काठमाडौं । उनी भ्लादिमिर पुटिनसँग २० वर्षदेखि छिन्। रसियाको सबैभन्दा ठूलो जातीय अल्पसंख्यक तातार जातीय समूहकी एल्भिरा नबिउल्लिना रूसको सत्ताको गल्लीमा फ्रान्सेली भाषामा कविता वाचन गर्न र संकटको समयमा कडा कदम चाल्नका लागि परिचित छन्। उनी रुसको केन्द्रीय बैंकको प्रमुख हुने पहिलो महिला पनि हुन् ।

सन् २००० मा पुटिन सत्तामा आएदेखि नै उनी उनको नजिकको सहयोगी थिइन्। पुटिनले उनलाई आर्थिक विकास मन्त्री बनाए र पछि उनलाई सल्लाहकारहरूको टोलीमा समावेश गरे। उनको करियरको टर्निङ प्वाइन्ट २०१३ मा आयो जब उनलाई रूसको केन्द्रीय बैंकको प्रमुख बनाइयो। केन्द्रीय बैंक रूसको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण संस्थाहरुमध्ये एक हो।

पछिल्ला वर्षहरूमा केन्द्रीय बैंकले धेरै चुनौतीहरूको सामना गर्नुपर्‍यो तर युक्रेन युद्ध सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो। नबिउल्लिना धेरै कम बोल्छिन्, उनको कार्यले बजारलाई असर गर्छ र रूसको वित्तीय नीतिको साँचो उनकै हातमा छ।

सायद यही कारणले गर्दा उनले कस्तो आर्थिक कदम चाल्न लागेकी छिन् ? यसको संकेत गर्न, लगानीकर्ता र विश्लेषकहरूले उनको लुगामा राखिएको ब्रुच (पिन) चिन्हको वरिपरि विभिन्न अर्थहरू निकालेका छन्।

दुई वर्षअघि एक रुसी टिभी च्यानलसँग कुरा गर्दै नबिउल्लिनाले भनिन्, ‘मैले हरेक प्रतीकमा केही न केही लगाउँछु, म त्यसलाई व्याख्या गर्न गइरहेकी छैन ।’ जब उनले फाल्कन ब्रुच लगाएकी थिइन्, त्यसको अर्थ उनले ब्याजदर बढाउने र बादल भएको ब्रुच लगाउँदा यसले महंगीमा कमी आएको सङ्केत गरेको विश्वास गर्छन् ।

“रुसले युक्रेनमा आक्रमण गरेको केही दिनपछि सार्वजनिक समारोहमा भाग लिँदा उनले कालो पोशाक लगाएकी थिइन्, मानौं उनी शोक मनाइरहेकी छिन्,” बीबीसीको रुसी सेवाका आर्थिक सम्पादक ओल्गा शमिनाले भनिन्।

जब रुबल पश्चिमी देशहरूबाट आर्थिक प्रतिबन्धपछि पतन भयो, उनले आफ्नो पोशाकमा पिन लगाइनन्। यसतर्फ धेरैको ध्यान गएको छ । “उनको पोशाकमा पिनहरू जटिल सञ्चार प्रणालीको भाग हुन् जसले रूसी बैंकरहरू र लगानीकर्ताहरूलाई उनले अब के गर्न लागेकी छिन् भन्ने संकेत दिन्छ,” शमिना बताउँछिन्।

शमिना भन्छिन्, “उदाहरणका लागि, कोविड महामारीको बीचमा मार्च २०२० मा बजार ओरालो लाग्दा नबिउलिनाले खेलौनाजस्तो ब्रुच राखिन्। सिसाको यो खेलौना यस्तो छ कि जति पटक लड्छ, उठ्छ।”

सोही वर्षको अप्रिलमा, जब अधिकांश मानिसहरू क्वारेन्टाइनमा थिए, नाबिउलिनाले घरजस्तो ब्रुच लगाइन् । तर समस्या यो छ कि कहिलेकाहीँ उनले जटिल प्रतीकहरू प्रयोग गर्छिन्। चितुवा, एरोहेड र अन्य धेरै जटिल प्रतीकहरू जसको वास्तविक अर्थ बुझ्न गाह्रो छ।

