इतिहासमा राजनेताहरू धेरै जन्मिन्छन्, उत्कृष्ट साहित्यकार पनि धेरै जन्मिन्छन्; तर एउटै व्यक्ति र व्यक्तित्वभित्र एक कुशल राजनीतिज्ञ र उत्कृष्ट मनोवैज्ञानिक आख्यानकार पाइएको दृष्टान्त संसारमै विरलै भेटिन्छ।

विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला (बीपी) साहित्य र राजनीतिको त्यही विरलै पाइने दुर्लभ व्यक्तित्व हुनुहुन्छ, जसले दिनमा राणाशाही र राजतन्त्रविरुद्ध लोकतन्त्रको लडाइँ लड्नुभयो र रातमा मानव-मनका अँध्यारा कुनाहरूसँग संवाद गर्नुभयो। यो छोटो आलेखमा उहाँको व्यक्तित्वका यी दुवै आयामको जरा पहिल्याउने प्रयास गरिएको छ।

 व्यक्तित्व निर्माणको ऐतिहासिक परिवेश

विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको जन्म ८ सेप्टेम्बर १९१४ (वि.सं. १९७१) मा भारतको बनारस (वाराणसी) मा त्यस्तो परिवारमा भएको थियो, जसले राजनीतिक अन्तःकरणको मूल्य पहिल्यैदेखि चुकाउँदै आएको थियो।

उहाँका पिता कृष्णप्रसाद कोइरालाले राणा शासनको प्रतिवाद गर्नुभएको थियो-त्यो वंशानुगत शासन, जसले राजसंस्थालाई औपचारिकतामा सीमित गरी खोपीमा राखेर सय वर्षभन्दा बढी समयसम्म नेपाललाई आधुनिक शिक्षा, वाक्‌स्वतन्त्रता, प्रेस र राजनीतिक जीवनबाट वञ्चित गरेको थियो।

त्यही प्रतिवादको मूल्यस्वरूप परिवारले भोगेको भारत-निर्वासन नै विडम्बनापूर्ण ढङ्गले बीपीका लागि वरदान सिद्ध भयो। उहाँले बनारसको खुला र शिक्षित समाजमा हुर्कने अवसर पाउनुभयो र भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्रामको चेतनाबाट खारिने अवसर प्राप्त गर्नुभयो।

भूगोलको यही संयोग उहाँको व्यक्तित्व निर्माणको निर्णायक सन्दर्भ बन्यो। बनारसमा विद्यार्थी हुँदा र पछि कलकत्ता विश्वविद्यालयमा कानुन तथा साहित्य अध्ययन गर्दा बीपी भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेसको आन्दोलनतर्फ आकर्षित हुनुभयो।

उहाँले सविनय अवज्ञा आन्दोलनमा भाग लिनुभयो र सन् १९४२ को ‘भारत छोडो’ आन्दोलनका क्रममा बेलायती शासनद्वारा जेल पर्नुभयो। तर उहाँको भावी जीवनका लागि सबैभन्दा निर्णायक कुरा अर्कै थियो-उहाँ भारतीय सङ्घर्षको समाजवादी धारतर्फ ढल्किनुभयो।

जयप्रकाश नारायण, राममनोहर लोहिया र काङ्ग्रेस सोसलिस्ट पार्टी स्थापना गर्ने वृत्तसँगको मित्रताबाट उहाँले राजनीतिक विधि (जनान्दोलन र नागरिक प्रतिरोध) र राजनीतिक विचार (प्रजातान्त्रिक समाजवाद) दुवै जान्ने, बुझ्ने र आत्मसात् गर्ने अवसर पाउनुभयो।

यसरी उहाँले गान्धीको नैतिक राजनीति र मार्क्सको सामाजिक विश्लेषण एकसाथ ग्रहण गर्नुभयो, तर जीवनभर एउटालाई अर्काको अधीनमा सुम्पन अस्वीकार गर्नुभयो। यही सन्तुलन नै पछि उहाँको मौलिक राजनीतिक दर्शनको आधारशिला बन्न पुग्यो।

 राजनीतिक व्यक्तित्व: क्रान्तिकारीदेखि प्रधानमन्त्रीसम्म

सन् १९४७ मा भारत स्वतन्त्रताको संघारमा पुग्दा बीपीले आफ्नो सम्पूर्ण ऊर्जा स्वदेशतर्फ फर्काउनुभयो र कलकत्तामा नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेसको स्थापना गर्नुभयो। त्यही सङ्गठन सन् १९५० मा नेपाल प्रजातन्त्र काङ्ग्रेससँग एकीकरण भएपछि ‘नेपाली काङ्ग्रेस’ बन्यो।

