काठमाडौंको साँघुरो गल्लीबाट निस्किँदा शहर अझै बोलिरहेको थियो। धुलोले भरिएको हावा, सवारी साधनहरूको अनवरत हर्न र भीडको अनिश्चित गति यी सबैले मेरो भित्रको शान्तिलाई बिस्तारै हल्लाइरहेका थिए।

तर म बाहिर जाँदै थिएँ, जति टाढा शहरबाट, त्यति नै नजिक आफूभित्र। मलाई थाहा थियो, यो यात्रा चेतनाको परिवर्तन हो। म आफैंलाई पछ्याइरहेको थिएँ, कुनै अज्ञात दिशातर्फ।

सडक पार गर्दै गर्दा मलाई लाग्यो, मानिसहरू गन्तव्यका लागि हिँडिरहेका छन्, तर म भने गन्तव्यको अर्थ बुझ्न हिँडिरहेको छु। काठमाडौँले मलाई धेरै कुरा दिएको थियो सपना, संघर्ष, अस्थिरता र प्रश्नहरू।

तर यी सबै प्रश्नहरूको उत्तर शहरभित्र कहिल्यै भेटिएन। सायद उत्तर शहरमा होइन, यात्रामा लुकेको हुन्छ। त्यसैले म निस्किएँ, केही खोज्न होइन, बरु आफूभित्र हराउन।

बसको झ्यालबाट बाहिर हेर्दा पहाडहरू बिस्तारै देखिन थाले। ती पहाडहरू मौन शिक्षकहरू जस्ता थिए, जसले केही नभनी सबै कुरा सिकाइरहेका थिए। मैले सोचें, जीवन पनि यस्तै हो बाहिरबाट जति कठोर देखिन्छ, भित्र त्यति नै अर्थपूर्ण हुन्छ।

मलाई थाहा थियो, बाटो सहज हुने छैन। धूलो, उकालो, थकान र अनिश्चितता मेरा साथी हुनेछन्। तर सरल बाटोले कहिल्यै गहिरो अर्थ दिँदैन। जीवनको सत्य सधैं कठिनाइको बीचमा लुकेको हुन्छ। म त्यो कठिनाइलाई भागेर होइन, स्वीकारेर बुझ्न चाहन्थें।

बस अघि बढ्दै थियो। म पनि सँगसँगै बदलिँदै थिएँ। भित्र केही पुराना विचारहरू भत्किँदै थिए, र केही नयाँ अनुभूतिहरू जन्मिँदै थिए। म केवल यात्री थिएँ, तर अब मलाई लाग्न थालेको थियो म आफैं एउटा यात्रा हुँ।

काठमाडौंबाट यात्रा सुरु भयो। शहर ब्यूँझिसकेको थियो, तर म अझै निद्रामा थिएँ। धुवाँ, भीड र अनगिन्ती आवाजहरूले मलाई भित्रभित्रै अलमल गरिरहेका थिए। सडकहरूमा मानिसहरूको अनवरत दौड थियो, मानौं सबै कुनै अदृश्य लक्ष्य पछ्याइरहेका छन्।

म टाढा उभिएर हेर्दा सोच्थेँ मानिस किन यति धेरै दौडिन्छ? गन्तव्यका लागि? कि आफूबाट नै भाग्न? उत्तर थिएन, केवल प्रश्नहरू बढ्दै गइरहेका थिए, जसले शहरलाई अझ गहिरो बनाइरहेको थियो।

काठमाडौं मलाई घरजस्तै लाग्थ्यो, तर कहिल्यै शान्ति दिने घरजस्तो होइन। यो प्रश्नहरू दिने शहर थियो, जसले मानिसलाई रोक्दैन, बरु सोच्न बाध्य बनाउँछ। यहाँ हरेक मोडमा केही न केही छोडिएको जस्तो लाग्थ्यो अधूरा सपना, अधूरा सम्बन्ध र अधूरा आत्माहरू।

म निस्किन लाग्दा आकाश हेरेँ, त्यो खाली थियो, कुनै विशेष रंग वा संकेत बिना। र मलाई लाग्यो, सायद मानिसहरू पनि त्यस्तै खाली हुँदै गएका छन् बाहिर चलायमान, भित्र शून्य। अनि त्यही शून्यतासँग म यात्रा सुरु गर्न निस्किएँ।