नबिउल्लिना युद्ध सुरु भएदेखि ब्रुचको साथ सार्वजनिक रूपमा देखा परेकी छैनन्।

लगभग एक दशकसम्म केन्द्रीय बैंकको नेतृत्व गरेपछि नाबिउलिना, जसलाई लेडी विथ द ब्रुचेस पनि भनिन्छ, उनको पदलाई २०२७ सम्म सुनिश्चित भएको छ। प्रतिबन्धले घेरिएको रुसको अर्थतन्त्रले धेरै चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको हुनाले यो कार्यकाल उनको क्षमताको परीक्षा पनि हुनेछ।

नबिउल्लिनालाई ओपेरा मन पर्छ, उनको सार्वजनिक छवि कडा टेक्नोक्रेटको रूपमा छ । केन्द्रीय बैंकको प्रमुखका रूपमा उनले अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष, वाल स्ट्रिटका लगानीकर्ता, व्यापारी र सरकारी रणनीतिकारहरूबाट प्रशंसा पाएकी छिन्। उनी आफ्नो क्षेत्रको खेल राम्ररी बुझ्ने पेशेवरका रूपमा चिनिन्छिन्।

सन् २०१३ देखि २०१७ सम्म उनले तीन सयभन्दा बढी बैंकको लाइसेन्स खारेज गरेकी थिइन् । यी बैंकहरूले राम्रो काम गरिरहेका थिएनन् र तिनीहरूको व्यवस्थापनमा प्रश्नहरू थिए। यो रूसमा क्रेडिट संस्थाको एक तिहाई थियो। उनीहरूको इजाजतपत्र खारेज गरेकोमा नबिउल्लिनाको पनि प्रशंसा गरिएको थियो।

महंगी नियन्त्रण गर्ने श्रेय पनि उनलाई नै दिइन्छ । सन् २०१८ मा उनले ब्याजदर दुई प्रतिशतमा झारेकी थिइन् । यो ऐतिहासिक गिरावट थियो। २०१४ मा विनिमय दरहरू नियन्त्रण गर्नुको सट्टा उनले रूबललाई स्वतन्त्र रूपमा व्यापार गर्न अनुमति दिइन् । यसको श्रेय पनि उनलाई नै दिइन्छ ।

२०१५ मा युरोमनी म्यागजिनले उनलाई विश्वको उत्कृष्ट केन्द्रीय बैंकर घोषित गर्यो। २०१७ मा बैंकर पब्लिकेशनले उनलाई युरोपको उत्कृष्ट बैंकर घोषित गर्यो।

उनको नेतृत्वमा, रूसको केन्द्रीय बैंकले यसको इतिहासमा सबैभन्दा बढी विदेशी मुद्रा भण्डार कमाएको छ। यो एक सुरक्षात्मक ढाल थियो जसले रूसलाई कठिन समयमा आफ्नो अर्थतन्त्रलाई बलियो राख्न मद्दत गर्यो।

इकोनोमिस्टको इन्टेलिजेन्स युनिट एनालिसिस कन्सल्टेन्सी ग्लोबल फोरकास्टका निर्देशक अगाथे डेमर्याज भन्छन् कि नबिउल्लिनाले रूसी अर्थतन्त्रको सबैभन्दा कठिन समयमा केन्द्रीय बैंकको नेतृत्व गरिन्। सन् २०१४ मा युक्रेनले क्रिमियामाथि नियन्त्रण लिएको र २०२२ मा युक्रेनमाथि आक्रमण गर्दा उनी केन्द्रीय बैंककी प्रमुख थिइन् ।

अगाथे भन्छिन्, “दुवै अवस्थामा उनी रुबललाई घट्नबाट जोगाउन र उच्च महंगी रोक्न सक्षम थिइन्। यदि त्यस्तो भएको भए यसले रूसी जनताको क्रयशक्तिलाई असर गर्ने थियो। तर जब उनले दर बढाउनु आवश्यक महसुस गरिन्, उनले ब्याज दर बढाइन् ।’

पेरिसको साइन्सेज पो विश्वविद्यालयका अर्थशास्त्रका प्राध्यापक सर्गेई गुरेभ हालैका दशकहरूमा देशको इतिहासको पृष्ठभूमिमा भन्छन् कि नबिउल्लिनाले रूसमा नयाँ आर्थिक संरचना लागू गरेकी छिन्।

सर्गेई गुरोभ आर्थिक नीति अनुसन्धान केन्द्रसँग पनि सम्बद्ध छन् र आर्थिक संघको कार्यकारी समितिका सदस्य पनि छन्। “उनले देशलाई स्थिर महंगीको आधुनिक नीति र लचिलो विनिमय दरको नीतिमा ल्याएकी छिन्,” सर्गेई भन्छन्।

