काठमाडौं । पाकिस्तानको घरेलु ग्यास उत्पादनमा आएको गिरावट र विश्व बजारमा तेलको भाउ बढेपछि केन्द्र सरकारले कोइलाबाट ग्यास र तेल उत्पादन गर्ने नीतिमा काम गरिरहेको छ । पाकिस्तान-चीन आर्थिक करिडोर (सीपीइसी) का लागि पूर्व प्रधानमन्त्री इमरान खानका विशेष सहायक खालिद मन्सुरका अनुसार सिन्ध प्रान्तको थारको कोइला ग्यास र तेल उत्पादनमा प्रयोग गरिने छ।

पाकिस्तानको अघिल्लो सरकारको कोइलाबाट तेल र ग्यास उत्पादन गर्ने परियोजना यस्तो समयमा सार्वजनिक भएको हो, जब विश्व बजारमा तेल र ग्यासको मूल्य निकै उच्च छ, जसका कारण पाकिस्तान धेरै समस्यामा परेको छ । पाकिस्तान आफ्नो उर्जा आवश्यकताका लागि आयातित तेल र ग्यासमा निर्भर छ।

पाकिस्तानमा थारको कोइला प्रयोग गरी तेल र ग्यास उत्पादन गर्ने योजना अघि नै यही कोइलाबाट पाकिस्तानमा ६६० मेगावाट बिजुली उत्पादन हुँदै आएको छ र आगामी वर्षसम्म यो कोइलाबाट विद्युत् उत्पादन १८०० देखि दुई हजार मेगावाट पुर्याउने आयोजनाले जनाएको छ ।

सरकारको परियोजना अनुसार कोइलाबाट तेल र ग्यास उत्पादनमा विशेष कर छुट दिइनेछ, जसले गर्दा लगानीकर्तालाई आयोजनातर्फ आकर्षित गर्न सकिन्छ । पाकिस्तानमा कोइलाबाट तेल र ग्यास उत्पादनको परियोजनाबारे बीबीसीलाई जानकारी दिँदै खालिद मन्सुरले यो ठूलो परियोजना भएकोले यसको विकास, वित्तीय व्यवस्थापन र सुरु गर्न लामो समय लाग्ने बताए। खालिद मन्सुरका अनुसार आजबाट यो आयोजनाको काम सुरु भए सन् २०२९–३० सम्ममा सम्पन्न हुनेछ ।

उनले पाकिस्तान र विशेषगरी थारमा रहेको कोइलाको मौजुदा भण्डारलाई वैकल्पिक स्रोतको रुपमा प्रयोग गर्ने आयोजनाको उद्देश्य रहेको बताए । उनले भने, ‘पाकिस्तान आफ्नो ऊर्जा आवश्यकता पूरा गर्न आयातमा निर्भर रहेको र देशमा वर्षेनी तेल र ग्यास आयातमा अर्बौं डलर खर्च हुने भएकाले यो परियोजना आवश्यक छ।’ उनले पाकिस्तानको कुल आयातको २५ प्रतिशत ऊर्जा क्षेत्रमा रहेको बताए ।

उनले थारमा कोइला रहेको र त्यसलाई हामीले तेल र ग्यास उत्पादनमा प्रयोग गर्न सक्छौँ भने अहिले यसको विश्वव्यापी मूल्य निकै महँगो हुँदा पाकिस्तानले आयातका लागि ठूलो मात्रामा विदेशी मुद्रा खर्च गर्नु नपर्ने बताए । यस आयोजनाअन्तर्गत कोइलाबाट तेल र ग्यास उत्पादन गर्न पेट्रोकेमिकल कम्प्लेक्सको आयोजना रहेको उनले बताए, जसले तेल र ग्यास मात्र उत्पादन गर्दैन, पछि मल पनि उत्पादन गर्नेछ । विश्वमा यस्ता पेट्रोकेमिकल कम्प्लेक्स चलिरहेको र चीनमा पनि सफलतापूर्वक चलेको आफूले देखेको उनले बताए ।