बाटो अगाडि बढ्यो र पहाडहरू बिस्तारै बोल्न थालेझैँ लाग्यो। शहरको चर्को आवाज पछाडि छुट्दै जाँदा प्रकृतिको मौन भाषा स्पष्ट हुँदै गयो। दमौली आइपुग्दा म अनायास रोकिएँ। यहाँ हावा फरक थियो, नदी फरक थियो र मौनता पनि आफ्नै अर्थमा जीवित जस्तो थियो। यो ठाउँले केही नबोली धेरै कुरा बुझाइरहेको थियो, जसलाई शब्दमा बाँध्न सकिँदैन।

नदी निरन्तर बगिरहेको थियो, तर त्यसको बगाइमा कुनै हतार थिएन। त्यहीँ उभिँदा लाग्यो, यो पानी होइन, समयको अर्को रूप हो। त्यसै बेला नदीले मलाई प्रश्न गरेको जस्तो अनुभूति भयो “तिमी कहाँ जाँदैछौ?” मसँग कुनै निश्चित उत्तर थिएन। म केवल यात्रु थिएँ, दिशाहीन तर खोजीमा व्यस्त। शायद म कुनै ठाउँ होइन, आफूलाई नै भेट्न हिँडिरहेको थिएँ।

दमौलीको ढिलो जीवनले मलाई रोक्न सिकायो। यहाँ समय दौडिँदैन, समय बग्छ। र बग्ने चीजहरू कहिल्यै हतार गर्दैनन्। त्यही ढिलोपनभित्र एक प्रकारको स्पष्टता लुकेको थियो, जसलाई शहरको तीव्रताले सधैं लुकाइराख्छ।

त्यही क्षण मलाई महसुस भयो सायद जीवन पनि यही नदीजस्तै हुनुपर्छ। न रोकिँदै, न हराउँदै। केवल बगिरहने, आफ्नो मार्ग आफैं बनाउँदै र अन्त्यको चिन्ता नगरी। अनि म पनि चुपचाप त्यही प्रवाहसँग आफूलाई मिसाउँदै अगाडि बढ्न सिक्दै थिएँ।

यात्रा फेरि अघि बढ्यो र पोखरा आइपुग्दा संसार नै बदलिएको जस्तो लाग्यो। बाटोको थकान एकाएक हरायो, तर मनभित्रको प्रश्नहरू अझ गहिरिँदै गए। पहाडहरू अब टाढा होइन, नजिकै उभिएका थिए, मानौँ उनीहरू यात्रुहरूलाई स्वागत गर्न होइन, निरीक्षण गर्न उभिएका हुन्।

तालहरू दर्पण जस्ता स्थिर थिए, जसमा आकाश मात्र होइन, आफ्नै अस्तित्व पनि झल्किन्थ्यो। यहाँ प्रकृति केवल दृश्य थिएन, एक संवाद थियो, जसमा मौनता नै भाषा बनेको थियो।

आकाश पानीभित्र झरेको जस्तो देखिन्थ्यो। फेवातालले आकाशलाई दोहोर्याइरहेको थियो, तर त्यो पुनरावृत्ति होइन, गहिराइ थियो। पानी र आकाशको बीचमा कुनै सीमा थिएन, जसरी कहिलेकाहीँ सत्य र भ्रमको बीचमा पनि स्पष्ट रेखा हुँदैन। पोखरामा उभिँदा लाग्थ्यो, संसार सरल छ, तर मानिसले त्यसलाई जटिल बनाएको छ।

तर शान्ति देखिनु र हुनु एउटै कुरा होइन भन्ने कुरा त्यहीँ स्पष्ट भयो। बाहिरबाट पोखरा शान्त थियो, सुन्दर थियो, लगभग सपना जस्तो। तर भित्रको मन अझै चलिरहेको थियो, प्रश्नहरू अझै टुटिरहेका थिए।

मैले सोचें के शान्ति बाहिरको वातावरण हो? कि यो भित्र निर्माण हुने अवस्था हो? यदि शान्ति बाहिरै हुन्थ्यो भने, सबै सुन्दर ठाउँहरूमा सबै मानिसहरू शान्त हुनुपर्ने थियो। तर त्यस्तो हुँदैन। त्यसैले शान्ति दृश्य होइन, अनुभूति हो।

