको देखिन्छ भने एउटा भिडियोमा विमान-विरोधी बन्दुकहरू तान्नका लागि गोरुहरूको प्रयोग गरिएको समेत दृश्याङ्कन गरिएको छ।

सैन्य इतिहासकार हाल क्लेपाचले सीएनएनसँग कुराकानी गर्दै क्युबाली सेनासँग आधुनिक अत्याधुनिक हतियारको अभाव भए तापनि उनीहरूले अमेरिकी आक्रमणको लामो समयसम्म प्रतिरोध गर्न सक्ने क्षमता राख्ने विश्लेषण गरेका छन्। उनले क्युबाली सरकारसँग प्राकृतिक प्रकोपका समयमा पनि ठूलो संख्यामा जनशक्ति परिचालन गर्न सक्ने कुशल संगठनात्मक क्षमता रहेको उदाहरण प्रस्तुत गरे।

सीआईए प्रमुख जोन रेटक्लिफ यसै साता ‘संयुक्त राज्य अमेरिका’ अङ्कित सरकारी विमानमार्फत हवाना अवतरण गरेका थिए, जसले अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक वृत्तमा विशेष ध्यान आकर्षित गरेको छ। धेरै क्युबाली नागरिकहरूले यस भ्रमणलाई एक गम्भीर र ठूलो राजनीतिक संकेतका रूपमा बुझेका छन्।

ऐतिहासिक रूपमा क्युबाली सरकारले सीआईएलाई आफ्नो प्रमुख शत्रु मान्दै आएको छ। सन् १९६० को दशकमा सीआईएले फिडेल क्यास्ट्रोको हत्या गर्नका लागि विस्फोटक चुरोट (सिगार) र विषाक्त स्कुबा सुट जस्ता गुप्त योजनाहरू बनाएको इतिहास छ। क्युबामा सीआईएका यस्ता गतिविधिहरूको दस्तावेज र इतिहास सुरक्षित राखिएका विशेष संग्रहालयहरू समेत सञ्चालित छन्।

क्युबा मामिलाका विज्ञ पिटर कोर्नब्लुहले सीएनएनसँग बोल्दै यस घटनालाई इतिहासको गम्भीर विडम्बनाको रूपमा टिप्पणी गरेका छन्। उनका अनुसार, सीआईए प्रमुख रेटक्लिफ क्युबाली नेतृत्वसामु यस्तो प्रस्ताव लिएर आएका थिए, जसलाई अस्वीकार गर्न हवानाका लागि निकै कठिन छ। कोर्नब्लुहले यस रणनीतिलाई अमेरिकाको ‘दबाब कूटनीति’ को संज्ञा दिएका छन्।

गत जनवरी महिनादेखि संयुक्त राज्य अमेरिकाले भेनेजुएलाबाट क्युबामा हुँदै आएको तेल आपूर्तिलाई पूर्ण रूपमा ठप्प पारेको छ। यसका साथै अन्य राष्ट्रहरूलाई समेत क्युबामा इन्धन निर्यात नगर्न कडा चेतावनी दिइएको छ। हालै मात्र अमेरिकी तटरक्षक दलले कोलम्बियाबाट क्युबातर्फ गइरहेको एक तेल ट्याङ्करलाई नियन्त्रणमा लिएको थियो।

यस नाकाबन्दीको प्रत्यक्ष र गम्भीर असर क्युबाको आन्तरिक जनजीवनमा स्पष्ट रूपमा देखिएको छ। गत जनवरी ९ देखि क्युबामा कुनै पनि ठूलो परिमाणको इन्धन आपूर्ति हुन सकेको छैन, जसका कारण देशको अवस्था द्रुत गतिमा बिग्रँदै गएको छ। हाल क्युबाको कालोबजारमा पेट्रोलको मूल्य प्रति ग्यालन करिब ३५ डलर पुगेको प्रतिवेदनहरूले देखाएका छन्।