पाकिस्तानमा रहेको कोइला भण्डारको कुरा गर्ने हो भने त्यसमध्ये ९० प्रतिशत भण्डार सिन्ध प्रान्तको थार क्षेत्रमा रहेको छ, जहाँबाट पहिले नै कोइला निकाल्ने काम भइरहेको छ, विद्युत उत्पादन आयोजनाको काम भइरहेको छ र केही अन्य पाइपलाइनमा छन् । सिन्ध एङ्ग्रो कोल माइनिङ कम्पनीले उपलब्ध गराएको प्रस्तुतिअनुसार थारमा १७५ अर्ब टन कोइलाको भण्डार छ ।

यी भण्डारहरू ५० अर्ब टन तेल बराबर छन्, जुन साउदी अरब र इरानको संयुक्त तेल भण्डारभन्दा बढी हो। त्यस्तै, यी भण्डारहरू २ हजार ट्रिलियन घन फिट ग्यास बराबर छन्, जुन पाकिस्तानको विद्यमान ग्यास भण्डारको तुलनामा ६८ गुणा बढी हो। थार कोइला भण्डारको श्रृंखला भारतसम्म फैलिएको छ र त्यसमध्ये ८ प्रतिशत राजस्थानमा रहेको छ।

थारमा ठूलो मात्रामा कोइलाको भण्डार भए पनि पाकिस्तान आफ्नो ऊर्जा आवश्यकताका लागि आयातित कोइलामा निर्भर छ। पाकिस्तानले अस्ट्रेलिया र दक्षिण अफ्रिकाबाट कोइला आयात गर्दा छिमेकी अफगानिस्तानबाट पनि कोइला आयात गर्ने गरेको छ ।

पाकिस्तानको उत्तरी भाग अर्थात् पञ्जाब र खैबर पख्तुनख्वामा सञ्चालित अधिकांश सिमेन्ट कारखानाहरूले अफगानिस्तानको कोइला प्रयोग गर्छन् र पछिल्लो समय अफगानिस्तानबाट आउने कोइलाको खपत बढेको छ। जसका कारण अन्य देशबाट आयात हुने कोइलाको लागतभन्दा अफगानिस्तानबाट आयात हुने कोइलाको लागत कम छ र अफगानिस्तानबाट सडकबाट कम दरमा कोइला ढुवानी गरिन्छ। जबकि अन्य मुलुकबाट आउने कोइलाको लागत निकै महँगो छ ।

गत वर्ष अक्टोबरदेखि कोइलाको मूल्य बढेको छ, जसका कारण पाकिस्तानमा आयातित कोइलाको मूल्य बढेको छ। तर अफगानिस्तानबाट आउने कोइला अन्य देशबाट आउने कोइलाको तुलनामा २५ देखि ३० प्रतिशत कम दरमा उपलब्ध हुने भएकाले यसको प्रयोग पनि बढेको छ ।

ऊर्जा विशेषज्ञ र पाकिस्तानको ऊर्जा योजना आयोगका पूर्व सदस्य सैयद अख्तर अलीले बीबीसीलाई भने कि जब कोइला उच्च दबाबमा अर्ध जलेको हुन्छ, यसले मिथेन ग्यास उत्पादन गर्छ, जसलाई सिंथेटिक ग्यास भनिन्छ। यो ग्यासमा प्राकृतिक ग्यास जस्तै गुणहरू हुन्छन्। यसलाई सफा गरी त्यसबाट केही मात्रामा कार्बनडाइअक्साइड ग्यास निकालेर प्राकृतिक ग्यास जस्तै पाइपलाइनमा हालिन्छ। त्यस्तै, कोइलाबाट उत्पादित ग्यासलाई थप प्रशोधन गरी डिजेल बनाउन सकिन्छ ।