फेवातालको किनारमा बसेर मैले पानीमा आफ्नै अनुहार देखें। तर त्यो अनुहार अपरिचित थियो। जस्तो म आफैंलाई लामो समयदेखि चिनेको छैन। जस्तो बाहिर बाँचिरहेको व्यक्ति र भित्र लुकेको व्यक्ति एउटै होइनन्। त्यो क्षण मैले बुझें म आफैंसँग टाढा छु। शहर, दौड र जिम्मेवारीहरूले मलाई मबाटै टाढा पुर्‍याएको छ।

यहाँ मानिसहरू आउँछन्, घुम्छन्, हाँस्छन्, फोटो खिच्छन्। तर म केही नखिचेर केवल हेरिरहेको थिएँ। किनकि केही दृश्यहरू क्यामेरामा कैद गर्न होइन, चेतनामा अनुभव गर्न बनेका हुन्छन्। क्यामेराले क्षण रोक्छ, तर चेतनाले त्यसलाई बुझ्छ।

पोखराको शान्त सतहमुनि पनि गहिराइ थियो, जसरी मानिसको मुस्कानमुनि पनि अनेक पीडा हुन्छ। त्यही गहिराइले मलाई सिकायो सौन्दर्य केवल देखिने कुरा होइन, महसुस हुने कुरा हो। र सायद यात्रा पनि त्यही हो बाहिरको दृश्य होइन, भित्रको परिवर्तन।

म त्यहीँ चुपचाप बसेँ, ताल हेर्दै, पहाडहरू सुन्दै र आफ्नै भित्रको आवाजसँग पहिलो पटक साँच्चिकै सामना गर्दै। बाटो अगाडि बढ्यो र अब पहाडहरू अझ कठोर, अझ नजिक र अझ मौन देखिन थाले। प्रकृति यहाँ सुन्दर मात्र थिएन, चुनौती पनि थियो। कुश्मा आइपुग्दा पृथ्वी नै तलतिर खसिरहेको जस्तो अनुभूति भयो, मानौँ जमिनले आफ्नै गहिराइ देखाइरहेको होस्।

झोलुङ्गे पुलहरू आकाश र पृथ्वीलाई जोड्ने कमजोर तर साहसी रेखाजस्ता थिए। तल हेर्दा अनन्त खाल्डो थियो, जसले डर मात्र होइन, अस्तित्वको यात्रा र चेतनाको मौन दर्शन पनि सम्झाइरहेको थियो। त्यहीँ उभिँदा शरीर काँप्यो, तर त्यो काँपाइ शरीरको थिएन, मनको थियो भित्र लुकेका सबै असुरक्षाहरू एकैचोटि जागेजस्तो।

त्यस क्षण मैले सोचें जीवन पनि यस्तै पुल हो। दुई किनारबीच झुण्डिएको, कहिले अतीतले तानेको, कहिले भविष्यले बोलाएको। एकातिर पुराना सम्झनाहरूको भारी, अर्कोतिर अनिश्चित सम्भावनाहरूको आह्वान। र बीचमा म, निरन्तर सन्तुलन खोजिरहेको एक यात्रु।

म पुलमा हिँड्न थालेँ। पहिलो कदम अनिश्चित थियो, दोस्रो अझ बढी सचेत। प्रत्येक कदमसँगै डर पनि थियो, तर डरलाई रोक्नेभन्दा अघि बढ्ने निर्णय अझ बलियो थियो। हावाले शरीर हल्लाइरहेको थियो, तर भित्र केही स्थिर हुँदै गइरहेको थियो।

त्यही क्षण मैले पहिलो पटक गहिरो रूपमा बुझें जीवन नियन्त्रण गर्ने चीज होइन, स्वीकार गर्ने प्रक्रिया हो। सबै कुरा आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न खोज्दा यात्रा रोकिन्छ। तर जब हामी बहावलाई स्वीकार गर्छौं, तब मात्र अघि बढ्न सम्भव हुन्छ।