रुसको पावर कोरिडोरको हिस्सा रहेका उदार विचारधाराका सर्गेई गुरेभले सन् २०१३ मा अचानक रुस छोडे । उसले नबिउल्लिनालाई १५ वर्षदेखि चिन्छन् । उनी भन्छन्, “पुटिनलाई उनीमा विश्वास छ, तर यस कथाको अर्को पक्ष पनि छ।” नबिउलिनाले चालेका कदमहरूमध्ये सबैभन्दा बढी चर्चामा रहेको शंकास्पद वित्तीय संस्थाहरू बन्द गर्ने हो।

सर्गेई भन्छन्, “नबिउल्लिनाले धेरै आपराधिक वित्तीय संस्थाहरू बन्द गरिदिइन्। यो अभियानको रूस भित्र मात्रै होइन रसिया बाहिर पनि प्रशंसा गरिएको छ। यो पनि ध्यान दिन लायक छ कि नाबिउलिनाका पूर्ववर्तीले केही अछूत बैंकरहरूसम्म पुग्न प्रयास गरे उनीहरूले आफ्नो ज्यान गुमाउनु पर्यो।”

यद्यपि, नाबिउलिनाको भ्रष्टाचार विरोधी अभियानमा विवाद भएको थियो किनभने यसले साना बैंकरहरूलाई मात्र लक्षित गरेको थियो र ठूला संस्थाहरूलाई छोएको थिएन । सर्गेई गुरेभ भन्छन्, “धेरै ठूला भ्रष्ट सार्वजनिक क्षेत्रका बैंकहरूलाई छुन सकेन। यसले असंतुलनको वातावरण सिर्जना गर्यो जसले बैंकिङ क्षेत्रलाई अझ बलियो बनायो।”

तर आलोचकहरू सहमत छन् कि नाबिउलिनाको अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा मान्यता प्राप्त उपलब्धिहरू जस्तो देखिन्छन् त्यस्ता छैनन्। उदाहरणका लागि बन्द गरिएका केही बैंकहरू अन्य संस्थाहरूले अधिग्रहण गरेका थिए । यीमध्ये केही बैंकहरू पछि टाट पल्टिए र जनताको पैसाबाट जोगिए।

आलोचकहरूले यो पनि भन्छन् कि नबिउलिनाका धेरै अभियानहरूमा पारदर्शिताको अभाव थियो र उनले राज्य-संचालित तेल कम्पनी रोजनेफ्टलाई मद्दत गरिन्।

युएस नेशनल पब्लिक रेडियोसँग कुरा गर्दै विदेशी नीति अनुसन्धान संस्थानका अनुसन्धानकर्ता म्याक्समिलन हेसले भने, “नबिउलिनाले सरकारसँग जोडिएका कम्पनीहरूलाई मात्र बचाइन्।”

उनी भन्छन् कि नाबिउलिनाले पदभार ग्रहण गरेदेखि नै पुटिनले विश्वास गर्ने मानिसहरूको समूहमा उनी समावेश भएको संकेत प्राप्त भएको छ।

म्याक्समिलन हेस भन्छन्, “उनीहरूले रुसी जनताको बचत मात्र बर्बाद गरेनन् उनीहरूका लागि लगानीको लागत पनि बढाए। केन्द्रीय बैंक भन्छ अर्थव्यवस्था स्थिर राखने आफ्नो जिम्मेवारी हो र यसको लागि मूल्य स्थिर राख्नुपर्छ । विश्वभरका सबै केन्द्रीय बैंकहरू यही भन्छन्। तर नाबिउलिनाको एउटै जिम्मेवारी छ- रुसको सत्ता प्रतिष्ठान क्रेमलिनको हितको रक्षा गर्नु र क्रेमलिनको सत्ता जोगाउनु।”

उनका अनुसार अवस्था अझै परिवर्तन भएको छैन र नाबिउलिना पुटिनकी सबैभन्दा विश्वासनीय व्यक्ति हुन्। तर, युक्रेनमा भएको हमलापछि उनले यसै वर्षको मार्चमा राजिनामा दिने हल्ला पनि आएका थिए ।

युक्रेन युद्धको यस संकटको समयमा रुसको अर्थतन्त्रलाई चलायमान राख्न रुसकी प्रमुख बैंकर नाबिउलिना र उनको टोली जिम्मेवार छन्।