उहाँको रणनीतिक अन्तर्दृष्टि स्पष्ट थियो-बेलायती संरक्षण गुमाएको राणा शासन इतिहासमा पहिलोपटक साँच्चै कमजोर भएको छ र यही ऐतिहासिक क्षणलाई समात्नुपर्छ भन्ने विचारले उहाँलाई मार्गनिर्देश गर्‍यो।

नेपाली काङ्ग्रेसले राजा त्रिभुवनको दिल्ली प्रस्थानसँग समन्वय गरी नेतृत्व गरेको २००७ सालको (सन् १९५०-५१) सशस्त्र क्रान्तिले १०४ वर्षे राणा शासनको अन्त्य गर्‍यो र नेपालमा प्रजातान्त्रिक युगको ढोका खोल्यो।

बीपी राणापछिको पहिलो सरकारमा केही समय गृहमन्त्री रहनुभयो; छत्तीस वर्षकै उमेरमा उहाँ आफ्नो पुस्ताको सबैभन्दा प्रभावशाली राजनीतिक व्यक्तित्व बनिसक्नुभएको थियो।

तर क्रान्तिले खोलेको ढोकाभित्र प्रवेश गर्न अर्को दशक लाग्यो-वास्तविक संविधान र निर्वाचनका लागि निरन्तर संघर्षको दशक। सन् १९५९ (वि.सं. २०१५) मा नेपालको पहिलो आमनिर्वाचन सम्पन्न हुँदा नेपाली काङ्ग्रेसले दुई-तिहाइ बहुमत प्राप्त गर्‍यो र चवालीस वर्षको उमेरमा बीपी कोइराला नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बन्नुभयो।

अठार महिना: छोटो कार्यकाल तर दीर्घ छाप

उहाँको कार्यकाल अठार महिना मात्र टिक्यो, तर त्यसले छोडेको छाप दशकौं लामो छ:

परराष्ट्र नीति

उहाँले नेपाललाई निर्णायक रूपमा विश्व मञ्चमा उभ्याउनुभयो, अनेकौँ मुलुकसँग (साहसपूर्वक इजरायलसमेत) कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना र विस्तार गर्नुभयो, संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभालाई सम्बोधन गर्नुभयो, र शीतयुद्धको चरम दबाबका बीच पनि भारत र चीनबीच सन्तुलित असंलग्न परराष्ट्र नीतिको प्रतिपादन गर्नुभयो।

चीनसँगको सम्बन्ध

उहाँले नेपाल-चीन सीमा समझदारीको वार्ता गर्नुभयो, सगरमाथाको प्रश्नलाई नेपालको गरिमा जोगाउँदै समाधान गर्नुभयो र शान्ति तथा मैत्री सन्धिको जग बसाल्नुभयो। एउटा सानो राष्ट्रले पनि महाशक्तिहरूसँग समान हैसियतमा व्यवहार गर्न सक्छ भन्ने कुरा उहाँले व्यवहारमै प्रमाणित गर्नुभयो।

भारत र पश्चिमसँगको सम्बन्ध: उहाँले नेहरूको भारतसँग आत्मीय तर स्वतन्त्र सम्बन्ध कायम राख्नुभयो र अमेरिकी तथा युरोपेली विकास सहयोगका लागि नेपालको ढोका खोल्नुभयो।

आन्तरिक सुधार: उहाँको सरकार सामन्ती आर्थिक व्यवस्थाविरुद्ध अघि बढ्यो, बिर्ता प्रथाको उन्मूलन, पूर्व राणा अभिजात वर्गसम्मलाई छुने प्रगतिशील कर प्रणालीको सुरुवात र प्रशासनको आधुनिकीकरणको थालनी भयो।

सम्भवतः यही गतिशीलता नै दरबारका लागि असह्य बन्यो। १५ डिसेम्बर १९६० (१ पुस २०१७) मा राजा महेन्द्रले शाही ‘कूप’ गरे-संसद् विघटन गरियो, राजनीतिक दलहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाइयो, र जननिर्वाचित प्रधानमन्त्रीलाई बिनामुद्दा थुनियो।

बीपीले त्यसपछिका आठ वर्ष (सन् १९६०-१९६८) सुन्दरीजल सैनिक बन्दीगृहमा बिताउनुभयो। अचम्मलाग्दो कुरा, ती वर्षहरू उहाँको साहित्यिक जीवनका सबैभन्दा उर्वर वर्ष बने।

सन् १९६८ मा रिहा भएपछि उहाँ भारत निर्वासनमा गएर प्रजातान्त्रिक प्रतिरोधलाई निरन्तरता दिनुभयो। अनि सन् १९७६ (वि.सं. २०३३) मा उहाँले आफ्नो जीवनकै सबैभन्दा साहसिक जोखिम उठाउनुभयो-मृत्युदण्डसम्मको सजाय हुनसक्ने अभियोगहरूको सामना गर्दै ‘राष्ट्रिय मेलमिलाप’को नीति बोकेर उहाँ स्वदेश फर्किनुभयो। विदेशी निर्वासनको सुरक्षाभन्दा नेपाली जेलको जोखिम रोज्ने त्यो निर्णय उहाँको दृढ राष्ट्रिय मान्यताबाट निःसृत थियो।