कुश्माको त्यो पुल एउटा पाठ थियो। डरलाई नकारेर होइन, लिएर हिँड्नुपर्ने सत्य। र म त्यही डरको बीचबाट, बिस्तारै, तर निश्चित रूपमा अगाडि बढ्दै थिएँ।

बागलुङ पुग्दा बाटो कच्चा भयो र यात्रा फेरि अर्को रूपमा बदलियो। अब सडकले सुविधा होइन, संघर्ष सिकाइरहेको थियो। धूलो हावामा मिसिएको थियो र प्रत्येक कदमसँगै थकान पनि बढ्दै थियो। तर आश्चर्य के थियो भने, शरीर थाक्दै गए पनि भित्रको आस्था झन् स्पष्ट हुँदै गइरहेको थियो। जति बाटो कठिन बन्दै गयो, त्यति नै मनभित्रको खोजी गहिरिँदै गयो।

यहाँ मन्दिरहरू छन्, साना र ठूला, पहाडसँग टाँसिएका जस्ता। घण्टीहरूको आवाज निरन्तर हावासँग खेलिरहेको थियो। त्यो आवाज केवल ध्वनि थिएन, एक प्रकारको स्मृति थियो, जसले मानिसलाई केही क्षणका लागि आफ्नो दौडबाट रोक्थ्यो। यहाँ आउने मानिसहरू केवल हेर्न होइन, केही नदेखिने कुरासँग भेट्न आउँछन्।

मन्दिरमा मान्छेहरू प्रार्थना गर्छन्। कोही हात जोडेर, कोही आँखा चिम्लेर, कोही उभिएर। तर त्यहीँ मैले बुझें प्रार्थना सधैं शब्दमा हुँदैन। कहिलेकाहीँ यो मौनतामा हुन्छ, कहिलेकाहीँ केवल उपस्थितिमा। मानिसले जे भन्न सक्दैन, त्यो पनि प्रार्थना बन्न सक्छ।

म एक मन्दिर अगाडि बसेँ। ढुंगाको चिसोपन शरीरमा महसुस हुँदै थियो, तर मन भने कतै टाढा घुमिरहेको थियो। त्यहीँ बसेर मैले आफैंलाई प्रश्न गरेँ ईश्वर बाहिर छ? पहाडहरूमा, मन्दिरहरूमा, मूर्तिहरूमा? कि ईश्वर मानिसको थकानभित्र लुकेको छ, जब ऊ सबै उत्तर खोजेर पनि खाली हुन्छ?

हावा चल्यो र घण्टी फेरि बज्यो। तर त्यस आवाजले कुनै स्पष्ट उत्तर दिएन। बरु झन् धेरै मौनता थप्यो। म जति सुन्न खोज्थेँ, त्यति नै नबोलीने संसार बढ्दै गयो। त्यही मौनतामा एउटा अजीब शान्ति थियो, जसले प्रश्नहरूलाई नष्ट गर्दैनथ्यो, तर तिनीहरूलाई स्वीकार गर्न सिकाउँथ्यो।

सायद ईश्वर उत्तर होइन। सायद ईश्वर प्रश्नको अन्त्य पनि होइन। सायद ईश्वर एउटा अनुभव हो जुन कहिले मन्दिरको घण्टीमा भेटिन्छ, कहिले धूलोमा हिँड्दा, कहिले आफ्नो भित्रको खालीपनमा।

बागलुङको त्यो क्षणमा मैले बुझें विश्वास कुनै प्रमाण होइन, अनुभूति हो। र त्यो अनुभूति कहिल्यै पूरा हुँदैन, केवल विस्तार हुँदै जान्छ। म त्यही मन्दिरको मौनतामा बसेर आफूलाई सुन्दै थिएँ, र पहिलो पटक लाग्यो सायद म खोजिरहेको कुरा बाहिर होइन, भित्रै कतै थियो।

बेनी आइपुग्दा बाटो अझ साँगुरो भयो र यात्रा भूगोलको मात्र होइन, अनुभूतिको पनि बन्दै गयो। यहाँ दुई नदीहरू भेटिन्छन् एकातिरको वेग, अर्कोतिरको शान्त प्रवाह। ती दुई धाराहरू एकै ठाउँमा मिसिँदा पानी मात्र होइन, समय पनि परिवर्तन भएको जस्तो लाग्छ। दृश्य सरल छ, तर अर्थ गहिरो।

