काठमाडौं। आज विश्व बालश्रम विरुद्ध दिवस। हरेक वर्ष जुन १२ लाई संसारभर बालश्रम विरुद्धको दिवसको रुपमा मनाउने गरिन्छ।

यो दिवसका दिन बालबालिकाको अधिकार, शिक्षा र सुरक्षित भविष्यबारे चर्चा गरिन्छ। तर दिवसका भाषण र नाराभन्दा बाहिर निस्किएर सडक, बजार, होटल, रेस्टुरेन्ट र सार्वजनिक सवारीसाधनतर्फ हेर्ने हो भने वास्तविकता अझै पनि उस्तै देखिन्छ।

बिहान सबेरै विद्यालयको झोला बोकेर कक्षातर्फ जानुपर्ने उमेरका साना हातहरू कतै गाडीको ढोका समातेर सहचालक बनेका छन्, कतै होटलमा भाँडा माझिरहेका छन्, कतै चिया पुर्याइरहेका छन्। उनीहरूका आँखामा खेल्ने रहर छ, पढ्ने सपना छ, तर जीवनको कठोर यथार्थले ती सपना चुपचाप दबाइदिएको छ।

सडकमा दौडिने गाडीसँगै दौडिरहेका ती बालबालिका केवल श्रमिक होइनन्, उनीहरू भविष्यका नागरिक हुन्। उनीहरूको हातमा किताब हुनुपर्ने थियो तर आज जीविकोपार्जनको भारी छ। उनीहरूको समय विद्यालयको घण्टीसँग बित्नुपर्ने थियो, तर मालिकको आदेश र कामको चापसँग बितिरहेको छ।

बालश्रम कानुनी रूपमा निषेधित भएपनि व्यवहारमा यसको अन्त्य हुन सकेको छैन। गरिबी, अशिक्षा, पारिवारिक समस्या र सामाजिक बेवास्ताका कारण हजारौं बालबालिका अझै पनि श्रम गर्न बाध्य छन्। अझ दुःखको कुरा, धेरैजसो अवस्थामा हामीले यस्ता दृश्यलाई सामान्य मान्न थालेका छौं। होटलमा काम गरिरहेको बालक देख्दा, गाडीमा सहचालक बनेको किशोर देख्दा वा पसलमा सामान बोकेको बालबालिका देख्दा हाम्रो ध्यान क्षणभर पनि जाँदैन।

विश्व बालश्रम विरुद्ध दिवस केवल एउटा औपचारिक कार्यक्रमको दिन होइन। यो समाजलाई प्रश्न गर्ने दिन हो। हामीले बालबालिकालाई कस्तो भविष्य दिइरहेका छौं, के हामी उनीहरूको अधिकारप्रति सचेत छौं ? के हामी बालश्रम देखेर पनि मौन बस्न तयार छौं ?

हरेक बालबालिकाको अधिकार हो शिक्षा, सुरक्षा, खेलकुद र सम्मानपूर्ण बाल्यकाल बिताउन पाउनु। उनीहरूलाई श्रमिक होइन, विद्यार्थी बन्ने अवसर दिनु राज्य, समाज र परिवार सबैको साझा जिम्मेवारी हो।

आजको दिनमा बालश्रम अन्त्यका प्रतिबद्धता दोहोर्याइरहँदा एउटा प्रश्न फेरि उठ्छ यदि सडक, होटल र गाडीहरूमा बालश्रमिकको संख्या घटेको छैन भने हाम्रो प्रयास कति प्रभावकारी छ ? बालबालिकाको हातमा कामको बोझ होइन, सपनाको उज्यालो हुनुपर्छ। किनकि बाल्यकाल एकपटक मात्र आउँछ, र त्यो बालश्रमको अँध्यारोमा होइन, शिक्षाको उज्यालोमा बित्नुपर्छ।

बालश्रम अन्त्यका लागि कानुन बनाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। स्थानीय तहदेखि संघीय सरकारसम्मका निकायले नियमित अनुगमन, उद्धार र पुनस्र्थापनाका कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। विद्यालय बाहिर रहेका बालबालिकाको पहिचान गरी उनीहरूलाई शिक्षाको पहुँचमा ल्याउने प्रयास अझ सशक्त बनाउनुपर्ने देखिन्छ।

त्यस्तै, समाजका हरेक नागरिकको पनि महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। बालबालिकालाई काममा लगाउने व्यवसाय वा व्यक्तिलाई प्रोत्साहन गर्नुको सट्टा सम्बन्धित निकायलाई जानकारी गराउने, बालअधिकारबारे सचेतना फैलाउने र जोखिममा रहेका बालबालिकाको संरक्षणमा सहयोग गर्ने संस्कार विकास गर्न आवश्यक छ। बालश्रम केवल सरकारको मुद्दा होइन, यो सम्पूर्ण समाजको जिम्मेवारीको विषय हो।

आज विश्व बालश्रम विरुद्ध दिवस मनाइरहँदा हामीले केवल औपचारिक शुभकामना र प्रतिबद्धतामा सीमित नभई व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउनुपर्ने आवश्यकता छ। कुनै पनि बालबालिका विद्यालयको साटो कार्यस्थलमा भेटिनु समाजका लागि चिन्ताको विषय हुनुपर्छ। जबसम्म प्रत्येक बालबालिकाले सुरक्षित, सम्मानित र शिक्षित बाल्यकाल प्राप्त गर्दैनन्, तबसम्म बालअधिकारको लक्ष्य पूर्ण रूपमा हासिल भएको मान्न सकिँदैन। बालबालिकाको स्थान कार्यस्थलमा होइन, विद्यालय, खेलमैदान र परिवारको स्नेहपूर्ण वातावरणमा हुन आवश्यक छ। उनीहरूको वर्तमान सुरक्षित भए मात्र राष्ट्रको भविष्य सुरक्षित हुन्छ। त्यसैले बालश्रमविरुद्धको आवाज केवल आजका लागि होइन, वर्षका हरेक दिन बुलन्द हुन आवश्यक छ।