संसारमा देखिने र नदेखिने दुई प्रकारका वस्तुहरू अस्तित्वमा छन्। मानिसको सृष्टिको सुरुवातदेखि नै उसले आफ्नो आवश्यकता र चाहना अनुसारका कुराहरूको आविष्कार र जगेर्ना गर्दै गयो।

प्रकृतिले दिएका उपहारहरूलाई सदुपयोग गर्दै जीवनको संघर्षमय यात्रामा मानिस अगाडि बढ्यो। सुरुवाती दिनमा मानिसले आफ्नो पुरुषार्थ अनुसार उब्जाएर खाने र प्रकृतिमै उपलब्ध स्रोतहरूबाट आफ्नो शरीर ढाक्ने गर्दथे।

बिस्तारै अभाव टार्न अन्नको भण्डारण गर्ने र पातपतिङ्गर एवं माटोका साना घरहरू बनाएर बस्ने सभ्यताको विकास भयो। त्यस समयमा मानिसका अगाडि जे थियो र जे देखिन्थ्यो, त्यसैलाई यथार्थ मानी उनीहरूले आफ्नो जीवन व्यतीत गर्दथे।

प्राकृतिक विपत्ति वा विषम परिस्थितिमा उनीहरूले आफूले देखेका सूर्य, चन्द्र, खोला र नदीनालालाई नै ईश्वर मानी आराधना गर्न थाले। यसरी देखेको चिजलाई नै सत्य मान्ने र त्यसकै सम्बर्द्धन गर्ने कार्यबाट सभ्यताको जग बस्यो।

समयको अन्तरालसँगै बौद्धिक विकास भयो र व्यापारका लागि मानिसहरू विश्वका विभिन्न कुनासम्म पुग्न थाले। औद्योगिक क्रान्तिसँगै मालिक र मजदुरको वर्ग जन्मियो, जसले पुँजीवाद र साम्यवाद जस्ता विचारधाराहरूलाई जन्म दियो।

तर, यही क्रममा सत्ता र स्रोतका लागि भएका भयानक युद्धहरूमा करोडौँ मानिसले ज्यान गुमाए। हिंसाले आक्रान्त संसारलाई शान्त पार्न विभिन्न धर्महरूको उदय भयो। मानिसलाई अनुशासित बनाउन कहिल्यै नदेखिने भगवानहरूको परिकल्पना गरी मूर्तिपूजाको परम्परा बसालियो।

बिस्तारै, मानिसले आफ्नै पौरखले निर्माण गरेका यथार्थ कुराहरूको प्रशंसा गर्नुको साटो कल्पनामा आधारित ईश्वरको पछि लागेर अन्धविश्वासको बाटो रोज्न थाले। विशेष गरी नेपाल र भारत जस्ता देशहरूमा मानिसलाई भुइँको यथार्थ हेर्नुको साटो आकाशतिर मात्र हेर्न लगाउने वैचारिक धार हाबी भयो।

यसको विपरीत, पश्चिमाहरूले देखेका कुरा र प्रयोगात्मक कार्यलाई महत्त्व दिँदै वैज्ञानिक आविष्कार र निर्माणमा ध्यान केन्द्रित गरे, जसले गर्दा उनीहरू आज संसारमै उत्कृष्ट बन्न सफल भए।

नेपालको सन्दर्भमा कामको जागरणभन्दा पनि पूजापाठ, भजनकीर्तन र मन्दिरका देवताहरूको आराधनामा अमूल्य समय बिताउने प्रवृत्ति बढी देखियो। समयको यसरी सदुपयोग नगर्नु वास्तवमा समयको चोरी हो।

यथार्थमा तपाईँ हाम्रो अगाडि जे छ, त्यही मात्र सत्य हो; नदेखिएको कुराको अस्तित्व छैन। नभएको कुरालाई छ भन्दै हिँड्नु समयको बर्बादी मात्र हो। अब हामीले हाम्रा छोराछोरीलाई ऋषिमुनिहरूका कल्पित ज्ञान मात्र दिएर पुग्दैन; उनीहरूलाई आजको प्रतिस्पर्धी संसारमा बाँच्न सक्ने असल संस्कार, वैज्ञानिक सोच र व्यावसायिक दक्षता प्रदान गर्नु बाबुआमाको प्रमुख कर्तव्य हो।

जबसम्म हामी काल्पनिक कुरामा अल्झिरहन्छौँ, तबसम्म हामीले चन्द्रमामा टेक्ने जस्ता उच्च प्रविधिको विकास गर्न सक्दैनौँ। धर्म केवल एक सकारात्मक सोच निर्माण गर्ने माध्यम हुनुपर्छ, जबकि कर्मले नै मानिसका भौतिक आवश्यकताहरूको परिपूर्ति गर्दछ।

अदृश्य देवताको खोजीमा लाग्नुभन्दा दैवी गुण भएका सज्जन मानिस बन्ने प्रयत्न गर्नु आजको आवश्यकता हो। भूत र भविष्यको चिन्तामा हराउनु भन्दा वर्तमानमा प्रतिष्ठित भएर बाँच्ने शिक्षाको प्रवाह हुनुपर्दछ।