म त्यो मिलन हेर्दै बसेँ। पानीहरू एकअर्कामा हराउँदै थिए, तर वास्तवमा हराइरहेका थिएनन् उनीहरू रूप बदलिरहेका थिए। यही दृश्यले मलाई रोक्यो, केवल आँखाले होइन, मनले पनि। नदीहरू भेटिएको ठाउँमा एउटा अदृश्य संवाद चलिरहेको थियो, जसलाई शब्दले समेट्न सकिँदैन।

त्यही क्षण मलाई लाग्यो मानिस पनि यस्तै हो। हामी अलग-अलग दिशाबाट आउँछौँ, अलग अनुभवहरू बोक्छौँ, अलग चोटहरू सहन्छौँ। तर अन्ततः कुनै न कुनै बिन्दुमा ती सबै अनुभवहरू एउटै चेतनामा मिसिन्छन्। जीवनका फरक-फरक अध्यायहरू एकै कथामा जोडिन्छन्, जसलाई हामी कहिलेकाहीँ बुझ्छौँ, कहिलेकाहीँ बुझ्दैनौँ।

बेनीमा उभिँदा यात्रा झन् गम्भीर भयो। अब रमाइलोको ठाउँमा मौनता बढ्न थाल्यो। बाटो हेर्दा दृश्य थिएन, विचारहरू थिए। पहाडहरू पनि अब केवल पहाड थिएनन्, ती प्रश्नहरू जस्ता देखिन थाले जसको उत्तर तुरुन्त आउँदैन।

मलाई लाग्यो सायद म आफैं पनि दुई नदी जस्तै छु। एक बाहिर बगिरहेको जीवन, जहाँ म हिँड्छु, बोल्छु, देखिन्छु। अर्को भित्र दबिएको मौनता, जहाँ कुनै शब्द छैन, केवल अनुभूति छ। यी दुई कहिल्यै अलग हुँदैनन्, तर सधैं एउटै पनि हुँदैनन्।

त्यही द्वन्द्वभित्र म बसेको छु बाहिरको गति र भित्रको स्थिरता बीच। र बेनीको त्यो मिलनले मलाई सिकायो, जीवन कुनै एक धारा होइन, धेरै धाराहरूको संगम हो। र संगममा कहिल्यै शोर हुँदैन, केवल गहिराइ हुन्छ।

हावा बदलियो र यात्रा अचानक अर्को संसारमा प्रवेश गरेजस्तो लाग्यो। जोमसोम पुग्दा सास लिन पनि सजिलो रहेन, मानौँ हावाले आफैं आफ्नो नियम बदलिरहेको होस्।

शरीर हल्का भए पनि मन भारी महसुस हुन थाल्यो। पृथ्वी यहाँ सुक्खा थियो, हरियाली कम थियो, तर त्यस सुक्खापनभित्र पनि एउटा अचम्मको स्पष्टता लुकेको थियो, जसले कुनै पनि झूट लुकाउन दिँदैनथ्यो।

यहाँ आकाश अझ नजिक थियो। मानौँ टाढा होइन, हातले छुने दूरीमा। तर त्यो नजिकोपनले सहजता होइन, गहिरो मौनता ल्याउँथ्यो। हावा तीखो थियो, जसरी सत्य कहिलेकाहीँ हुन्छ सीधा, काट्ने र नछोपिने। यहाँ हरेक कुरा सरल थियो, तर त्यो सरलताले नै सबै जटिलता खोलेर देखाइरहेको थियो।

म धेरै बोल्न सक्दिनथेँ। शब्दहरू आफैं थाकेजस्ता लाग्थे। जति बोल्ने प्रयास गर्थेँ, त्यति नै मौनता बढ्दै जान्थ्यो। अन्ततः मैले बोल्ने आवश्यकतै हराउँदै गएको जस्तो महसुस भयो। यहाँ शब्दभन्दा बढी हावा बोल्थ्यो, र धूलोभन्दा बढी मौनता सुनिन्थ्यो।

