मध्यपूर्वको चर्चा हुँदा प्रायः युद्ध, विनाश र निरन्तर तनावका दृश्यहरू मानसपटलमा आउँछन्। तर यस क्षेत्रको गहिरो रणनीतिक अध्ययन गर्दा स्पष्ट हुन्छ कि यहाँको अस्थिरता हालैका घटनाक्रमको तात्कालिक परिणाम मात्र होइन, यसको जरा इतिहास, राजनीति र संरचनागत कमजोरीमा निकै गहिरोसँग गाडिएको छ।

प्रथम विश्वयुद्ध र ओटोमन साम्राज्यको पतनपछि पश्चिमा शक्तिहरूद्वारा कोिएका कृत्रिम सीमा रेखाहरू (साइक्स-पिको सम्झौता), बाह्य शक्तिहरूको निरन्तर हस्तक्षेप, जातीय तथा धार्मिक विविधता र कमजोर राज्य संरचनाले आजको जटिल भू-राजनीतिक अवस्थालाई आकार दिएका हुन्।

यी आधारभूत कारणहरूले गर्दा यहाँका द्वन्द्वहरू एकपटकको घटना नभएर चक्रबद्ध रूपमा दोहोरिने प्रवृत्तिमा विकसित भएका छन्।

यस क्षेत्रको राजनीति निर्धारण गर्ने प्रमुख तत्त्वहरूमध्ये सुन्नी-शिया धार्मिक विभाजन र साउदी अरब तथा इरानबीचको क्षेत्रीय शक्ति-संघर्ष (प्रोक्सी वार) मुख्य मानिन्छ।

यही प्रतिस्पर्धाका कारण यमन, सिरिया, इराक र लेबनानजस्ता देशहरू रणनीतिक युद्ध मैदानमा परिणत भएका छन्, जहाँ स्थानीय असन्तोषलाई क्षेत्रीय शक्तिहरूले आफ्नो हित अनुकूल प्रयोग गर्ने गर्दछन्।

पछिल्ला वर्षहरूमा चीनको मध्यस्थतामा साउदी-इरान सम्बन्ध सुधारका केही कूटनीतिक प्रयासहरू भए तापनि रणनीतिक अविश्वास अझै पूर्ण रूपमा हट्न सकेको छैन। अर्कोतर्फ, विश्वको ठूलो ऊर्जा भण्डार यसै क्षेत्रमा रहेकाले संयुक्त राज्य अमेरिका, रुस र चीनजस्ता महाशक्तिहरूको रणनीतिक स्वार्थ सधैँ यहाँ केन्द्रित रहन्छ, जसको हस्तक्षेपले स्थानीय तनावलाई समाधान गर्नुको सट्टा झनै गिजोल्ने गरेको देखिन्छ।

यस क्षेत्रको अस्थिरताको केन्द्रमा झण्डै आठ दशक पुरानो इजरायल-प्यालेस्टाइन विवाद रहेको छ। भूमिको दाबी, सुरक्षा, शरणार्थीको अधिकार र जेरुसेलमको स्थितिसँग जोडिएको यो मुद्दा पछिल्लो समय गाजामा भड्किएको भीषण संघर्ष र क्षेत्रीय देशहरूसँगको तनावका कारण झनै नाजुक मोडमा पुगेको छ।

‘अब्राहम एकोर्ड्स’ मार्फत केही अरब देश र इजरायलबीच सम्बन्ध सामान्यीकरण गर्ने प्रयास भइरहेका बेला सुरु भएको पछिल्लो सैन्य टकरावले मध्यपूर्वको शान्ति प्रक्रियालाई थप अनिश्चित बनाएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र रणनीतिक खेल सिद्धान्त (गेम थ्योरी) अनुसार मध्यपूर्वका द्वन्द्वहरू एउटा ‘दोहोरिने खेल’ (इटेरेटिभ गेम) जस्तै हुन्, जहाँ प्रत्येक राष्ट्रले आफ्ना निर्णयहरू प्रतिस्पर्धीको सम्भावित प्रतिक्रिया र अपूर्ण सूचनाको धरातलमा रहेर गर्छन्, जसले आपसी सहकार्यलाई कठिन र द्वन्द्वलाई निरन्तरता दिने प्रोत्साहन प्रदान गर्दछ।

यी तमाम चुनौती र इतिहासका घाउहरूका बाबजुद मध्यपूर्वमा स्थायी स्थिरता असम्भव भने छैन। यसका लागि अर्थपूर्ण राजनीतिक संवाद, वास्तविक क्षेत्रीय सहकार्य, र महाशक्तिहरूबीचको समन्वित कूटनीतिक संलग्नता अनिवार्य शर्त हुन्।

इतिहास र आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका मोडेलहरूले पुष्टि गरिसकेका छन् कि यस्ता जटिल द्वन्द्वहरूको स्थायी समाधान बन्दुक, तोप वा गोलीबारुद जस्ता हिंसात्मक माध्यमबाट कदापि सम्भव छैन।

दिगो शान्तिका लागि वार्तामा आधारित सुरक्षा संरचना र बहुपक्षीय कूटनीतिक संयन्त्र नै एकमात्र व्यावहारिक मार्ग हो। त्यसैले, मध्यपूर्वले हिंसाको यो दुष्चक्र तोड्न र स्थिर भविष्यतर्फ अघि बढ्न सैन्य विकल्पको सट्टा संवाद र आपसी विश्वास निर्माणलाई नै प्राथमिकता दिनुपर्दछ।