पश्चिमी देशहरूले प्रतिबन्ध लगाएपछि नाबिउलिनाले रूसी मुद्रा रुबललाई पुनर्जीवित गर्ने प्रयास गरेकी छिन्। उनीहरूले मूल्य नियन्त्रण गरेका छन् र नियमभन्दा बाहिरका यस्ता धेरै कदम चालेका छन्।

पश्चिमी देशहरूले लगाएको प्रतिबन्धहरूमा रूसको केन्द्रीय बैंकको लगभग आधा सुन र मुद्रा भण्डार (६ खर्ब ४ अर्ब डलर) जफत पनि समावेश छ। रूसलाई धेरै कडा आर्थिक प्रतिबन्धहरू लगाइएको छ जसले रूसलाई सम्भावित डिफल्ट वा ऋण तिर्न असफलतातर्फ धकेलिरहेको छ।

अहिले नबिउल्लिनाको अगाडि यस्तो अर्थतन्त्र छ जुन हरेक मोर्चामा संघर्ष गरिरहेको छ । संसारमा एक्लो छ र जहाँबाट ठूला कम्पनी र लगानीकर्ताहरू भागिरहेका छन् । तर उनीहरुले आफ्नो देशको आर्थिक चुनौतिको सामना मात्रै गर्नु पर्दैन ।

अप्रिल १९ मा, क्यानाडा सरकारले नाबिउलिनामाथि व्यक्तिगत प्रतिबन्ध लगाएको थियो। उनी बाहेक रुसका राष्ट्रपतिका नजिकका १३ जना पनि प्रतिबन्धको सूचीमा छन् । तर, अमेरिकाले उनलाई अहिलेसम्म आफ्नो कालोसूचीमा राखेको छैन । अमेरिकाले केन्द्रीय बैंककी प्रथम उपाध्यक्ष केसेनिया युदायेवामाथि प्रतिबन्ध लगाएको छ । उनी नबिउलिनाको नजिकको सहयोगी हुन्।

सन् १९९१ मा सोभियत संघको पतनपछि रुसको यो सबैभन्दा ठूलो आर्थिक संकट हो। कच्चा पदार्थको निर्यातमा धेरै निर्भर हुने अर्थतन्त्रको विकास गर्नु नै नाबिउलिनासामु चुनौती छ। उनीहरूले महंगीसँग पनि सामना गर्नुपर्नेछ जुन २० वर्षमा उच्चतम स्तरमा छ।

अप्रिलमा नाबिउलिनाले भनिन्, “हाम्रो काम भनेको हाम्रो अर्थव्यवस्थालाई प्रतिस्पर्धी राख्नु हो। सबैभन्दा ठूलो काम महंगी रोक्नु हो। हाम्रो लक्ष्य सन् २०२४ सम्ममा यसलाई चार प्रतिशत वा त्योभन्दा कममा ल्याउने छ।”

अहिले केन्द्रीय बैंकले ब्याजदर २० प्रतिशतमा झारेको छ र विदेशी मुद्रामा पनि नियन्त्रण गरेको छ, जसले गर्दा विदेशी मुद्रा खरिद गर्न निकै कठिन भएको छ ।

नाबिउलिनाले चालेका कदमहरूले संकटको बावजुद रुसको अर्थतन्त्र राम्रो भइरहेको छ भन्ने अन्तर्राष्ट्रिय धारणा सिर्जना गरिरहेको छ। यद्यपि केही विज्ञहरूले यसमाथि प्रश्न गर्छन्।

ओल्गा शमिना भन्छिन्, “रसियाको अर्थतन्त्र केन्द्रीय बैंकको कारणले हेर्दा स्थिर देखिन्छ तर वास्तविकतामा यो बिस्तारै ध्वस्त हुँदैछ।”

पश्चिमी अनुमानका अनुसार रुसको अर्थतन्त्र यस वर्ष १० प्रतिशतले घट्न सक्छ, रुबलले गम्भीर संकटको सामना गर्नेछ र महंगी २५ प्रतिशतसम्म पुग्ने छ, तर महंगी दर परिवर्तन हुँदा यी अनुमानहरू पनि जुनसुकै बेला परिवर्तन हुन सक्छन्।

अनिश्चितताको यो अवधिमा सबैभन्दा ठूलो प्रश्न रुस-युक्रेन युद्धको नतिजा के हुनेछ भन्ने हो । अर्को यो प्रश्न पनि सोधिएको छ कि नबिउलिनाले अर्को पटक ब्रुच कहिले लगाउँछिन् ?