मानव सभ्यताको विकासक्रममा शिक्षा सधैँ परिवर्तनशील रहँदै आएको छ। समय, परिस्थिति र आवश्यकता अनुसार शिक्षाको स्वरूप फेरिँदै गए पनि यसको मूल उद्देश्य मानिसलाई ज्ञानवान्, सभ्य र जिम्मेवार बनाउनु नै हो, जुन आजसम्म अपरिवर्तित छ।

आजको युगमा विज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकासले समग्र संसारलाई एउटा सानो गाउँमा परिणत गरिदिएको छ, जीवनशैलीलाई सहज बनाएको छ र सम्भावनाका अनेकौँ ढोकाहरू खोलेको छ।

तर, यससँगै समाजमा नैतिकता, मानवीयता र संस्कारको अभाव भने झन् प्रस्ट रूपमा देखिन थालेको छ। यही पृष्ठभूमिमा “संस्कारसहितको शिक्षा” आजको प्रमुख र अपरिहार्य आवश्यकता बनेको छ।

संस्कार भन्नाले केवल धार्मिक अनुष्ठान वा परम्परागत अभ्यास मात्र बुझिँदैन; यो त मानव व्यवहार, उच्च मूल्यमान्यता, अनुशासन, सहानुभूति, दायित्वबोध र सामाजिक मर्यादाको समष्टि रूप हो।

यदि शिक्षा केवल सूचना, जानकारी र प्राविधिक सीप हासिल गर्ने माध्यममा मात्र सीमित रह्यो भने त्यसले पूर्ण र आदर्श मानव निर्माण गर्न सक्दैन। संस्कारले नै शिक्षालाई वास्तवमा अर्थपूर्ण र जीवन्त बनाउँछ। ज्ञानले मानिसलाई सक्षम बनाउँछ भने संस्कारले उसलाई सही र धर्मसम्मत मार्गमा हिँड्न प्रेरित गर्छ।

नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा, हाम्रो शिक्षाको जरो सनातन वैदिक परम्परामा गहिरो रूपमा गाडिएको छ। प्राचीन गुरुकुल प्रणालीमा आधारित शिक्षा केवल किताबी ज्ञानमा मात्र सीमित थिएन; त्यहाँ जीवनोपयोगी सीप, आत्मअनुशासन, पवित्र गुरु-शिष्य सम्बन्ध, प्रकृतिसँगको सह-अस्तित्व र नैतिक मूल्यहरूलाई विशेष महत्त्व दिइन्थ्यो।

वेद, उपनिषद् र अन्य शास्त्रीय ग्रन्थहरूले ज्ञानसँगै सदाचार र आचरणलाई समान जोड दिएका छन्। “सत्यं वद, धर्मं चर” जस्ता कालजयी उपदेशहरूले सत्य बोल्ने र धर्माचरण गर्ने स्पष्ट मार्ग देखाउँछन्। यसले शिक्षा र संस्कार एक-अर्काका परिपूरक हुन् भन्ने कुरालाई स्वतः स्पष्ट पार्छ।

तर आधुनिक समयमा शिक्षाको स्वरूप धेरै हदसम्म परीक्षामुखी, अंकमुखी र केवल रोजगारमुखी हुँदै गएको छ। विद्यार्थीहरूलाई तीव्र प्रतिस्पर्धामा अघि बढ्न, परीक्षामा धेरै अंक ल्याउन र सफल करियर बनाउन मात्र सिकाइन्छ, तर जीवनका वास्तविक मूल्य र मान्यताहरूबारे गहिरो रूपमा छलफल गराइँदैन।

परिणामस्वरूप, उच्च शिक्षित व्यक्तिहरू पनि कहिलेकाहीँ गम्भीर नैतिक विचलनमा पर्ने, सामाजिक उत्तरदायित्वबाट पन्छिने वा चरम व्यक्तिगत स्वार्थमा मात्र केन्द्रित हुने समस्या बढ्दै गएको देखिन्छ। यसले समग्र समाजमा गम्भीर असन्तुलन सिर्जना गरिरहेको छ।

वर्तमान युग विज्ञान र सूचना प्रविधिको युग हो। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल प्रविधि, जैविक अनुसन्धान र अन्तरिक्ष अन्वेषणजस्ता आधुनिक आविष्कारहरूले मानव जीवनलाई अभूतपूर्व उचाइमा पुर्‍याएका छन्।

