काठमाडौं । सोभियत संघका अन्तिम राष्ट्रपति मिखाइल गोर्बाचेभको निधन भएको छ । उनी ९१ वर्षका थिए । गोर्बाचेभ लामो समयदेखि रोगसँग लडिरहेका थिए। गोर्बाचेभ त्यही राष्ट्रपति हुन् जसले रक्तपात नगरी शीतयुद्ध अन्त्य गरेका थिए।

दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिका र सोभियत संघबीच वर्षौंसम्म शीतयुद्ध जारी रह्यो । गोर्बाचेभले एकातिर शीतयुद्ध अन्त्यको श्रेय पाएका छन् भने अर्कोतिर सोभियत संघको विघटन रोक्न नसक्दा असफलताको दाग पनि लागेको छ ।

मिखाइल गोर्बाचेभ सुधार गर्न चाहने राष्ट्रपति थिए, तर वास्तविकतामा उनले आफ्नै शक्तिको चिहान खनेका थिए। गोर्बाचेभको अगाडि सोभियत संघ टुक्रिएको थियो ।

सोभियत संघ, जसले एडोल्फ हिटलरलाई पराजित गर्यो। सोभियत संघले अमेरिकाजस्तो शक्तिशाली राष्ट्रसँग शीतयुद्ध लडेर आणविक दौडमा भाग लिएको थियो । सोभियत संघ, जसले अन्तरिक्षमा पहिलो उपग्रह पठाएको थियो।

अन्तरिक्षमा जाने पहिलो मानव पनि सोभियत संघका थिए । उनको नाम युरी गागारिन थियो। कुनै समय सोभियत संघ हरेक कुरामा अगाडि थियो । तर गोर्भाचेभको आँखाअगाडि सोभियत संघ विघटन भयो र त्यसबाट १५ देश बने ।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा सोभियत संघ टुट्यो । 15 नयाँ देशहरू बनाइयो – आर्मेनिया, अजरबैजान, बेलारुस, एस्टोनिया, जर्जिया, काजाकिस्तान, किर्गिस्तान, लाटभिया, लिथुआनिया, मोल्डोभा, रूस, ताजिकिस्तान, तुर्कमेनिस्तान, युक्रेन र उजबेकिस्तान।

रुसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले एक पटक सोभियत संघको नाममा ‘ऐतिहासिक रुस’ विघटन भएको बताएका थिए । उनले भनेका थिए – हामी पूर्णतया फरक देशमा परिणत भयौं र हाम्रा पुर्खाहरूले हजारौं वर्षमा जे बनाएका थिए त्यो खण्डित भयो।

सन् १९१७ मा रुसमा बोल्सेभिक क्रान्ति भयो । यो क्रान्तिले जार निकोलस द्वितीयलाई सत्ताबाट हटायो र रूसी साम्राज्यको अन्त्य भयो। मजदुर र सिपाहीहरूले मिलेर सोभियत संघ बनाए। सोभियत एक रूसी शब्द हो, जसको अर्थ सभा वा परिषद् हो। सोभियत संघ १९१७ मा गठन भएको थियो।

सोभियत संघ बन्यो, तर राजनीतिक अस्थिरताको अवधि जारी थियो। पछि भ्लादिमिर लेनिनले सत्ता आफ्नै हातमा लिए । १९२२ मा लेनिनले रूसमा सुदूर राज्यहरू गाभे र यसरी आधिकारिक रूपमा सोभियत संघ स्थापना गरे।

रुसले जारको अधिनायकवादबाट प्रजातन्त्र बन्ने प्रयास गर्‍यो तर अन्ततः तानाशाही स्थापना भयो। ती मध्ये सबैभन्दा प्रमुख तानाशाह थिए – जोसेफ स्टालिन। सोभियत संघमा पनि संसद् बनेको थियो तर सबै निर्णय कम्युनिष्ट पार्टीले नै गरेको थियो ।

सोभियत संघको स्थापना भइसकेपछि मार्च २, १९३१ मा मिखाइल गोर्बाचेभको जन्म प्रिभोल्नोई गाउँमा भएको थियो। गोर्बाचेभ स्टालिनलाई हेर्दै हुर्केका थिए। १९८५ मा गोर्बाचेभ कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिव र सोभियत संघको राष्ट्रपति पनि बने।

गोर्बाचेभ राष्ट्रपति भएपछि सोभियत संघको अर्थतन्त्र ध्वस्त भयो र राजनीतिक संरचना पनि ध्वस्त भयो। गोर्बाचेभले लोकतन्त्र र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको सिद्धान्तमा सोभियत संघको नेतृत्व गर्न चाहन्थे। यसका लागि गोर्बाचेभले राजनीतिक–आर्थिक सुधारको प्रक्रिया सुरु गरे ।