यदि परमात्मा छ भने ती सम्पूर्ण जीवजन्तु, पशुपक्षी, बोटबिरुवा र मानव जातिमै व्याप्त छन्; तसर्थ यिनकै सेवा र आदर गर्नु नै वास्तविक आराधना हो। भारत आजाद हुँदा ३० करोड जनसङ्ख्या हुँदा ३३ करोड देवताको कल्पना गरिनुले नै यो केवल एक मानसिक सिर्जना हो भन्ने स्पष्ट पार्छ।

वेदले पनि ‘एकोहम द्वितीयो नास्ती’ अर्थात् परमात्मा एक छ भनी उद्घोष गरेको छ। तसर्थ, नदेखेको कुराको खोज जारी राख्दै देखेका सम्पूर्ण जीवित वस्तुहरूप्रति आदरभाव र समर्पण राख्नु नै मानव जातिको वास्तविक कल्याण हो। जे छ त्यसलाई स्विकार्नु र जे छैन त्यसको भ्रममा नपर्नु नै आजको माग हो। त्यसैले, यथार्थको धरातलमा उभिएर कर्ममै लाग्नु नै बुद्धिमानी ठहर्छ।

हाम्रो अगाडि आज एउटा गम्भीर प्रश्न छ-हामीले हाम्रा छोराछोरीलाई उहिलेका पौराणिक पात्र सुकदेव जस्तो वैरागी बनाउने कि आजको युग सुहाउँदो दक्ष डाक्टर, इन्जिनियर, वैज्ञानिक वा विश्वप्रसिद्ध प्रोफेसर?

आफ्ना सन्ततिलाई वस्तुपरक र विश्लेषणात्मक ज्ञान प्रदान गरी यो आधुनिक संसारमा सवल ढंगले बाँच्न सिकाउनु नै आजका आमाबाबुको प्रमुख कर्तव्य हो। परापूर्व कालका कल्पित कथा र ऋषिमुनिहरूका कल्पनातीत कुराहरूको अधुरो ज्ञानले मात्र आजको जटिल संसारलाई बुझ्न सम्भव छैन।

यदि हामीले उनीहरूलाई विज्ञान र प्रविधिको यथार्थ धरातल बुझाउन सकेनौँ भने हामीले कहिले चन्द्रमामा पाइला टेक्ने प्रविधिको विकास गर्ने? यो आजको अहम् प्रश्न बनेको छ।

धर्म वा देवी-देवता मान्नु एउटा व्यक्तिगत धारणा मात्र हुन सक्छ, तर कर्म एउटा यस्तो अनिवार्य कार्य हो जसले मानिसका हरेक आवश्यकताहरूको परिपूर्ति गर्दछ। तसर्थ, हामीले देखेको र भोगेको यथार्थलाई आत्मसात् गर्नुपर्छ। नदेखेका कुराहरूको ‘भुलभुलैया’ मा पारेर कसैले पनि जनतालाई अलमल्याउने काम गर्नु हुँदैन।

हाम्रो लक्ष्य अदृश्य देवताको खोजी होइन, बरु दैवी गुण भएका सज्जन र चरित्रवान् मानिस निर्माण गर्ने हुनुपर्छ। भूत र भविष्यको चिन्तामा हराउनु भन्दा वर्तमानको धरातलमा उभिएर कर्मशील बन्ने शिक्षा नै आजको आवश्यकता हो। अध्यात्मलाई केवल सकारात्मक सोच निर्माण गर्ने माध्यम बनाउनुपर्छ, तर जीवनको मुख्य आधार भने कर्मलाई नै बनाउनु पर्छ।

कल्पनाका भरमा सिर्जित देवी-देवताहरूको संख्यालाई हेर्ने हो भने पनि एउटा रोचक तथ्य फेला पर्छ। भारत स्वतन्त्र हुँदा त्यहाँको जनसंख्या करिब ३० करोड थियो, तर देवताहरूको संख्या ३३ करोड मानिन्थ्यो। आज भारतको जनसंख्या डेढ अर्ब पुग्दा पनि देवताहरू ३३ करोडमै सीमित हुनुले यो केवल एक मानवीय कल्पना थियो भन्ने कुरालाई संकेत गर्दछ।

वास्तवमा वेदले पनि ‘एकोऽहम् द्वितीयो नास्ति’ भन्दै परमात्मा एक भएको स्पष्ट पारेको छ। यदि हामीले देखिने संसारलाई नै परमात्माको रूप मान्ने हो भने सबै जीवजन्तु, पशुपक्षी, वनस्पति र मानव जाति नै ईश्वरका स्वरूप हुन्। यिनकै सेवा, आदर र संरक्षण गर्नु नै वास्तविक पूजा हो।

अतः जे छ, त्यसलाई स्पष्ट रूपमा छ भनौँ र जे छैन, त्यसलाई छैन भन्ने साहस गरौँ। नदेखेको सत्यको खोजलाई जारी राखौँ तर देखेका र भोगेका हरेक वस्तुप्रति आदरभाव र समर्पण व्यक्त गरौँ। यसैमा सम्पूर्ण मानव जातिको कल्याण निहित छ। सारमा भन्नुपर्दा-यथार्थमा बाँचौँ, कर्ममा लागौँ र सत्यको खोजलाई निरन्तरता दिऔँ।