देशभर दैनिक रूपमा लामो समय बिजुली आपूर्ति बन्द हुँदा अस्पतालहरूमा जटिल शल्यक्रियाहरू स्थगित गरिएका छन्। यसका साथै जीवनरक्षक औषधि र खाद्यान्नको चरम अभावले क्युबाली सरकारमाथि राजनीतिक र सामाजिक दबाब अत्यधिक बढाएको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले क्युबालाई केवल राजनीतिक दृष्टिकोणबाट मात्र नभई व्यापारिक र व्यावसायिक लगानीको क्षेत्रका रूपमा समेत हेर्दै आएका छन्। सन् १९९८ मा नै उनको कम्पनीले क्युबामा व्यापारिक सम्भाव्यता अध्ययनका लागि गोप्य रूपमा भ्रमणको व्यवस्था मिलाएको थियो भने सन् २०११-१२ मा ट्रम्प अर्गनाइजेसनका सदस्यहरूले त्यहाँ गल्फ कोर्स निर्माणको सम्भावनाबारे स्थलगत अध्ययन गरेका थिए।

सन् २०१६ को राष्ट्रपतीय चुनावी अभियानका क्रममा ट्रम्पले क्युबालाई उत्कृष्ट लगानीको अवसर हुन सक्ने देशका रूपमा चित्रण गरेका थिए। हालै उनले आफ्नो भनाइ दोहोर्‍याउँदै भनेका छन्, “उनीहरू (क्युबाली अधिकारीहरू) हामीसँग वार्ता गरिरहेका छन्। क्युबा एक असफल राष्ट्र हो। उनीहरूसँग न पैसा छ, न तेल छ, न त अन्य कुनै साधन नै बाँकी छ।”

ट्रम्पले क्युबाको भौगोलिक सुन्दरता र मौसमको प्रशंसा गर्दै यसलाई ‘सुन्दर टापु’ भने तापनि उनको भनाइले भौगोलिक ज्ञानको कमीलाई समेत उजागर गरेको टिप्पणी गरिएको छ। ट्रम्पले क्युबा आँधीबेहरीको जोखिमयुक्त क्षेत्रमा नपर्ने दाबी गरे तापनि वास्तवमा क्युबा ऐतिहासिक रूपमा बारम्बार विनाशकारी आँधीबेहरीबाट प्रभावित हुने राष्ट्र हो।

आफ्नो वक्तव्यको अन्त्यमा ट्रम्पले क्युबा अप्रत्यक्ष रूपमा अमेरिकी सम्पत्ति भइसकेको आशय व्यक्त गर्दै भने, “अब उनीहरूले हरेक हप्ता आँधीबेहरीको राहत र आर्थिक सहयोगका लागि हामीसँग हात फैलाउनु पर्ने छैन।”

सन् १८९८ को स्पेनी-अमेरिकी युद्धपछि क्युबाले स्पेनको औपनिवेशिक शासनबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरे तापनि देशको वास्तविक नियन्त्रण संयुक्त राज्य अमेरिकाकै हातमा रहेको थियो। वासिङ्टनले क्युबाको राजनीति, सैन्य प्रशासन र अर्थतन्त्रमा आफ्नो पूर्ण वर्चस्व कायम राखेको थियो। अमेरिकी बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले क्युबाको जमिन, उदीयमान चिनी उद्योग र समग्र व्यापारमा एकाधिकार जमाएका थिए।

तर, सन् १९५९ मा क्रान्तिकारी नेता फिडेल क्यास्ट्रोले आफ्ना छापामार सेनाको बलमा अमेरिकी समर्थन प्राप्त तानाशाह फुलगेन्सियो बाटिस्टालाई सत्ताच्युत गरे। अमेरिकाले बाटिस्टाको क्रुर शासनलाई क्यास्ट्रो विरुद्धको लडाइँमा पूर्ण रूपमा सहयोग गरेको थियो।