म चुपचाप हिँडिरहेँ, बाटोको किनारमा, पहाडहरूको छायाँबीच। प्रत्येक कदमसँगै केही अनावश्यक विचारहरू झर्दै थिए। मन हल्का हुँदै गइरहेको थियो, तर त्यो हल्कापन खुशी जस्तो थिएन यो खालीपन जस्तो थियो, जसमा पहिलो पटक स्पष्टता देखिन थाल्छ।

त्यही मौन यात्रामा मैले सोचें सायद मौनता नै प्रार्थना हो। किनकि प्रार्थनामा सधैं शब्द चाहिँदैन। कहिलेकाहीँ शब्दहरू बाधा हुन्छन्। जब मन पूर्ण रूपमा सुन्न थाल्छ, तब कुनै उच्च स्वर बोल्नुपर्दैन। मौनता आफैं संवाद बन्छ।

जोमसोमले मलाई अर्को सत्य सिकायो यहाँ जीवन सरल छ, तर सरल हुनु सजिलो होइन। सरलता कुनै अभाव होइन, बरु धेरै कुराहरू हटाइसकेपछि बाँकी रहने सार हो। र त्यो सारमा पुग्न मानिसले धेरै झूटहरू, धेरै आवरणहरू, धेरै अपेक्षाहरू छोड्नुपर्छ।

यहाँ हरेक चीजले अनावश्यकता हटाउँछ हावा, जमिन, आकाश र आफैंभित्रको आवाज। र जब सबै झूटहरू हट्छन्, तब मानिस आफैंसँग आमनेसामने हुन्छ। त्यो भेट सजिलो हुँदैन।

जोमसोमको सुक्खा भूमिमा हिँड्दा मलाई लाग्यो, सायद जीवन पनि यस्तै हो धेरै हरियालीले होइन, धेरै खालीपनले सत्य देखाउँछ। र त्यही खालीपनभित्र मौनताले बिस्तारै प्रार्थनाको रूप लिन्छ।

मार्फा आइपुग्दा स्याउको बासना हावामा मिसिएर यात्रा आफैंलाई स्वागत गरिरहेको जस्तो लाग्यो। जोमसोमको सुक्खा कठोरता पछि यहाँको शान्तता एक प्रकारको सास फेरिने ठाउँ जस्तो थियो।

गाउँ शान्त थियो, सफा थियो र प्रत्येक कुनामा सन्तुलनको अनुभूति थियो, जसले मानिसलाई चर्को आवाज होइन, भित्री स्थिरतासँग परिचित गराउँथ्यो। ढुंगाका घरहरू समयका साक्षी जस्ता थिए, जसले हतार नगरी बाँच्न सिकाएका थिए। यहाँ पुरानो समय अझै बाँचेको जस्तो लाग्थ्यो, तर त्यो पुरानो हुनु कमजोर हुनु थिएन, बरु गहिरो हुनु थियो।

म एउटा आँगनमा बसेँ र स्याउको स्वाद लिएँ। त्यो स्वाद फलको मात्र थिएन, त्यो जमिन, हावा र समयको मिश्रण थियो। प्रत्येक टुक्रासँगै यात्रा बिस्तारै थामिएको जस्तो लाग्यो। घडी चलिरहेको थियो, तर भित्र केही रोकिएको थियो जसलाई समयले पनि छोएको थिएन।

त्यही क्षण मैले सोचें आधुनिकता भनेको गति होइन रहेछ। हामीले आधुनिकतालाई दौडसँग जोडेर हेर्छौँ, तर यहाँ आएर बुझियो कि साँचो आधुनिकता चेतनाको स्पष्टता हो। जहाँ मन स्पष्ट हुन्छ, त्यहाँ अनावश्यक दौड हराउँछ। जहाँ बुझाइ गहिरो हुन्छ, त्यहाँ हतार आफैं हराउँछ।

मार्फामा जीवन बोल्दैनथ्यो, तर बुझाउँथ्यो। शब्दहरू आवश्यक थिएनन्, किनकि प्रत्येक चीजले आफ्नो अर्थ आफैं बोकेको थियो। स्याउको बोट, ढुंगाको घर, चुपचाप बस्ने मानिसहरू सबै मिलेर एउटा यस्तो भाषा बनाइरहेका थिए, जसलाई सुन्न होइन, महसुस गर्नुपर्थ्यो। र त्यही महसुसभित्र मैले पहिलो पटक महसुस गरेँ शान्तता कुनै खालीपन होइन, यो पूर्णताको अर्को नाम हो।

