अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासाको आर्टेमिस-२ अभियान चन्द्रमातर्फको ऐतिहासिक यात्रा पूरा गरेर पृथ्वीमा सुरक्षित फर्कियो। यस्तो बेला धेरै मानिसको मनमा एउटा स्वाभाविक जिज्ञासा उठ्छ- अन्तरिक्षमा गएर फर्किएका मानिसहरू तुरुन्तै पहिलेजस्तै सामान्य हुन्छन् कि हुँदैनन्?

यसको सरल उत्तर हो, उनीहरू सुरक्षित फर्किन्छन्। उनीहरू होसमा हुन्छन्, बोल्न र हिँडडुल गर्न सक्छन्। तर, शरीरलाई फेरि पृथ्वीको तान्ने बलसँग राम्ररी मिल्न केही दिनदेखि केही हप्तासम्म समय लाग्न सक्छ। अन्तरिक्षमा रहँदा शरीरले पृथ्वीमा जस्तो अनुभव गर्दैन, त्यसैले फर्किएपछि शरीरले फेरि नयाँसँग जस्तो अभ्यास गर्नुपर्छ।

पृथ्वीमा हुँदा हाम्रो शरीरभित्रको रगत, पानी र अन्य तरल पदार्थ तलतिर पनि बाँडिएको हुन्छ। किनकि पृथ्वीको तान्ने बलले त्यसलाई सन्तुलनमा राखेको हुन्छ। तर, अन्तरिक्षमा यो तान्ने बल धेरै कम भएकाले शरीरभित्रको पानी र रगत माथितिर, अर्थात् छाती र टाउकोतिर सर्न थाल्छ।

यही कारण अन्तरिक्ष यात्रीको अनुहार केही फुलेको जस्तो देखिन सक्छ। उनीहरूलाई टाउको भारी भएको जस्तो लाग्न सक्छ र शरीरले ‘तरल बढी भयो’ भन्ने संकेत पाउँछ।

त्यसपछि शरीरले केही पानी बाहिर निकाल्न थाल्छ। यही कारण पृथ्वीमा फर्किएपछि एक्कासी उठ्दा रिँगटा लाग्न सक्छ। खुट्टा हलुका वा कमजोर जस्तो लाग्न सक्छ। यसरी केही समय असहज महसुस हुन सक्छ।

मुटु र रगत बोक्ने नलीहरूमा पनि यसको असर पर्छ। पृथ्वीमा हुँदा मुटुले तलबाट माथि रगत पठाउन निरन्तर काम गरिरहेको हुन्छ। तर, अन्तरिक्षमा त्यो काम केही सजिलो हुन्छ। त्यसैले केही दिनपछि मुटु र रक्तसञ्चार प्रणालीले पृथ्वीमा जस्तो कडा मेहनत गरिरहेको हुँदैन।

फर्किएपछि फेरि पृथ्वीको तान्ने बलसँग जुध्नुपर्ने हुँदा सुरुका केही समय उभिँदा चक्कर आउन सक्छ, कमजोरी लाग्न सक्छ र लामो समय उभिन गाह्रो हुन सक्छ। सामान्य भाषामा भन्नुपर्दा शरीरले फेरि ‘जमिनमा बस्ने पुरानो तरिका’ सम्झिरहेको हुन्छ।

मांसपेशी र हड्डीमा हुने असर झन् बुझ्न सजिलो छ। हामी पृथ्वीमा हिँड्दा, उभिँदा, सिँढी चढ्दा, तौल उठाउँदा शरीरका मांसपेशी र हड्डीले निरन्तर काम गरिरहेका हुन्छन्। अन्तरिक्षमा भने शरीर तैरिएजस्तो हुने भएकाले खुट्टा, ढाड र तौल थाम्ने भागले कम काम गर्छन्।

यसले गर्दा मांसपेशी कमजोर हुन सक्छन् र हड्डी पनि बिस्तारै कमजोर हुन सक्छ। छोटो यात्रामा असर धेरै ठूलो नहुन सक्छ तर केही परिवर्तन भने आउँछ। त्यसैले अन्तरिक्ष यात्रीहरू अन्तरिक्षमै नियमित व्यायाम गर्छन्। पृथ्वीमा फर्किएपछि पनि उनीहरूलाई फेरि शरीर बलियो बनाउन अभ्यास गराइन्छ।