सत्ता सम्हाल्नु अघि क्यास्ट्रोका अन्तर्वार्ताहरू अमेरिकी सञ्चारमाध्यमहरूमा व्यापक रूपमा प्रकाशित भएका थिए। तर सत्तामा आएलगत्तै क्यास्ट्रोले देशमा आमूल परिवर्तन गर्दै मार्क्सवादी-लेनिनवादी कम्युनिस्ट नीतिहरू लागू गरे। उनले क्युबामा रहेका तमाम अमेरिकी कम्पनीहरूको सम्पत्ति राष्ट्रियकरण गरे तथा जमिन र उद्योगहरूलाई सरकारी नियन्त्रणमा ल्याए।

अमेरिकाले यसको बदलास्वरूप क्युबामाथि कठोर आर्थिक प्रतिबन्ध लगाउँदै व्यापार, तेल र अत्यावश्यक वस्तुहरूको आपूर्ति पूर्ण रूपमा रोकिदियो, जसले क्युबाली अर्थतन्त्रलाई धराशयी बनायो। अमेरिकी दबाबपछि क्युबा तत्कालीन सोभियत संघ (रुस) सँग रणनीतिक र वैचारिक निकटता कायम गर्न पुग्यो। यस घटनाक्रमले अमेरिका र क्युबाबीचको सम्बन्धलाई शीतयुद्धकालीन सैन्य तनावमा परिणत गर्‍यो।

दुई देशबीचको सम्बन्ध यस हदसम्म चिसिएको थियो कि विगत ५५ वर्षसम्म कुनै पनि बहालवाला अमेरिकी राष्ट्रपतिले क्युबाको भ्रमण गरेनन्। यो कूटनीतिक गतिरोध सन् २०१५ मा तब अन्त्य भयो जब तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति बाराक ओबामाले हवानाको ऐतिहासिक भ्रमण गरे। तर, त्यतिबेलासम्म फिडेल क्यास्ट्रोले आफ्ना भाइ राउल क्यास्ट्रोलाई सत्ता हस्तान्तरण गरिसकेका थिए।

संयुक्त राज्य अमेरिकाले फिडेल क्यास्ट्रोलाई आफ्नो विश्वव्यापी रणनीति र सुरक्षाको सबैभन्दा ठूलो शत्रु मान्दथ्यो। विभिन्न ऐतिहासिक प्रतिवेदनहरूका अनुसार सीआईए र अमेरिकी गुप्तचर निकायहरूले ६० वर्षको अवधिमा ६०० भन्दा बढी पटक फिडेल क्यास्ट्रोको हत्या गर्ने प्रयास गरेका थिए, तर ती सबै प्रयासहरू विफल भए। क्यास्ट्रोलाई समाप्त पार्नका लागि विषाक्त चुरोटदेखि घातक रसायनयुक्त ‘फाउन्टेन पेन’ (कलम) सम्मका गुप्त प्रविधिहरू प्रयोग गरिएका थिए।

यहाँसम्म कि फिडेल क्यास्ट्रोकी एक पूर्व प्रेमिकालाई समेत सीआईएले हत्याको षड्यन्त्रमा सामेल गराएको थियो। उक्त योजना अनुसार उनले क्यास्ट्रोलाई विषाक्त कोल्ड क्रिमको जारमार्फत विष दिनुपर्ने थियो, तर क्यास्ट्रोले उक्त षड्यन्त्रको पहिल्यै सुइँको पाएका कारण सो योजना असफल भएको थियो। अनेकन् आन्तरिक तथा बाह्य आक्रमण र षड्यन्त्रहरूलाई विफल पार्दै क्युबाली क्रान्तिका नायक फिडेल क्यास्ट्रोको २५ नोभेम्बर २०१६ मा ९० वर्षको उमेरमा हवानामा स्वाभाविक मृत्यु भएको थियो।