कागबेनी पुग्दा यात्रा अचानक धार्मिक गहिराइमा प्रवेश गरेको जस्तो लाग्यो। जोमसोम र मार्फाको मौन सौन्दर्यपछि यहाँको वातावरण अझ गम्भीर, अझ अन्तर्मुखी थियो।

नदीहरू यहाँ केवल पानीका धाराहरू थिएनन्, ती पवित्रताको प्रतीक थिए, जसले मानिसको चेतनालाई शुद्ध बनाउने विश्वास बोकेका थिए। यहाँ हरेक ढुंगा, हरेक घाट, हरेक हावाको झोकामा कुनै न कुनै संस्कारको स्मृति बाँचिरहेको जस्तो लाग्थ्यो। मृत्यु पनि यहाँ डरको रूपमा देखिँदैनथ्यो, बरु जीवनको अर्को चरणजस्तो स्वीकार गरिएको थियो।

घाटमा बसेर म लामो समय चुपचाप हेरेँ। नदी बगिरहेको थियो, तर त्यसको बगाइमा कुनै हतार थिएन। पानी निरन्तर चलिरहेको थियो, तर वातावरण अचम्मको रूपमा स्थिर थियो। यही विरोधाभासले मनलाई झन् गहिरो बनायो।

त्यहीँ बसेर मलाई लाग्यो मानिस किन मोक्ष खोज्छ? सायद जीवनको भारीपनबाट छुटकारा चाहेर, सायद आफ्नै सीमितताबाट मुक्त हुन चाहेर। तर त्यो प्रश्न आफैंमा पनि अधूरो थियो, किनकि खोज बाहिरतिर मात्र होइन, भित्रतिर पनि थियो।

कागबेनीको मौनताले उत्तर दिनुभन्दा बढी प्रश्नहरूलाई स्पष्ट बनाइदियो। यहाँ आएर मैले बुझें मोक्ष कुनै टाढाको गन्तव्य होइन। यो बाहिर कतै भेटिने पुरस्कार होइन। यो त स्वीकारको अवस्था हो, जहाँ मानिस आफूलाई जस्तो छ त्यस्तै हेर्न सक्छ, बिना भाग्ने प्रयास।

नदी बगिरहेको थियो, तर समय स्थिर जस्तो लाग्थ्यो। मानौँ यहाँ समय पनि प्रार्थनामा बसेको होस्। कागबेनीमा सबै कुरा चलिरहेको थियो, तर कुनै चीज हतारमा थिएन। र त्यही स्थिर प्रवाहभित्र मैले पहिलो पटक अनुभव गरेँ-शान्ति बाहिरको यात्रा होइन, भित्रको स्वीकार हो।

यात्रा मुक्तिनाथमा पुग्यो। ३७१० मिटरको उचाइमा हावा पातलो थियो, तर चेतना असाधारण रूपमा गहिरो महसुस हुँदै थियो। लामो बाटो, धूलो, उकालो, डर र स्वीकार सबै पछाडि छुटेजस्तो लाग्थ्यो।

मन्दिर अगाडि उभिँदा शरीर थाकेको थियो, तर मन अचम्मको रूपमा खाली र हल्का थियो। त्यो खालीपन डर थिएन, बरु लामो यात्रापछि आएको शान्त स्थिरता थियो, जसमा कुनै हतार बाँकी थिएन।

यहाँ आगो र पानी सँगै छन्, र यो विरोधाभास पनि कुनै द्वन्द्व जस्तो लाग्दैन। बरु एउटै सत्यका दुई रूपजस्तो देखिन्छ जहाँ जीवन र विनाश, जन्म र अन्त्य, सबै एकै प्रवाहमा मिसिएका छन्।

१०८ धाराहरू निरन्तर बगिरहेका थिए, तर त्यस बगाइमा कुनै आवाजको भीड थिएन, केवल पवित्र मौनता थियो। म ती धाराहरू हेर्दै थिएँ, र पहिलो पटक बाहिर होइन, भित्र पनि यात्रा भइरहेको महसुस गर्दै थिएँ।