मिर्गौला र पिसाबसँग सम्बन्धित भागमा पनि परिवर्तन आउन सक्छ। शरीरभित्रको पानीको मात्रा, नुनको सन्तुलन र हड्डीबाट छुट्ने क्याल्सियमजस्ता पदार्थमा बदलाव आउँदा पिसाबको ढाँचा पनि बदलिन सक्छ। यसले कहिलेकाहीँ मिर्गौलामा ढुंगा बन्ने जोखिम बढाउन सक्छ।

त्यसैले अन्तरिक्ष यात्रीलाई पानी कति पिउने, के खाने, कति व्यायाम गर्ने भन्ने कुरामा धेरै ध्यान दिइन्छ। फर्किएपछि पनि उनीहरूको परीक्षण गरिन्छ, ताकि कुनै समस्या सुरु हुन नपाओस्।

सन्तुलन र हिँड्ने तरिकामा पनि असर पर्न सक्छ। पृथ्वीमा हामी सजिलै हिँड्छौँ, मोडिन्छौँ, उभिन्छौँ। किनकि हाम्रो कान, आँखा र शरीरका नसाहरूले मिलेर सन्तुलन सम्हालिरहेका हुन्छन्। तर, अन्तरिक्षमा लामो समय तैरिँदा शरीरले त्यही अवस्थालाई सामान्य मान्न थाल्छ।

जब फेरि पृथ्वीमा फर्किन्छ, तब सिधा हिँड्ने, घुम्ने, तलमाथि बुझ्ने काम फेरि बानी बसाल्नुपर्छ। त्यसैले अन्तरिक्षबाट फर्किएका मानिसलाई सुरुमा खुट्टा अलि अस्थिर भएको, सन्तुलन नमिलेको वा शरीर भारी भएको महसुस हुन सक्छ। यही कारण उनीहरूलाई चिकित्सक र अभ्यास गराउने टोलीले बिस्तारै सामान्य चालमा फर्काउँछन्।

धेरै मानिसलाई चासो हुने अर्को कुरा हो, के अन्तरिक्ष यात्रीहरू फर्किएपछि लामो समय बिरामी हुन्छन्? सामान्यतया त्यस्तो हुँदैन। उनीहरू गम्भीर बिरामी भएर फर्किएका हुँदैनन् तर उनीहरूको शरीरले असाधारण यात्रापछि फेरि पृथ्वीको जीवनसँग आफूलाई मिलाउँदै लग‍ेको हुन्छ।

अवतरण गरेपछि उनीहरूको तुरुन्तै स्वास्थ्य जाँच गरिन्छ। त्यसपछि विस्तारै बस्ने, उठ्ने, हिँड्ने, व्यायाम गर्ने, राम्रो खाने र आराम गर्ने कार्यक्रम चलाइन्छ। धेरैजसोले केही दिनमै राम्रो महसुस गर्न थाल्छन् र केही हप्ताभित्र सामान्य दिनचर्यामा फर्कन थाल्छन्। शरीरलाई पहिलेजस्तै पूर्ण रूपमा बलियो र सहज हुन भने केही समय लाग्न सक्छ।

यसरी हेर्दा अन्तरिक्षबाट पृथ्वीमा फर्कनु केवल एउटा अवतरण मात्र होइन, शरीरका लागि अर्को नयाँ परीक्षा पनि हो। अन्तरिक्षमा शरीरले भारविहीन अवस्थासँग आफूलाई मिलाउँछ अनि पृथ्वीमा फर्किएपछि फेरि तौल, गुरुत्व, सन्तुलन र सामान्य चालसँग मिल्न थाल्छ।

यही कारण अन्तरिक्ष यात्रुहरू बलिया, अनुशासित र निरन्तर अभ्यासमा रहने मानिस हुन्छन्। उनीहरू केवल अन्तरिक्षमा पुग्ने साहस मात्र गर्दैनन्, फर्किएपछि आफ्नै शरीरलाई फेरि पृथ्वीको जीवनमा अभ्यस्त बनाउने अर्को संघर्ष पनि पार गर्छन्।

आर्टेमिस-२ का यात्रुहरूको अनुभवले हामीलाई एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा सिकाउँछ, मानव शरीर धेरै संवेदनशील पनि छ तर त्यत्तिकै अद्भुत पनि छ। वातावरण बदलिँदा शरीर बदलिन्छ तर फेरि मेहनत, उपचार, अभ्यास र समयको सहायताले सामान्य जीवनमा फर्किन पनि सक्छ। यही कारण अन्तरिक्ष यात्रा केवल विज्ञानको विजय मात्र होइन, मानव शरीरको सहनशक्ति, धैर्य र पुनःउत्थानको कथा पनि हो।