 राजनीतिक दर्शन: नेपाली अनुहारसहितको प्रजातान्त्रिक समाजवाद

बीपीको राजनीतिक चिन्तनलाई तीन वैचारिक आयामबाट परिभाषित गर्नु आवश्यक छ:

पहिलो (लोकतन्त्र र समाजवादको अविभाज्यता):

कम्युनिस्टहरूका विरुद्ध उहाँको अडान थियो-लोकतन्त्रविनाको समाजवाद निरङ्कुशतामा पतन हुन्छ। अनुदारवादीहरूका विरुद्ध उहाँको तर्क थियो-सामाजिक न्यायविनाको लोकतन्त्र भोकाहरूका लागि खोक्रो औपचारिकता मात्र हो। उहाँ एसियाली समाजवादी आन्दोलन र सोसलिस्ट इन्टरनेसनल (समाजवादी अन्तर्राष्ट्रिय) का सक्रिय व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो।

उहाँको दृढ मान्यता थियो-नेपालजस्तो कृषिप्रधान र गरिब मुलुकमा समाजवादको अर्थ हुन्छ: जमिनसहितको किसान, विद्यालय र पानीको धारासहितको गाउँ, अनि गरिमासहितको नागरिक।

उहाँको परिकल्पना थियो-समृद्धि भनेको हरेक नेपाली परिवारसँग एउटा घर, एउटा गाई, पेटभरि खाना र छोराछोरीका लागि शिक्षा हुनु हो। आजको नेपाल बीपी जीवित हुँदाको जस्तो अवस्थामा अवश्य छैन, तर नेपाली जनताका आधारभूत आवश्यकता अहिले पनि बीपीले परिकल्पना गरेकै समृद्धिको सेरोफेरोमा घुमिरहेको पाइन्छ।

दोस्रो (राष्ट्रियता र लोकतन्त्रको परिपूरकता):

राष्ट्रिय मेलमिलापको मूल मान्यता थियो-दुई विशाल शक्तिका बीच च्यापिएको नेपालको स्वाधीनता राजसंस्था र प्रजातान्त्रिक शक्तिहरूबीचको स्थायी युद्धमा टिक्न सक्दैन। राष्ट्रिय एकताका लागि लोकतन्त्र चाहिन्छ, र लोकतन्त्रका लागि राष्ट्रिय एकता।

सन् १९७६ को स्वदेश-फिर्ती यही मान्यताको जीवन्त अभिव्यक्ति थियो। त्यही निर्णयले उहाँलाई दलीय नेताबाट राष्ट्रिय नैतिक व्यक्तित्वमा रूपान्तरित गर्‍यो र उहाँको मृत्युको आठ वर्षपछि सम्पन्न सन् १९९० (वि.सं. २०४६) को लोकतन्त्र-पुनर्स्थापनाको बीजारोपण गर्‍यो।

तेस्रो (साध्य र साधनको शुद्धता): गान्धीबाट उहाँले यो दृढ विश्वास ग्रहण गर्नुभयो-अन्यायपूर्ण विधिबाट न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्न सकिँदैन। सन् १९५० मा सशस्त्र क्रान्तिको नेतृत्व गरे पनि उहाँको राजनीति अनुनय र त्यागमा अडिएको थियो; त्यस्तो साहस, जसले आफूलाई दुई-दुईपटक थुन्ने दरबारलाई समेत विश्वास गर्न सक्थ्यो।

 साहित्यिक व्यक्तित्व: अन्तर्जगत्‌को अराजकतावादी

बीपीले आफूलाई “राजनीतिमा प्रजातान्त्रिक समाजवादी तर साहित्यमा अन्तर्जगत्‌को अराजकतावादी” भनी चिनाउनुभएको कथन प्रसिद्ध छ। यस आत्म-परिभाषाको मर्म गहिरो छ-राजनीतिले समाजको सेवा गर्नुपर्ने भएकाले त्यहाँ अनुशासन र उत्तरदायित्व अनिवार्य हुन्छ, तर साहित्यमा उहाँ कुनै विचारधाराको सेवक बन्न तयार हुनुहुन्थ्यो।

त्यहाँ उहाँको एकमात्र निष्ठा व्यक्तिको हृदय, मन र मनोविज्ञानप्रति थियो। यही विभाजनले नेपाली वाङ्मयमा एउटा अभूतपूर्व आयाम थप्यो-राष्ट्रकै अग्रणी राजनीतिज्ञद्वारा लेखिएको, तर राजनीतिक उपदेशबाट पूर्णतः मुक्त साहित्य सिर्जना!