म स्नान गर्न गएँ। चिसो पानीले शरीर छोयो, तर त्यो स्पर्श शारीरिक मात्र थिएन। पानीसँगै केही भित्री कठोरता पनि बिस्तारै पग्लिरहेको जस्तो लाग्यो। प्रत्येक थोपामा केही नयाँ जागरण थियो, जसले पुरानो धुलोहरू बगाइरहेको थियो। त्यही क्षण मन ब्यूँझियो, र लामो समयदेखि दबिएका प्रश्नहरू सतहमा आए।

मैले सोचें म को हुँ? यात्री? भक्त? वा केवल खोजीमा हराएको चेतना? तर कुनै निश्चित उत्तर आएन। यहाँ उत्तरहरू शब्द बन्नु अघि नै हराउँछन्, किनकि यहाँ मौनता नै सबैभन्दा गहिरो भाषा हो। प्रश्नहरू पनि यहाँ बिस्तारै पग्लिन्छन् र बाँकी रहन्छ केवल अनुभूति, जसलाई न त नाम दिन सकिन्छ, न त रोक्न।

मन्दिरमा घण्टी बज्यो। ध्वनि आकाशमा फैलियो र हावा बिस्तारै चल्यो। आकाश मौन रह्यो, तर त्यो मौनता खाली थिएन, पूर्ण थियो। कुनै आदेश थिएन, कुनै स्पष्ट संकेत थिएन, तर सबै कुरा बुझिन सकिने जस्तो लाग्थ्यो।

त्यही मौन क्षणमा मैले बुझें मुक्ति कुनै गन्तव्य होइन। यो कुनै टाढा पुग्नुपर्ने स्थान होइन, न त कुनै अन्तिम उपलब्धि हो। मुक्ति त अनुभूति हो, जहाँ यात्रा रोकिन्छ तर चेतना जागिरहन्छ, जहाँ प्रश्न हराउँदैन तर डर हराउँछ र जहाँ मानिस आफूलाई भागेर होइन, स्वीकारेर पहिलो पटक भेट्छ।

म फर्किनुपर्नेछ। तर फर्किनु अब उही कुरा होइन। किनकि म जाँदा एउटा व्यक्ति थिएँ, तर फर्किँदा म त्यही व्यक्ति रहन्नँ भन्ने अनुभूति भित्र गहिरो रूपमा बसिसकेको छ। शरीर उही हुन्छ, बाटो उही हुन्छ, तर चेतना बदलिएको हुन्छ। यात्रा अघि बढ्दै जाँदा बाहिरी दृश्यहरू मात्र होइन, भित्रका तहहरू पनि खुल्दै गएका थिए, र अब म आफैंलाई पहिले जस्तो भेट्न सक्दिनँ जस्तो लाग्छ।

यात्राले मलाई धेरै ठाउँ देखायो शहर, नदी, पहाड, मन्दिर, मौनता, डर र स्वीकार। तर ती सबै दृश्यभन्दा ठूलो कुरा एउटा थियो, जुन निरन्तर भित्रै फैलिँदै गइरहेको थियो मेरो आफ्नै खालीपन। त्यो खालीपन डराउने कुरा थिएन, बरु बुझाउने कुरा थियो। त्यही खालीपनले मलाई सबै भौगोलिक दूरीभन्दा पर लैजाँदै थियो।

अब म बुझ्छु काठमाडौँदेखि मुक्तिनाथसम्मको बाटो मेरो भित्र फैलिएको यात्रा थियो। हरेक मोड बाहिर जस्तो देखिए पनि भित्रको कुनै न कुनै तह खोलिरहेको थियो। नदीहरू मेरो सोचको प्रवाह थिए, पहाडहरू मेरो डर र स्थिरता थिए, शहरहरू मेरो दौड थिए र मन्दिरहरू मेरो मौन खोजी थिए।

सबै ठाउँहरू अन्ततः मेरो चेतनाका अध्याय थिए, जसलाई म हिँड्दै पढिरहेको थिएँ। र प्रत्येक अध्यायसँगै म अलिकति हराउँदै, तर गहिरिँदै गएको थिएँ।
अन्त्यमा केवल यति रह्यो म यात्रा होइन। म यात्राकै अर्थ हुँ।