यसका लागि गोर्बाचेभले दुईवटा नीतिहरू लिएर आए – पेरेस्ट्रिएन्का र ग्लासनोस्ट। पेरेस्ट्रिएन्काको अर्थ जनताका लागि काम गर्ने स्वतन्त्रता हो र ग्लासनोस्टको अर्थ राजनीति र अर्थतन्त्रमा खुलापन हो।

स्टालिनको अधिनायकत्व देखेका जनताका लागि यो चकित पार्ने निर्णय थियो। बिस्तारै मान्छेहरु खुल्न थाले । मानिसहरूले व्यापार गर्न थाले। जग्गा खरिद गर्न थाले । बजारमा सरकारको नियन्त्रण घटेपछि भाउ पनि बढ्न थालेको थियो ।

तर भ्रष्टाचार बढ्यो । घुस नदिई कुनै काम भएन । जनताले सरकारको नीतिको खुलेर विरोध गर्न थालेका छन् । नयाँ पुस्ताले केही नयाँ गर्ने, विदेशी लगानी आउने, देशको सरकारी खजाना भरिने गोर्भाचेभको विश्वास थियो ।

तर गोर्बाचेभप्रति जनताको दृष्टिकोण परिवर्तन हुन थालेको थियो। अहिले उनको साथमा थोरै मानिस उभिएका थिए । यो खुलापनको कारण उनको आफ्नै कम्युनिष्ट पार्टीमा उनको विरोध हुन थालेको थियो।

मस्को र रूसी गणतन्त्रमा असन्तुष्टि विकास भएको थियो। यसले साम्यवादको अन्त्य भएको संकेत गर्यो । यो झिल्का बिस्तारै अन्य गणतन्त्रमा पनि पुग्न थाल्यो । बाल्टिक राज्यहरू (इस्टोनिया, लिथुआनिया र लाटभिया) मा युवाहरूले स्वतन्त्रताको माग गर्न थाले। ६ सेप्टेम्बर १९९१ मा यी तीन देशहरूले आफूलाई स्वतन्त्र घोषणा गरे।

बिस्तारै अजरबैजान, जर्जिया, आर्मेनिया, युक्रेन र मोल्दोभामा पनि प्रदर्शन सुरु भयो। सबैको एउटै उद्देश्य थियो – सोभियत रूसबाट अलग अस्तित्व। बिस्तारै सबै देशले आफूलाई स्वतन्त्र घोषणा गर्न थाले। डिसेम्बर २१, १९९१ मा सोभियत संघबाट अलग भएका सबै देशका राष्ट्रपतिहरूलाई बोलाएर सम्झौतामा हस्ताक्षर गरियो। यससँगै सबै देशले औपचारिक रूपमा स्वतन्त्रता पाए ।

२५ डिसेम्बर १९९१ को साँझमा, गोर्बाचेभ स्थानीय समय अनुसार ७.३५ बजे राष्ट्रिय टिभीमा देखा परे। सोभियत संघको झण्डा क्रेमलिनबाट तल झारिएको थियो र सोभियत संघको राष्ट्रिय गान अन्तिम पटक बजाइएको थियो। साँझ ७.४५ बजे रुसी झण्डा फहराइएको थियो ।

सोभियत संघको विघटन हुँदा रुसका वर्तमान राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन ३९ वर्षका थिए । त्यतिबेला पुटिन केजीबीमा जासूस थिए। उनलाई क्रेमलिनबाट सोभियत संघको झण्डा तल झारिएको हेर्न मन लागेन । पुटिनले एकपटक भनेका थिए, ‘हाम्रा पुर्खाले हजार वर्षमा बनाएका कुरा च्यातिएका थिए।’

गोर्बाचेभको पालामा शीतयुद्ध अन्त्य गर्ने अभियान सुरु भइसकेको थियो। उनलाई शीतयुद्ध अन्त्य गर्ने श्रेय पनि दिइन्छ। तर जब सोभियत संघ टुटेको थियो, शीतयुद्ध पूर्ण रूपमा समाप्त भयो। किनभने संसार एकध्रुवीय भएको थियो।

अब अमेरिका मात्र महाशक्ति बाँकी थियो। यो विघटनबाट उक्लिन रुसलाई दुई दशकभन्दा बढी समय लाग्यो। पुटिनको नेतृत्वमा रुस फेरि एक पटक ठूलो शक्तिको रूपमा उभिएको छ र विश्व फेरि विभाजित भएको देखिन्छ।