नेपाल पनि प्रविधिको यो सर्वव्यापी प्रवाहबाट अछुतो रहन सक्दैन। सूचना प्रविधिको विस्तार, अनलाइन शिक्षा, डिजिटल बैंकिङ, स्वास्थ्य प्रविधि आदि क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति भइरहेको छ। तर प्रविधिको प्रयोग सही र रचनात्मक दिशामा हुनका लागि उच्च नैतिक चेतना आवश्यक पर्छ। यदि संस्कार र विवेकको अभाव भयो भने यही प्रविधि मानवकै विनाश र दुरुपयोगको घातक साधन बन्न सक्छ।

संस्कारसहितको शिक्षाले विद्यार्थीलाई केवल ‘के गर्ने’ मात्र होइन, ‘के नगर्ने’ र ‘कसरी गर्ने’ भन्ने विवेकपूर्ण ज्ञान पनि सिकाउँछ। यसले मानिसमा सही निर्णय लिने क्षमतामा सुधार ल्याउँछ, सहिष्णुता बढाउँछ र सामाजिक सद्भाव कायम राख्न मद्दत गर्छ।

बहुसांस्कृतिक र विविधताले भरिएको नेपाली समाजमा सह-अस्तित्व र आपसी सम्मान अत्यन्त आवश्यक छ। जात, भाषा, धर्म र संस्कृतिको विविधतालाई सहर्ष स्वीकार गर्दै राष्ट्रिय एकता कायम राख्न संस्कारयुक्त शिक्षा नै सबैभन्दा बलियो आधार हो।

यसका लागि हाम्रा विद्यालय र विश्वविद्यालयहरूले पाठ्यसामग्रीमा नैतिक शिक्षा, जीवनोपयोगी शिक्षा र सांस्कृतिक चेतनालाई अनिवार्य रूपमा समावेश गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

शिक्षकहरू केवल सूचना हस्तान्तरण गर्ने माध्यम मात्र नभई विद्यार्थीका लागि आदर्श र अनुकरणीय व्यक्तित्वका रूपमा प्रस्तुत हुनुपर्छ। यसमा अभिभावकको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ, किनकि संस्कारको पहिलो पाठशाला घर नै हो। साथै समाज, सञ्चारमाध्यम र राज्यले पनि संस्कारयुक्त शिक्षाका लागि अनुकूल र सकारात्मक वातावरण निर्माण गरिदिनुपर्छ।

संस्कारसहितको शिक्षाले समग्र राष्ट्रिय विकासमा पनि निर्णायक योगदान पुर्‍याउँछ। जब देशका नागरिकहरू इमानदार, जिम्मेवार र कर्तव्यनिष्ठ हुन्छन्, तब मात्र देशमा सुशासन सम्भव हुन्छ।

समाजमा व्याप्त भ्रष्टाचार, अनियमितता र सामाजिक विकृतिहरू नियन्त्रण गर्न कानुन र दण्ड मात्र पर्याप्त हुँदैनन्; त्यसका लागि नागरिकमा आन्तरिक नैतिक चेतना हुनु आवश्यक छ। यस्तो चेतना केवल संस्कारयुक्त शिक्षाबाट नै विकसित हुन सक्छ।

अन्ततः, शिक्षा र संस्कारलाई कहिल्यै अलग गरेर हेर्न मिल्दैन। यी दुवै एकअर्काका अभिसाध्य परिपूरक हुन्। आधुनिक विज्ञान र प्रविधिको अभूतपूर्व प्रगतिसँगै हाम्रा मौलिक मूल्य, परम्परागत संस्कृति र वैदिक दर्शनलाई समेटेर अघि बढ्नु नै आजको युगको माग हो। यसको माध्यमबाट मात्र हामी सन्तुलित, सभ्य, न्यायपूर्ण र समृद्ध समाजको निर्माण गर्न सक्छौँ।

त्यसैले, “संस्कारसहितको शिक्षा” केवल एउटा आकर्षक नारा मात्र होइन, यो आधुनिक युगको अपरिहार्य र प्राथमिक आवश्यकता हो। यसले मानिसको ज्ञान र चरित्र दुवैलाई सशक्त बनाउँदै सुन्दर र उज्ज्वल भविष्यको ठोस आधार तयार गर्दछ। अस्तु।