उहाँ नेपाली आख्यानमा मनोवैज्ञानिक यथार्थवादका प्रवर्तक हुनुहुन्थ्यो। फ्रायडका साथै रुसी र युरोपेली साहित्यकारहरूबाट प्रभावित भएर उहाँले नेपाली कथा र उपन्यासलाई अन्तर्मुखी बनाउनुभयो। वासना, दमन, अपराधबोध र अचेतन मनका जटिल सूक्ष्मताहरू उहाँका पात्रहरूमा प्रभावकारी ढङ्गले अभिव्यक्त भएका छन्।

दोषी चश्मा सङ्ग्रहका कथाहरूले यौन मनोविज्ञान र आन्तरिक द्वन्द्वलाई निर्भीक इमानदारीका साथ प्रस्तुत गरेका छन्। तर उहाँको साहित्यिक प्रतिभाको वास्तविक प्रस्फुटन भने सुन्दरीजलका बन्दी वर्षहरूमा भयो। ती आठ वर्षले उहाँका प्रमुख उपन्यासहरू जन्माए:

तीन घुम्ती: एउटी नारीको जीवन, उसका तीन निर्णायक मोडमा उसैका छनोटहरूमार्फत भनिएको नेपाली आख्यानमा नारी-कर्तृत्वको ऐतिहासिक उद्घोष।

सुम्निमा: उहाँको सर्वोत्कृष्ट कृति-तपस्वी आर्य सोमदत्त र माटोकी छोरी किराँतिनी सुम्निमाबीचको दार्शनिक संवाद, शरीर र आत्माको, दुई सभ्यताको भेट; देह-निषेधको अहंकारमाथि धरतीको विवेकको विजय।

नरेन्द्र दाइ: प्रेम, विवाह र सामाजिक रूढिको त्रासदी, मर्मस्पर्शी मनोवैज्ञानिक सूक्ष्मताका साथ चित्रित मानव मनोविज्ञान।

मोदिआइन: गाउँकी पसल्नीका आँखाबाट पुनःकथित महाभारत, युद्धको निरर्थकतामाथिको मर्मभेदी चिन्तन, विजयको मूल्य के हुन्छ भन्नेबारे एक राजनीतिज्ञले नै दिएको चेतावनी।

उहाँको मृत्युपछि प्रकाशित आत्मवृत्तान्त (स्पष्टवादिताका साथ बोलेर टिपाइएको) दक्षिण एसियाली राजनीतिक साहित्यकै सबैभन्दा इमानदार आत्मचित्रहरूमध्ये पर्छ।

यहाँ इतिहासको एउटा गहिरो विडम्बना छ-राजनीतिज्ञलाई मौन र निस्तेज बनाउन राजाले बनाएको कारागारलाई आख्यानकार बीपीले आफ्नो जीवनकै सर्वोत्तम कृतिहरू रच्ने अध्ययन-कक्षमा रूपान्तरित गरिदिनुभयो। जुन कठोर कोठरीले एउटा स्वरलाई दबाउन खोजेको थियो, त्यही कोठरीबाट लोकतन्त्र र साहित्यका दुई-दुईवटा स्वर झनै सशक्त भएर बाहिर निस्किए।

 बीपीको विरासत

बीपी कोइरालाको निधन २१ जुलाई १९८२ (६ साउन २०३९) मा भयो, तर उहाँको उपस्थिति नेपाली सार्वजनिक जीवनबाट कहिल्यै हराएन। उहाँको विरासत त्रिआयामिक छ:

राजनीतिक आयाममा: नेपालले आज प्राप्त गरेका लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको वंशावली उहाँकै सङ्घर्षबाट सुरु हुन्छ।

वैचारिक आयाममा: उहाँको प्रजातान्त्रिक समाजवाद नेपालको सबैभन्दा पुरानो पार्टीको संस्थापक आदर्श मात्र होइन, न्यायपूर्ण समाज विकासको बहसको जीवन्त सन्दर्भ-बिन्दु आज पनि बनिरहेको छ।

साहित्यिक आयाममा: उहाँको आख्यानले मानवीय मनोविज्ञानको अन्तर्जगत्‌बारे बोल्न सक्ने नेपाली भाषा-साहित्यको सामर्थ्यलाई स्थापित गरिदियो।

बीपी कोइराला राजनीति र साहित्यको सङ्गममा उभिएका एक दुर्लभ व्यक्तित्व हुनुहुन्छ। उहाँ सम्पूर्ण नेपाली र सिङ्गो नेपाली राष्ट्रका धरोहर हुनुहुन्छ। उहाँप्रति हार्दिक श्रद्धासुमन!

(भर्जिनिया, संयुक्त राज्य अमेरिकामा आयोजित ४४औँ बीपी कोइराला स्मृति दिवसका अवसरमा व्यक्त विचार)